یا ربّیم آل انتقامینی!

«گیریش»

جان میلتوْن(John Milton)، اینگیلیس ادبیاتی‌نین اَن اؤنملی شاعرلریندن بیری‌دیر. بریتانیا تاریخی و آوروپانین اَن چالخانتی‌لی دؤنم‌لری‌نین بیرینده، ۱6۰۸-ده دونیایا گؤز آچان جان، یاخشی بیر تحصیل آلاراق، بین‌الملل دیل ساییلان لاتین دیلی و آنا دیلی اینگیلیسجه‌دن علاوه یونانجا، عبرانیجه، فرانساجا، ایتالیاجا و بعضی باشقا دیل‌لری اؤیرندی. 1638ده ایتالیا گزی‌سینه چیخدی و مشهور بیلیم آدامی گالیله/گالیلئو ایله گؤروشدو.1642‌ده بریتانیانین ایچ ساواشی باشلادی. میلتون انقلابچی‌لارین طرفینده‌ایدی؛ فیکیر آزادلیغی، بوْشانما حاقی اوزرینه و کیلیسه‌ده‌کی رتبه‌لنمه و سلسله مراتبی علیهینه کیتابچیق‌لار و رساله‌لر یازدی؛ ظالم‌لری حکومت‌دن اَندیرمه حاقی، سانسورا قارشی اثرلر ده چاپ ائتدی. 1۶۴۹-دا شاهین اعدامی ایله کرامول(Cromwell) چاغی باشلادی. بو دؤنم‌ده میلتون، یئنی حکومت تشکیلاتیندا لاتین یازیشمالار یازیچی‌سی اولدو. گؤزلرینه گلن قاراسو(Glaucoma) ائتگی‌سینده ۱۶۵۲-دن سونرا کوْر اولماغا باشلادی. بیر چوخ شعرینی و اَن اؤنملی اثری اولان «ایتیک جنّت»ی (The Paradise Lost)، او سؤیله‌دی، یاخینلاری یازییا تؤکدولر(۱۶۶۷). بو آرادا، ۱۶۶۲-ده شاهلیق گئری گتیریلدی و ایکینجی چارلز'ین شاهلیغی‌ندا، بیرینجی چارلز'ین اعدامی‌ندا پایی اولدوغو دوشونولن جان میلتون اوچون، اعدام ایسته‌ندی. آنجاق دوستلاری‌نین آراچی‌لیغی ایله جانینی قورتارابیلدی. ایکینجی اؤنملی اثری «قازانیلمیش جنّت»ی(Paradise Regained) 1۶۷۱-ده، اؤلوموندن اوچ ایل اؤنجه، یازدیردی. آشاغیدا اؤزگون متین و چئویری‌سینی گتیردییم شعرینی، ایللر اؤنجه اوخویوب سئومیشدیم. بو شعرده میلتون، پروتستان اولاراق، اینانج‌لارینی بیر فاجعه‌نی آنلاتیرکن قیساجا دیله گتیریر؛ وجدان، قوتلو و مقدس‌دیر؛ ایشگنجه و باسقی حقیقتی گوجلندیریر؛ فاسد بیر حکومت گؤرونوش‌ده گوجلو و هیبتلی اولسا دا، ایچری‌ده و روحوندا چؤکموش‌دور؛ چونکو تانری‌نین عدالتی، تجلّی ائده‌جک؛ ایمانلی‌لار، تاریخین اؤته‌سینده بیرلیک‌ده اولورلار و اولاجاقلار. بو شعر، میلتون'ون اثرلرینده ۱۸-نجی سونئت اولاراق بیلینیر و 1655 ایلینده یازیلمیش‌دیر. بو شعرده گئچن حادثه او ایل‌ده پییه‌مونته داغ‌لاریندا، پروتستان اینانج‌لاریندان اؤترو و بو اینانجلاریندان دؤنمه‌دیک‌لرینه گؤره، قیرغینا اوغرایان گوناهسیزلارین باشینا گلن حادثه‌نی اساس آلیر و اونلارین آغیتی، مرثیه‌سی‌دیر. بو آدلار و حادثه‌لر حاقیندا، شعردن سونرا آچیقلامالار گتیره‌جییم، آنجاق بو شعری قیساجا آچیقلارساق، ایتالیا شعری قالبی‌نده‌دیر؛ ایلک سککیز سطیر (سگگیزلمه/octet)ده، سیزلاما و قیرغین'‌ین وصفی گئچیر؛ سونرا بیر دؤنوش(volta) ایله گؤی‌لرده‌کی دوروم آنلاتیلیر؛ سوندا آلتی‌لیق(sextet)دا، دعا و اؤن‌گؤرو(پیش‌بینی) دیله گتیریلیر. میلتون، شعرین تأثیرینی آرتیرماق اوچون، چوخ دویغولو و اینسان حسّ‌لرینی اویاندیران عونصورلاردان فایدالانمیش‌دیر؛ قان، سوموک، قایا‌دان ‌دیغیرلانما، کؤرپه-آنا، گوناهسیزلیق و..

«اؤزگون متین»

On the Late Massacre in Piedmont

Avenge, O Lord, thy slaughter'd saints, whose bones

Lie scatter'd on the Alpine mountains cold;

Ev'n them who kept thy truth so pure of old

When all our fathers worshipp'd stocks and stones,

Forget not: in thy book record their groans

Who were thy sheep and in their ancient fold

Slain by the bloody Piemontese that roll'd

Mother with infant down the rocks. Their moans

The vales redoubled to the hills, and they

To Heav'n. Their martyr'd blood and ashes sow

O'er all the Italian fields where still doth sway

The triple Tyrant: that from these may grow

A hundred-fold, who having learnt thy way

Early may fly the Babylonian woe.

«چئویری»

سون پییه‌مونته‌ده قتل عام اوزرینه:

یا ربّیم آل انتقامینی! آلپ داغلاریندا،

داغیلمیش سوموک‌لری، دوْنموش، قیریلان عزیزلری‌نین.

آری-دورو اسکی ایمانلارینی قوْرودولار،

داغا داشا تاپارکن بیزیم آتا-بابالاریمیز.

اونوتما! یاز دفترینه یاخاریش‌لارینی

سنین قوْیون‌لارین‌ایدی‌لار، اسکی سورو‌لریندن

قیریلدیلار قانجیل پییه‌-مونته‌لی‌لرین‌ اللرینده

آنالارلا کؤرپه‌لر قایالاردان آتیلاراق

جانی‌لر یئنی‌دن تپه‌لره دیرماندیلار

اونلار ایسه جنّته یوکسلدیلر

شهید قان‌لاری، شهید کول‌لری سوْورولدو

هله ده اوچ باشلی ظالمین حؤکوم سوردویو ایتالیا تورپاقلارینا.

یوز قات بیتسین-گؤیرسین یوللارینی بیلمیش‌لر

تئزجه قالدیرسینلار بابیل'ین دؤزولمز ظلمونو.

«آچیقلامالار»

1. «میلتون» آدی‌نین آچیقلانماسی ساده‌دیر: Mil+ton. ایلک عونصور Mil=Mill، «دَییرمان» دئمک‌دیر. اینگیلیس دیللی اؤلکه‌لرده یایقین گؤرولن میلر(Miller) سوْی‌آدی (=دییرمانچی) بوردان گلیر (آلمانجاسی: مولر/ Müller)؛ ton بوگونکو اینگیلیسجه‌ده Town«شَهَر، شهرجیک» کلمه‌سی‌نین اسگی بیچیمی‌دیر و یوزلرجه یئر آدیندا گؤرونور؛ بریتانیادان، آمریکا، کانادا و آوسترالیا کیمی اؤلکه‌لره داشینان مهاجرلر بو آدلاری، یئر آدلارینی و سوْی آدلارینی اؤزلریله داشیدیلار. میلتون آدی ‌(و بنزر یئر آدلاری) ایلکین سوی آدی اولاراق یاشادی؛ داها سونرا بو سوْی آدلاری، انسان آدی اولاراق دا یایقین‌لاشدی(مشهور اقتصادچی میلتون فریدمن'نین آدیندا اولدوغو کیمی).
2. پییه‌مونته آدی‌نی بیز ایتالیاداکی بیچیمی‌ ایله آلدیق. آدین آچیقلاماسی بسیط‌دیر؛ لاتینجه Pedemontium دان گلیر: pedis/pes (=آیاق) و mons/montis (=داغ) سؤزجوک‌لری‌نین بیرلشمه‌سیندن، «داغ اَته‌یی» معناسیندا یارانمیش‌دیر. اینگیلیسجه‌ده Piedmont (و باشقا دیل‌لرده بنزر بیچیم‌لر) عمومی‌لشرک، جغرافیا دئییمی حالینا گلیب یایقین‌لاشدی.
3. قتل عاما اوغراییب، اؤلدورولن‌لر، والدسلی‌لر(Waldenisans) اولاراق بیلینیرلر. بونلار پیئر والدو(Pierre Waldo) آدلی، اون ایکینجی یوز‌ایل‌ده یاشامیش فرانسالی بیر دین آدامی‌نین طرفدارلار‌یدیلار. پیئر والدو/والدس(Waldes) تجارت ایله مشغول اولدوغو حال‌دا، درین بیر دینی تجروبه یاشایاریق مالینی وارینی یوخسول‌لارا باغیشلاییب، حواریلر کیمی یاشاییب، یوخسوللوغو تبلیغ ائتدی(اینجیل‌لردن ایلهام آلاراق). فرانسانین لیون شهرینده یاشادیغی اوچون، طرفدارلاری «لیون یوخسول‌لاری» اولاراق بیلینیردیلر. مؤوجود کیلیسه‌نی ردّ ائتدیک‌لرینه گؤره ده قوْوولوب داغیلدیلار. پییه مونته، اونلارین کیچیک مرکزلریندن بیری اولدو. بورادا ساووآ/سابوْیا دوک'و(Duke of Savoy) طرفیندن 1655-ده، کاتولیک مذهبینی قبول ائتمه‌دیک‌لرینه گؤره، پاسکالیا بایرامیندا(عید پاک)، قیرغینا اوغرادیلار.
4. ساووآ(Savoie)؛ بؤلگه‌نین فرانساداکی آدی‌دیر؛ ایتالیادا ساوبویا(Saboia) و اینگیلیسجه‌ده Savoy اولاراق تانینان بؤلگه‌نین اسکی ساکین‌لری کئلت/ سئلت قبیله‌لری‌ایمیش‌لر. داها سونرا روْمالی‌لار گلیر و بؤلگه‌یه Sapaudia آدی وئریرلر. 11.ینجی یوزایل‌ده، بیرینجی هومبئرت باشچیلیغی‌ندا ساووآ مجلیسی قورولوب، آلپ داغلارینداکی گئچیدلری دَهَتله‌مک و کونترول ائتمه‌یه باشلادی. ساووآ دوک‌لوغو (دوک‌نشین)، 1۴۱۶-1714 ایل‌لری آراسیندا بؤلگه‌یه حاکم‌ایدی. داها سونرا بؤلگه‌ده شاهلیق قورولدو و بورالار ایتالیانین بیرلشمه‌سینه بئشیک اولدو. اوچونجو ناپلیون چاغیندا، ۱۸۶۰ ده، بؤلگه فرانسایا وئریلدی و بوگون فرانسا تورپاقلاریندادیر. Sapaudiaآدی‌نین «اوْرمان‌لیق، اوست‌ده‌کی اوْرمانلیق» معناسیندا اولدوغو دوشونولور.
5. سون مصراع‌دا گئچن بابیل ظولمو/مصیبتی، مسیحی‌لیک اینانجیندا درین کؤک‎لری واردیر. یوحنّا اینجیلی‌نه گؤره، یوحنّا مُکاشفه‌سینده/رؤیاسیندا، بؤیوک بیر شهر و بابیل فاحشه‌سی آدلاندیریلان بیر قادین گؤرور؛ قادین آلدادیجی، زوْرلو، آل-قیرمیزی حیوان کیمی‌ایمیش و قیزیل قابی‌نین ایچی، زنالاردان گلن چیرک و قورسدوروجو سیوی‌لارلا دوْلویموش؛ تک سؤزجوک‌له اییرَنج‌ایمیش. بو قورخونج و اییرنج قادین، عیسا، شهیدلر و اَرمیش‌لرین/قدّیس‌لرین قانیندان مست‌ایمیش. مسیحیت ادبیاتی‌ندا بو فاحشه، فاسد‌لیک، یانلیش دین/اینانج، دونیالیق گوج، تجارت دوْیمازلیغی و طاماهین سمبولو ساییلیر. ایلک مسیحی قایناق‌لاردا، روْما ایمپراتورلوغو(هله مسیحی اولمامیشکن) بابیل آدلاندیریلیردی. سونرالاری مارتین لوتر و ژان کالوَن، بو فاحشه و دین دوشما‌نینی، پاپ اولاراق گؤردولر؛ چونکو او دا یانلیش اینانج، فساد، قیرغین‌لار، قانا سوسامیش‌لیق/ قانسامیش‌لیق و دونیالیق گوجون مرکزی حالینا گلمیش‎ایدی. اوچ باشلی‌دان قصد ائدیلن، پاپ'ین اوچ بوجاقلی تاجی‌دیر. اَرمیش‌لرین/مقدس‌لرین اؤلدورولمه‌سی، قیرغین ائدیلمه‌سی ده یوحنّا اینجیلی‌نده گلمیش‌دیر.
6. قوْیون-قوزو-سورو تعبیرلری اینجیل و مسیحچی الهیات‌دا یایقین، قاباریق اولاراق گؤزه چارپیر. تورات یعنی عهد عتیق/اسکی آندلاشما'دا، بنی اسراییل، تانری‌نین سوروسو اولاراق وصف ائدیلیر(مزمورلار و حزقیال کتابلاریندا)؛ یوحنّا اینجیلی‌نده، عیسا، یحیا'نین دیلیندن، تانری‌نین قوزوسو آدلاندیریلیر. بو دا گئنه تورات‌دا گئچن مشهور بیر حکایه‌دن گلیر؛ چیخیش کتابی‌ندا(سِفر خروج‌)، بؤیوک اوغلان‌لارین قوربان کسیلمه‌مه‌سی اوچون، تانری بیر قوربانلیق ایستر؛ او دا اَتلی-ارکک بیر قوزو اولمالی، کسیلیب قانی قاپییا یاخیلمالی‌ایدی. قوربان کسیلن قوزو، عائله‌نی قورتاردیغی کیمی، عیسا دا تانری‌نین قوزوسو اولاراق، انسانلاری قورتارماق اوچون، فدا اولور. عیسا، یوحنّا اینجیلی‌نده، اؤزونو چوبانا دا بنزه‌دیر: «من یاخشی چوْبانام. یاخشی چوْبان قویون‌لارینا جانینی وئریر». عیسا'نین قوزویکن، قوْیونلارینا قوربان گئتمه‌سی، گو‌جلو بیر تصویر یارادیر مسیحیلیک الاهیاتی‌ندا. عیسا'دان سونرا، قویونلاری مؤمن‌لر سوروسو گؤرمک، دین آدام‌لاری و کشیش‌لری چوبان سایماق کیلیسه‌‌ده یایقین اولور. بونو آنلاتماق اوچون، بورادا ایکی سؤزجویون کؤکنینی آچیقلاماقلا یئتینمه‌لییم؛ آشاغی-یوخاری بوتون آوروپا دیل‌لرینده، کشیش قارشی‌لیغی اولاراق Pastor/Pasteur واردیر؛ بو سؤزجویون لاتینجه‌ده «چوبان» اولدوغو بیلینیر و بو آد دا Pascere فعلیندن «اوْتارماق، یئدیرتمک، یئم وئرمک»‌دن گلیر. بو کؤک‌دن اینگیلیسجه‌ده pasture «اوْتلاق، چاییرلیق» ‌دا واردیر. عیسا، کیلیسه‌نین «باش چوبانی» (بلکه ده «خان چوبانی»!) ساییلیرمیش؛ ایکینجی سؤزجویه گلینجه، عربجه و فارسجادا، «اسقف» بیر یوکسک کیلیسه مقامی اولاراق، یونانجا Episkoposدان گلیر و تورکیه‌ده‌کی Piskopos آدی(عثمانلی‎دا: پسقپوس)دا یونانجادان گلدییی بللی‌دیر. سؤزجوک یونان دیلینده «گودوجو، گودوکچو، گؤزجو، ناظر» دئمک‌دیر. لاتین دیلینده‌کی پاستور قاورامی دا، بونون ترجومه‌سی اولاراق اورتایا چیخمیش‌دیر.

«منیم موْغول آنام»

سینمادان، موسیقی کیمی، چوْخ آنلامام. آما اؤزللیک‌له درین و دوشوندوروجو فیلم‌لری سئوه‌رم. گئچن گون‌لرده، بیلمیرم هاردان آدینی اؤیرندیییم «منیم موْغول آنام»(My Mongolian Mother) آدلی فیلمی یوتیوب-دان اَندیریب ایزله‌دیم. آز-چوْخ تانیدیغیمیز چین سینماسین‌دان، منیم بنزرینی گؤرمه‌دییم بیر اؤرنک‌ایدی. بو گون چین سینماسی بؤیوک بیر اقتصاد و بیلیک/کولتور آلانی اوْلموش؛ هله آنیماسیوْن/انیمیشن یعنی چیزگی فیلم‌لری (دوْنگ‌هوآ دئییلیر، بونا بالیوود و هالیوود کیمی) دونیادا ایلگی چکمک‌ده‌دیر. بونلاردا داها چوْخ سئحربازلیق، اولاغان اوستو/خارق‌العاده صحنه‌لر و تئم‌لر سرگی‌له‌نیر. آما ایزله‌دییم فیلم‌ده، داها چوْخ انسان‌لیق دوروم‌لاری و دویغولو آن‍لار یاشانیردی. بو قیسا یازیم‌دا، ایلک اوْلاراق فیلمین خاطیریمده قالان اؤزَتی و خلاصه‌سینی یازیب، سوْنرا منی دوشوندورَن یؤن‌لرینه قیساجا باخماق ایسته‌دیم.

***

مائو دؤنمی چین‎‌ده (۱۹۶۰ لاردا)، بؤیوک آجلیق و قیتلیق اوْرتایا چیخینجا، شانگهای‌دان اوچ مین یئتیم و اؤکسوز اوشاق چین‌ین ترکیبی‌نده اوْلان ایچ موْغولیتسان[1] اؤز-اَرک/مختار جمهوریتی‌نه گؤندریلیر. فیلمین آخیشی ایله آنلادیغیمیزا گؤره، بونلارین چوْخو ترک ائدیلمیش و قاپی‌دا بیراخیلمیش یوْخسول، ایش‌سیز عائله‌لرین اوشاق‌لاری‌ایمیش(فیلم‌ده‌کی حکایه‌نین گئرچک اولدوغو ادّعا ائدیلیر). ایچ موْغولیتسانا گلینجه، بورادا اویغون عائله‌لر آختاریلیر و شرط‌لردن بیری‌ده ساغمال اینک یییه‌سی اوْلماق‌دیر. فیلمین آنا موضوعسو اوْلان و باش‌روْل یعنی فیلم‌ده ارجی(Erji) آدییلا تانیدیغیمیز قادین، بو اوشاق‌لاردان بیرینی آلماق ایستر[2]. اری، یوْخسول‌لوقلارینی خاطیرلاداراق قارشی چیخار. آنجاق قادین سات-سوْو یوْلویلا دا اوْلسا، بیر اینک آلیب، اوشاق سئچمه‌یه گئدر. اوْرادا بیر قیز اوشاغی بو خانیمین اته‌یینی، داها دوْغروسو اوزون دوْنونو/پالتارینی[3] توتونجا، قیزی سئویب آلیب گتیرَر. قیز ائوده، طبیعی اوْلاراق، چینجه[4] دانیشماغا باشلار و یئمک وئرینجه آلماز. قیسا سوره سوْنرا، قارداشینی دا یانینا آلماق ایستر. موغول قادین بوتون مخالفت‌لره رغمن، اوْ اوشاغی دا آلماق ایستر و آلیر. فیلمین آخیشی و مائو دؤنمی چین حاقیندا بیلگی‌لریمیزدن، بو قیزین قارداش‌سیز اوْلدوغو نتیجه‌سینی چیخارابیلیریک. چونکو چین‌ده «تک اوشاق» سیاستی وارایدی. آنلاشیلان قیز ترن‌لرله گلن‌ده تانیش اوْلدوغو اوْغلانی قصد ائدیردی. نه ایسه، 1980 لرده، کیشی اؤلور؛ قادین‌ین اؤز اوْغلو اوْلان و بو ایکی اوشاقلا یاشید اوْلان باتور[5]، چین اوْردوسو خدمتینه گیرر و آتچیلیق، مینیجی‌لیک اؤیره‌دیر عسگرلره؛ قیز درس اوْخویور معلّم اوْلور؛ قارداشی اوْلاراق آدلاندیردیغی اوْغلان، فیلم‌ده سیلین فو(Xilin fu) آدلانان گنج، شاعردیر؛ آت سورولرینه باخیر؛ بیر ایکی صحنه‌ده، اسکی تورک‌لردن و حتا سوْن زامانلاراجان گؤرولن آت‌لارین و یا داها دوْغروسو دای‌لارین اَنلنمه‌سی/دامغالانماسی ایشلریله اوغراشدیغینا شاهید اوْلوروق. شانگهای‌دان، قیزین گئرچک آتا-آناسیندان، خبر گلینجه، موغول آنا، ایلکین سئوینیر؛ سوْنرا ایسه قیزی آپاراجاقلارینی دوشونونجه، اوزولور؛ آما بو آجینی سیندیرمه‌یه چالیشیر و اؤز-اوزونه «قیزیم بؤیویوب، ائوله‌نینجه، باشقا یئره داشینینجا، اوْنون شن-شاد یاشاماسی اوچون قاباغینی می آلاجاقدیم؟» دئییر اؤز-اؤزونه. قیزین شانگهای‌لی آناسییلا، اوْنو بؤیودن موغول آناسیندان قوْپوب آیریلماسی چوخ دویغولو و ائتگی‌له‌ییجی صحنه‌لردن بیری‌ایدی. بیزده آرتیق یوْخ دوروما گلن قانلی[6] آدی ایله بیلدیییمیز آرابایا، مینیرلر، اوتوبوس دوراغینا چاتماق اوچون. قیز آز گئدینجه، دوشوب یئنی‌دن ارجی‌سی‌نین یانینا گلیب، قوجاقلاشیرلار.(قیزین دالیسیجا سو سپمه‌سی ایلگیمی چکدی، آنجاق سویو چؤمچه ایله سپیردی.) سیلین‌فو اوچون کند شوراسی[7] طرفیندن اونیورسیته‌یه گئتمک تکلیف ائدیلیر. آنجاق ارجی‌‌نین، آت‌لار اؤنونده، ایته‌لییه-ایته‌لییه آپاریلان بیر محکوما چای و سو وئرمه‌سیندن اؤترو، بو تکلیف ابطال ائدیلیر؛ قادین گئدیب دؤولت قوروم‌لارینا «بو اوشاق ملّت اوشاغی[8]‌دیر، منیم سوچوم‌دان اؤترو، اوْنو محکوم ائتمه‌یین» دئمک ایسته‌سه‌ ده، اوْغلان «من سنین اوْغلونام، ائلین دئییل» شکلی‌نده جاواب وئریر و بؤلگه‌ده بوْزقیرلاردا قالیب گئرچک بیر چوْبان، سوروچو یا داها دوْغروسو ایلخی‌چی اوْلماق ایسته‌دییینی دیله گتیریر. اوْغلان موغول آناسینین ایسته‌یی اوزره شانگهاییا گئدیر، «باجی»سینا قوروت‌دان، آغارتی‌دان هدیه‌لیک آپاریر؛ گئرچک آتا-آناسینی دا گؤرور. اوْنلار دا چوْخ اوزولوب، عؤذورلر دیله‌ییلر و اصلینده یوْخسوللوق‌دان اوْنو قاپی‌دا بوراخدیق‌لارینی سؤیله‌ییرلر. اوْغلان دا «منیم گلمک نیّتیم یوْخ‌ایدی، ارجیم منی گؤندردی» دئییر. گئرچک آنا-باباسی اوْغلانا، «ارجی نه ده اوْلسا، سنی بؤیودن‌لرین دیلی‌نده آنا آنلامی‌ندا بیر سؤز اوْلاجاق‌دیر» دییه سوْروشورلار. فیلمین سوْن صحنه‌لرینده، اوْغلان، ارجی‌نین موغولجادا آنا اوْلدوغونو و بوْزقیرلارین تمیز اورک‌لی انسانلاریندان، قازاندیقلاری بیر تیکه‌نی پایلاشدیق‌لارین‌دان، آزادجا یاشاماق‌لارین‌دان، قوْیون‌لارینی قوزولارینی بویلارینا اوْخشاما یوْلو ایله امیشدیردیک‌لری صحنه‌لرله سوْنا چاتیر.

***

ایچ موْغولیتسان‌ین بوْزقیرلاری[9] و اوْراداکی حیاتین آت یئتیشدیرمه‎سی ایله باغلی اوْلماسی، منه چوْخ دوخا[10] (Dukha) تورک‌لرینی خاطیرلاتدی. بوگون موْغولیتسان‌ جمهوریتی‌نین قوزئی بؤلگه‌لرینده یاشایان و قوزئی گئییک‌لری[11](Reindeers) ساخلاییب، بسله‌مک‌له گئچینن دوخالار دا، یاشام‌لارینی بو حیوان‌لارین سوتونه، اتینه، دریسینه و یوک داشیماسینا بورجلودورلار. حیات بو شکلی ایله چوْخ ابتدایی قالیر. ایچ موْغولیتسان‌دا دا یورت‌لار یعنی بؤیوک چادیرلار واردیر؛ اوْراداکی دوخالار دا اوْلدوغو کیمی، بورادا دا دایما پینج/بوخاری یانیر و اوستونده سوتلو چای دمله‌نیر. اوْنلار دا دوخالار کیمی تئز-تئز بو سوتلو چای‌دان ایچیرلر. دوخالارین‌ نفوسو چوْخ آزدیر و اوشاقلارین موغولجا اؤیرنیب شهرلره یئرلشمه‌سییله، اوْنلارین دا نسلی توکنمک اوزره‌دیر.

فیلمین سوْنلارینا دوْغرو، اوْغلان یعنی سیلین فو، شانگهای‌دادیر؛ بو گلیشن و بیر دونیا شهره حالینا گلن قوجامان شَهَرده، اون میلیوْنلارجا انسان یاشاییر. سانکی ایچیندن بیله بیر سس گلیر او بوْزقیردان گلن اوْغلانین: «بورادا قالیب بیر ایشچی، بیر فهله، بیر خدمتچی کیمی اوْلمالییام، یوْخسا بوْزقیرلارا دؤنوب، بوتون چتینلیک‌لره رغمن، چوْبانلیق و ایلخی یئتیشدیرمک‌له اوغراشمالییام؟». بیز انسان‌لارا، حادثه‌لره اوزاق‌دان باخینجا، بیر اجتماعی دَییشیم، بیر سیاسی دؤنوشوم اوْلدوغونو سئزیریک و آنلاماغا چالیشیریق. مثلاً یوز ایلین، ایکی یوز ایلین ایچینده نه‌لر اوْلدو؟ دییه سوروشوروق. آما اوْ سورج‌لرین ‌ایچینده اوْلانلارین، آجی‌لار چکدیک‌لرینی، یارالار آلدیقلارینی، جان‌لاری‌نین یاندیغینی و حتا دَییشیم-دؤنوشومون بیر پارچاسی بئله اوْلابیلمه‌دیک‌لرینی اؤیرنیریک. اوْ انسانلارین حیاتی سوْنا چاتینجا، بیر دؤنم ده قاپانیر. کؤچری‌لرین تاختا-قاپی اوْلوب، کندلره، شهرلره یئرلشمه‌سی ایله قوْجا و اوْرتا یاش انسان‌لار سانکی زندان‌دا یاشادیقلارینی حیسّ ائدیرلر. اونلار، چوْخ یوْل عؤمورلری‌نین سوْنوناجان، اسکی یاشام طرزلری‌نین دوْغرو و گؤزل اوْلدوغو فیکریندن واز گئچمیرلر. گنجلرین شهرلرده ایش تاپمالاری و یا رحمتلیک سهندین دئدییی کیمی «بوز بالتاسی کیمی جوومرد‌ ایگیت‌لر»ین «دووارلار دیبی‌نده پوْرتاغال» ساتماسییلا دؤنوشوم و دَییشیم یاشانیر. رحمتلیک غلامحسین ساعدی‌نین «خیاو یا مشکین‌شهر کعبۀ عشایر مغان» آدلی چالیشماسیندا زوْرلا یئرلشدیریلن، کؤچبه حیاتینی دوردورماق نتیجه‌سینده، خیاو شهری‌نین گلیشیب بؤیومه‌سی یانیندا انسان‌لارین چکدیک‌لری آجی و آجلیق‌لارین‌دان، ایش‌سیزلیک‌لرین‌دن و حتی رضاشاه قاچدیق‌دان سوْنرا شهری بیراخیب یئنی‌دن داغلارا و کؤچری حیاتی دؤنمک‌لریندن سؤز ائدیر. موْدرنلیک و موْدرنلشمه گلینجه، اوْندان اؤنجه‌کی یاشام طرزلری، کؤچبه‌لیک، اسکی اکینچیلیک حیاتی، اسکی کند حیاتی اؤلکه‌لرین خریطه‌سیندن سیلینیر؛ سرمایه‌چیلیک و سرمایه‌دارلیق (کاپیتالیزم) دوزنی، هر زادی پولا چئویرمه‌یه، پوللاشدیرماغا، ساتیلاجاق نسنه‌لر حالینا گتیرمه‌یه چالیشیر. اسکی حیات طرزلرینده، مثلاً بیلدیییمیز-تانیدیغیمیز اسکی چین فلسفه و دوشونجه‌سینده، یئتینمه و قناعت اردم‌لری تحسین ائدیلیردی. سرمایه‌چی دوزه‌ن‌، یاریشماق اوزره قورولودور. یاریشابیلمه‌ین، یوْخ اوْلاجاقدیر؛ قیراق‌لارا، اوجرا و اوجقار یئرلره سوروله‌جک‌دیر. بونلاری سوْیوق‌قانلی، ساکینجه و طرفسیزجه تحلیل ائدرسک، دؤنوشوم‌لر و دَییشیم‌لری گؤروروک. یاشایان‌لارین گؤزوندن و گونلوندن باخیرساق، بیر یاشام طرزی، بیر سئویملی دونیا، بیر دوزگون حیات محو اوْلوب گئتدییینی آنلاییریق.

---

[1] ایچ موْغولیتسان(Inner Mongolia)، چین خالق جمهوریتی ترکیبی‌نده اؤز-اَرک بؤلگه‌دیر. چین توْرپاغی‌نین یوزده اوْنو ایکی‌سینی قاپسار. آنجاق نفوسو چوْخ آزدیر (24 میلیون) و یوزده سکسن اهالی هان(=چینلی)دیر. یوزده ۱۷-سی موْغول اوْلان اهالی‌نین گئری قالانی مانچو، دائور، هویی کیمی ملت‌لردن اوْلوشور. آنجاق بؤلگه و جمهوریت‌ده چینجه و موغولجا رسمی دیل‌دیر و بوتون رسمی بلگه‌لر و تابلوْلار، ایکی دیلده‌دیر. موغول‌لارین چوْخو تیبئت(تؤپوت) بوداچیلیغی‌نا اینانیرلار؛ لامالار، دین آدامی اوْلاراق، بو فیلم‌ده‌ ده اؤلمک اوزره اوْلانلارین یانیندا حاضیر اوْلورلار. اسکی شامان- قام اینانجی دا بعضی بؤلگه‌لرده گؤرونور. بیرده چنگیز خان تاپقی‌سی(کیش) واردیر؛ اوْنا گؤره تاپیناق‌لار قورولموش و توره‌ن‌لر گئچیریلیر. موغولجا‌نین یازیمی‌ندا، اسکی اویغورلاردان گئچن یازی ایشلک‌دیر. موْغولیتسان جمهوریتی‌نده روس و کوْمونیست‌لرین باسقی‌سی آلتیندا، کیریل(سیریلیک) الیفبا یایقین‌لاشدیریلدی.

[2] فیلمین باش-روْلوندا ایکی موْغول واردیر: آنا/ارجی، اؤز آدییلا نارئو هوآ(Naren Hua) ایچ موغولیستانین سیلینگول(Xilingol) بؤلگه‌سینده دوْغموش هوْنگ-کوْنگ و لندن کیمی یئرلرده یاشامیش، سینما صنعتجی‌سی و اوْیونچودور. بو فیلم‌ده اوْینادیغی و بوندان سوْنراکی و اؤنجه‌کی فیلم‌لریندن اؤترو، جایزه‌لر ده قازانمیشدیر. بو فیلم اوچون ده، اَن یاخشی قادین اوْیونچوسو سئچیلیب موْنترال/مونرآل فیلم فستیوالی‌ندان آلتین خوْروز(Golden Rooster) جایزه‌سینه لایق گؤرولموشدور. اویونچونون، عائله‌سیندن آلدیغی آد، ناران چچگ(Naran Tsetseg)دیر؛ بو آد موْغولجادا، «گونه‌باخان، گونش چیچه‌یی» دئمک‌دیر. آدی‌نین ایلک عونصورو موغولجادا گونش دئمک‌دیر. ایکینجی عونصورو دا بیلدیییمیز چیچک‌دیر و تورکجه‌دن موغولجایا گئچدییی بیلینیر. سوْنراکی تاخما آدینداکی ایکینجی عونصور ایسه چیچک سؤزجویونون چینجه‌سی‌دیر. هوآ(Hua)، اسکی اویغور متین‌لرینده لینخوا/لئنخوا(Len hua) بیچیمی‌نده گئچر و مشهور نیلوفر چیچه‌یی‌نین چینجه آدی‌دیر. قادین'ین فیلم‌ده‌کی آدی چیچیما(Qiqiema)دیر؛ بلکه ‌ده بو آدی بیلرک سئچمیشدیر اوْیونجو. ایکینجی اویونچو یعنی فیلم‌ده سیلین فو آدینی داشییان اوغلانین اؤز آدی تومن‌بایار(Tumenbayar)دیر.

[3] بیر زامان اوزون توْنلوغ(Uzun tonluġ) دئییمی‌نین قادین آنلامی‌ندا اوْلدوغو دوشونولوردو؛ بو گون بیلدیییمیزه گؤره دین آداملارینا دا بو آد وئریلیرمیش.

[4] فیلم‌ده دانیشیلان موغولجا بؤلگه‌نین یئرلی دیلی‌دیر و موغولیستان جمهوریتی‌نین رسمی دیلی یعنی خالخاجادان فرقلی‌دیر. من اوچ-دؤرت سؤزجویو سئزه‌بیلدیم؛ بیری بی(bi) «من» سؤزجویودو. آلتای دیل‌لری تئوْری‌سینی قبول ائدن‌لر، بی ایله تورکجه «من=بن» و «بیز»ین کؤکدش اوْلدوغونا اینانیرلار.

[5] باتور فیلم‌ده Ba-Tue شکلی‌نده یازیلیر. آنجاق باتور<باغاتور> باهادور/باهادیر اوْلدوغونو راحاتجا قبول ائده‌بیلیریک.

[6] قانلی اوجا تکرلی داشقادیر و اسکی قایناق‌لاریمیزدا قانقلی، قانغلی و.. بیچیم‌لرده ‌ده یازییا آلینمیشدیر. آیریجا قانقلی، بیر قیپچاق بوْیو اوْلاراق دا مشهوردور.

[7] بورادا قصد ائدیلن کوْمون شوراسی‌(Commune Council)دیر. کومون‌لار مائوْچو چین‌ده، بیر چوْخ کوْمونیست اؤلکه‌ده اوْلدوغو کیمی، چالیشما و اورتیم/تولیدین اوْرتاق و مشترک (یعنی سوْسیال) اوْلدوغو یئرلر‌ایدی(سوویت‌لرده کالخوْز کیمی)؛ بورالاردا اَکیلن توْرپاق، بیچیلن محصول، بسله‌نن حیوان‌لار دؤولته عایددیر و دؤولت، آدام‌لارین آراسیندا ائشیتجه و مساو‌ی بؤلوشدوروردو. بو فیلم‌ده، ۱۹۸۰-لرده، دؤولت مأمورلاری، آتلاری ملّت مالی اوْلاراق آلیرلار. اوْغلانین مینیک آتینی دا گؤتورورلر.

[8] بو ملّت اوشاغی و اوستده‌کی ملّت مالی اوچون بیر آز داها آنلاشیلیر تعبیر «ائل اوشاغی، ائل اوْغلو و ائل مالی» اوْلابیلر. آما بو دئییمین کوْمونیست‌لیکدن اوزاق اوْلدوغو دا بللی‌دیر.

[9] آوروپا دیللرینده و اوْنلاردان ترجومه یوْلویلا تورکجه و فارسجادا، بوْزقیرا(bozkır)، استئپ(steppe) آدی وئریلیر. بو سؤزجویو فارسجا «بیابان» و یا عربجه «صحرا» اوْلاراق چئویرمک یانلیش اوْلاجاق‌دیر. بوْزقیر بیابان و صحرا'نین عکسینه «بیتگی‌لی، چاییرلی-چیمنلی، آزاراق دا اولسا، آغاجلی گئنیش دوزنلیک بؤلگه‌دیر. قیش‌لاری سوْیوق یای‌لاری ایستی اوْلان بوزقیرلار، آت ایلخی‌لاری، گئییک، جئیران، مارال سورولری‌نین اوْتلاغی، ییرتیجی حیوان‌لار (قوردولار کیمی) و آلیجی قوشلارین(دوْغان کیمی) قوشلارین اوْولاغی‌دیر. بیابان و صحرا قارشیلیغی تورکجه‌میزده «چؤل»دور(بو گون اوْنون دا معناسی گئنیش‌له‌میشدیر) بوْزقیر ایسه بیلدیییمیز بوْز (رنگ) ایله قیر(= داغ-داش، چؤل، دشت/یازی) بیرلشمه‌سیندن تؤره‌دیلمیش‌دیر.

[10] دوخالار حاقیندا سوْن زامان‌لار بیر چوْخ قیسالی-اوزونلو بلگه-فیلم یایینلانمیش‌دیر(یوتیوب-دان باخابیلیرسینیز). ایکی ده دَیرلی و اؤنملی کتاب وار: بیرینجی‌سی، بو یوْخ اوْلماق‌دا اوْلان دیلین درینلمه‌سینه آراشدیرماسی‌دیر(2022 ایلینده بو دیلی دانیشابیلن قیرخ نفر قالمیشدی. اوتوز یاش آلتینداکی‌لار موغولجایا گئچمک‌ده‌دیرلر):

Ragagnin, Elisabeth, Dukhan, a Turkic Variety of Northern Mongolia, Description and Analysis, Wiesbaden: Harrassowitz, 2011.

ایکینجی‌سی اوْخومالی و دوخالارین یاشاملاری‌نین بوتون جهت‌لرینی آنلادان بو اثردیر:

Selcen Küçüküstel, Embracing Landscape, Living with Reindeer and Hunting among Spirits in South Siberia (2021, Berghahn Books)

دوخالار گئچیم اوچون سوْن زامانلاردا، توریست قوْناقلاییرلار (اوستده‌کی بلگه‌لی فیلم‌لرین بیر آزینی دا توریست‌لر چکمیشدیرلر)؛ بو دوروم اوْنلار اوچون گلیر گتیرسه‌ده، اسگی یاشام طرزلری‌نین داها تئز یوْخ اوْلماسینا سبب اوْلابیلر.

[11] قوزئی گئییک‌لری(گوزن شمالی)، سوْیوق بؤلگه‌لرده و توندرا'دا یاشار. بیر چوْخ تورک دیللی ملّت‌لر آراسیندا (یاقوت‌لار/ساخالار، خاکاس‌لار، آلتای‌لار و..) بو گئییک‌لر بسله‌نیر. بیزیم اوْغوز تورکجه‌سینده بللی-باشلی آدی اوْلمادیغی اوچون تورکیه‌ده رن‎گئییی(Ren geyiği) آدی، فرانساجادان آلیناراق ایشله‌نیر (فرانساداکی Renne سؤزجویو ده اصلینده ایسکاندیناو دیللریندن آلینج‌دیر). آما اوْرتا آسیا، ایچ آسیا و سیبریا تورک دیل‌لرینده چوْخجا آدی واردیر بو گئییک‌لرین؛ مثلاً قازاقجا و قیرقیزجادا بوغی/بوغو(bugu)، یاقوتجادا تابا(taba)، تووا تورکجه‌سینده ایوی(ivi) واردیر؛ ایوی آدی قوزئی گئییک‌لرییله ایچ-ایچه یاشایان دوخالارین دیلینده ‌ده واردیر. دوخاجادا ائوجیل‌لشدیریلمیش گئییک اوچون چیلغی(çılgı)،وحشی گئییک اوچون آنگ ایوی(آنگ(aŋ)، وحشی دئمک‌دیر و بنزری اسکی تورکجه‌ده ‌ده واردیر)، ارکک گئییک اوچون سوغ(sug) (باشقا سیبریا تورکجه‌لرینده‌ ده وار)و..طبیعی کی باشقا سؤزجوک‌لر ده واردیر.

یایچی

آذربایجان‌دا بیلدیییمه گؤره اوچ یایچی آدلی کند واردیر:

1. یایچی: اردبیل‌ده، هیر بوجاغینا باغلی بیر کند
2. یایچی: چالدیران‌دا، مرکزی بوجاغا باغلی کند آدی.
3. یایچی: عجب‌شئرده، قالاچای بوجاغیندا بیر کند.

ایلک باخیش‌دا یایچی آدی‌نین یای+ـچی شکلی‌نده تحلیل اولابیله‌جه‌یی آنلاشیلیر. آنجاق یای نه دئمک‌دیر؟ یای'ین بیرینجی معناسی یازدان سونرا گلن موسم‌دیر. آنجاق بو آنلام‌داکی کلمه‌یه ـچ اکی گله بیلمیرمی؟ اولابیلر. آما معناسی نه اولابیلر؟ یای‌دا گلن یا چالیشان اولابیلر. آما بو بیر یئر آدی اوچون اویغون گؤرونمور. ایکینجی آنلامی «کمان»دیر. کلمه‌نین بو معناسی آذربایجاندا اونوتولمایا اوز توتموشدور دییه بیلیریک. گئنه‌ده «اوخونو آتیب یایینی گیزلتمک» کیمی دئییم‌لرده یاشاماقدادیر. بو یای اسکی و اورتا تورکجه‌ده یا(ya) شکلی‌نده‌دیر. داها سونرا بلکه چای (=ایرماق) کیمی کلمه‌لرین تأثیرینده یای اولموشدور. آیریجا یای، عثمانلیجادا «فنر» معناسی دا قازاندی؛ «یایلی آرابا»، «یایلی ساعت» کیمی. کامان معناسیندان فنر آنلامینا گئچیش‌ ده راحاتجا آنلاشیلیر. یا[ی] سؤزجویو، یایماق(<اسکی تورکجه‌ده یادماق) و یاتماق کیمی فعل‌لرله کؤکدش اولابیلر. فنر'ین ده یونانجادان آلینتی اولدوغو بیلینمک‌ده‌دیر. آنجاق فنر/فنار اصلینده «فانوس» دئمک‌دیر (یونانجادا phanari(on)، phanos "فانیس، چیراق" کیچیلتمه‌سی‌دیر). سانیرام فنر'ین یئنی معناسی تورکجه‌ده و مؤحتملن آذربایجان‌دا گلیشمیش‌دیر. دهخدا و معین بو سؤزجویو تورکجه سایمالاری‌نین سببی بو اولمالی‌دیر. بو معناداکی یایچی آدی معقول گؤرونور. آنجاق اسکی قایناق‌لاری قاریشدیرینجا، داها دا معقول سؤزلوک معناسی قارشیمیزا چیخیر. فارسجا سؤزلوک‌لرده و رحمتلیک گئرهارد دؤرفر'ین یازدیغی کیمی یایچی اسکی قایناق‌لاردا، اؤزللیکله جوینی‌نین تاریخ جهانگشای آدلی اثرینده دفعه‌لرجه گئچر؛ «یایچی تُرک، یای گرفت». بو کتاب‌دا «علمِ یای» تعبیری ده گئچر: «علمِ یای یعنی استعمالِ حجرالمطر». جوینی‌ بیر مشهور تاریخی حادثه‌نی آنلاتیرکن، موغول قوشونونون ایچینده بیر قانقلی ائلی‌ندن و یای علمی بیلن کیشی‌دن سؤز ائدیر؛ مغلوبیت و یئنیلگی اوزره اولان موغول‌لار، اونون «یایچیلیغی» ایله، یای گونونده چین اوردوسونا یاغیش و قار یاغدیریب اونلارا سینغین یاشادیرلار و ماجرا دیل‌لره دَستان اولور. حمدلله مستوفی، بو حادثه‌نی و یای علمینی آنلاتیرکن، یای داشینی سویا سالینجا، هاوانین بولوت‌لاندیغینی یازیر. فردوسی بیر «تورانلی» و «تورک»ون (بازور آدلی)، «ایرانلی‌لار»ـا قارشی داغا چیخیب، قار یاغدیریب، ایران اوردوسونو عاجز ائتدییینی و اونون اؤلدورلمه‌سی ایله هاوانین آچیلدیغینی روایت ائدر. فردوسی اونا «جادو» لقبی وئریر. رشیدالدین فضل‌الله دا اوستده‌کی حادثه‌نی نقل ائدرکن، «جیدامیشی» سؤزجویونو اساس آلیر. بعضی تاریخچی‌لرین یازدیغینا گؤره، حضرتی نوح، اوغلو یافث'ی تورکیستان و شرق ولایت‌لره گؤندرمک ایسته‌دییی زامان، یافث داریخاجاغینی دوشونور و باباسیندان «ایسته‌دییی زامان یاغیش یاغدیرا بیلجه‌یی بیر زاد» ایسته‌ییر. نوح دا اوزوک قاشینا تانری‌نین اسم اعظم/بؤیوک آدینی یازیر و اونونلا یاغمور یاغدیرابیله‌جه‌یینی سؤیله‌ییر. بو سؤیلنجه‌یه گؤره، او گونکو تورک‌لر بو علمی و داشی، نوح زامانی‌ندان ساخلامیشدیرلار. یئنه بو روایت‌لره گؤره، بیر نئچه حجرالمطر(=یاغمور داشی) واریمیش؛ آدلیم‌لاریندان بیری اردبیل‌ده‌ایمیش. بو داش‌دان صفوی دؤنمینه‌جن کتاب‌لاردا سؤز ائدیلیر. بوتون اسکی قایناق‌لاردا گئچن بیلگی‌لره اشار‌ت ائتمک‌ده فایدا دا یوخدور. بیلدیییم اَن دوغرو-دوزگون بیلگی ابوریحان بیرونی‌نین الجماهر فی معرفه الجواهر آدلی اثرینده گلمیشدیر. اونون یازدیغینا گؤره محمد ابن زکریا رازی و بیر چوخ آدام، تورک‌لرین یَده/جَده‌ داشی‌ندان بحث ائتمیشلردیر. اونلارین دئدییینه گؤره، تورک یوردوندا (ارض ترک)، قارلوق ایله پئچئنک(خرلخ و بجناک) آراسیندا، بیر بؤلگه‌ده انسان‌لار گئچرکن، آتلارین و قویونلارین دیرناق‌لارینی سارارمیشلار. چونکو داشلارا دَیه‌سه‌یمیش، قالین دومان و سئل اولورموش. بورانین داشلارینی، بیری آغزینا آلسایمیش و سویا گیرسه‌ایمیش، یاغمور یاغماغا باشلارمیش. ابوریحان او گونکو شرط‌لرده بیلیمچی و بیلیم یؤندمی‌نی سئون بیر آداممیش. آنلاتدیغینا گؤره بو علمی بیلدییی [و او داشلاردان ساتان] بیرینه من ایستدیییم زامان یاغین گتیرسن، ایسته‌دیینی وئر‌رم، سنین ساتدیغینی دا آلارام. بو آدام گلیر داشی سویا آتیر، گؤیه باغیریر، پیچیلداییر، میریلدانیر، قیشقیریر، باغیریر آما بیر دامجی بئله یاغیش گلمیر.

بوتون سؤزلردن سونرا یئر آدلاریمیزین بو یایچی اولدوغونو دوشونورم؛ بوردان دا او آدلارین چوخ اسکی اولدوقلارینی سؤیلمه‌یه گرک قالمیر دییه بیلرم. چونکو یایچی‌لیق چوخداندیر اونودولموشدور. یای بو آنلامی ایله، یازیمیز ایچینده گئچن کیمی، یده و جدامیشی ایله ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر؛ ایلکین، یای اصلینده یاد/ید آدیندان د>ی حادثه‌سیندن گلیشدییی آچیق‌دیر. یده>جَده دؤنوشومو، تورکجه‌دن موغولجایا گئچن سؤزجوک‌لرده یایقین و سیستملی گؤرولن بیر اولای‌دیر. یده/یادا تورکجه‌یه هاردان گلمیش؟ آوستا و سانسکریت دیل‌لرینده آزیجیق فرقله یاتو (yatu-) واردیر. ایکی‌سینده ‌ده «یامان روح، جادوگر» معنالاری وار. فارسجادا جادو، اصلینده و شاهنامه‌ده نقل ائتدیییم کیمی، تک باشینا «ساحر» دئمک‌ایدی و جادوگر آدی سونرالار، جادونون «سئحیر» معناسی قازانماسیندان سونرا اورتایا چیخمیش‌دیر. تورکیه تورکجه‌سینده جادی(cadı) «سئحیرچی، جادوگر» آنلامی داشیماق‌دادیر. کلمه‌نین پهلویجه‌ده جادوک بیچیمی‌نده اولدوغونا گؤره، تورکجه سؤزجویون بوردان گلمه‌سی مومکون گؤرونمور. تورکلرین، فارس/پارس‌لارلا تماسا گئچدییی زامان‌دا، آوستا دیلی‌نین اؤلو اولدوغو بیلینیر. او زامان بلکه سانسکریتجه‌دن تورکجه‌یه گئچدییینی دییه‌بیلیریک. آما یئنه‌ده ایرانجا بیر دیل‌دن، کلمه باشی یـ‌لاری قوْرویان بیر دیل‌دن گلدییینی بوسبوتون ردّ ائتمک ده اولماز.

جادو/سئحیر اوچون بوگون تورکیه تورکجه‌سینده بویو(büyü) واردیر. بو کلمه‌نین اسکی تورکجه‌ده‌کی بوگو لقبی‌ندن گلیشدییی دوشونولور.بؤگو(bögü) سؤزجوک و لقب اولاراق (بؤگو قاغان) «بیلگین، بیلگه، حکیم» دئمک‌دیر[1]. موغولجایا گئچن و ایلخانلی دؤنمی‌نده لقب‌لرده چوخ گؤرولن بوکه/ بوکا(böge) لقبی‌نین ده «قهرمان، پهلوان» معناسی قازانماسی «بیلگه‌لیک، حکیملیک» معناسیندان گلیشمه اولاجاق‌دیر. بیلگه‌لیک/حکیملیک ایله سئحر/جادی ایلیشگی‌سی آچیق گؤرونور. چونکو اسکی زامان‌لاردا سئحیر ایله بیلیم‌ین آییرد ائدیلمه‌دییی‌نی بیلیریک. اسکی جادی‌لار/بؤگولر، طبیب/حکیم‌ایمیش‌لر(آوستادا، یاتولار ایکی ایشی‌ده گؤرورلر). آوروپا دیل‌لرینده بو باب‌دا یایقین دئییش‌لردن بیری magique/magic دیر. بو سؤزجویون یونانجا magikos و اونوندا اسکی پارسجا/پرسجه ماگوس(magos)دان گلدییینی بیلیریک. ماگوس ایسه عربجه‌ده‌کی مجوس و پهلویجه‌ده‌کی مگوش ایله بنزرلییی آچیق‌دیر. یونانجا ماگیکوس «سئحیرلی، بویولو» دئمک‌دیر. مجوس/مُغ/ موغلارین زردوشتچیلیک(و اؤنجه‌سی دین‌لرین) دین آدام‌لاری اولدوغونو بیلیریک. سانکی بو دین باشچی‌لاری، غریب و عاغیل‌آلماز ادّعالاری دا مشهوروموش. بنزر دوروم باشقا دین گله‌نک (سنّت‌)لرینده ‌ده گؤرونور. اسکی میصیرده‌کی ادعالار آز-چوخ بیلینمک‌ده‌دیر؛ بو معنادا اینگیلیسجه‌ده، drycraft بو گون اونودولسا دا، اسکی قایناق‌لاردا گؤرونور. بو سؤزجوک‌ده dry ایرلاندجا و اسکی سئلتجه/کئلتجه‌ده «کشیش، دین آدامی، سئحیرباز» دئمک‌دیر و درویید (Druid)آدی دا بوردان گلیر. درویید، «کئلت/ سئلت توپلومونداکی دین آداملاری طبقه‌سی‌نین عضولریندن هر بیری، دین آدامی دین اری» دئمک‌ایدی. آیریجا دینلرله سئحیرچیلیک آراسیندا بیر باغین اولدوغونو «ایلکین دینلر» آراشدیرمالاریندا چوخجا گؤروروک. بو باخیمدان یاییچیلیق دا، قاملیق و تورک شاما‌نلیغی‌نین بیر تظاهورو و آییردائدیجی اؤزللیکلرین‌دن ساییلابیلر.

---

[1] بو البته دارتیشمالی‌دیر؛ بعضی آراشدیرماجی‌لارا گؤره، بؤگو، بؤگمک(bögmek) «دوشونمک، آنلاماق» فعلین‌دن گلیر. آنجاق مارسل اردال اوستادیمیزا گؤره بؤگمک فعلی «توپلاماق، ییغماق» آنلامی‌ندادیر و بؤگونمک فعلی ایسه بوردان گلیر. درلنمک، توپلانماق معناسیندان دوشونمک معناسینا گئچیش ده چوخ چتین اولماز؛ بو گونکو آوروپا دیل‌لرینده یایقین اولان concentration و meditation آد و اونلارین فعل‌لرینه دقت ائدیلیرسه بو معنادا آنلاشیلاجاق‌دیر. آنجاق بؤگو بوردان دئییل باشقا بیر بؤکمک(bökmek) فعلین‌دن گلمه‌لی‌دیر. بو فعل ایسه «سایماق حسابلاماق» معناسیندا اولوب اوندان گلیشن بؤکوش(böküş) «درین دوشونمک، تمرکز/ فوکوس» دئمک‌دیر. بو دَیرلندیرمه قبول اولورسا اسکی تورکجه‌ده‌کی بو بؤکوش(böküş) "حکمت، دوشونجه» معنالاریندا اولاجاق‌دیر. آنجاق بو دَیرلندیرمه‌لری مارسل اردال، یئنس ویلکنس‌ین ۲۰۲۲ یایینلادیغی اسکی تورکجه-آلمانجا-تورکجه سؤزلویو اساسیندا اورتایا آتیر. ائله بو سؤزلوک‌ده بؤگو(bögü) «حکیم، سئحیر» و بؤگوله‌مک و بؤگونمک بؤگولنمک کیمی فعل‌لرده گلمیش‌دیر. آنلاشیلان اسکی تورکجه‌ده بو ایکی فعل بیر-بیرینه یاخین و بنزر گؤروندوک‌لری اوچون، اونلاردان تؤرَه‎‌ین آد و فعل‌لرده قاریشیق‌لیق‌لار واردیر. بیرینجی هجادا ö>ü دَییشیمی اوچون‌ باشقا اؤرنک‌لرده وار: مثلا بو گون دوغماق دئدیییمیز فعل، اسکی تورکجه‌ده توغماق(tuğmaq)‌دیر و یا بیزیم تؤره‌مک دئدیییمیز فعل، تورکیه‌ده توره‌مک(türemek) اولموشدور.

قیپچاق تورکجه‎سی ایله "آتامیز" دعاسی

قیپچاق تورک‌لری، کاشغرلی‌نین یازدیغینا گؤره، خزر دنیزی‌نین اوست ساحیل‌لرینده، بولغارلار و خزرلره یاخین بؤلگه‌لرده یاشارمیش‌لار. داها سونرالاری بولغارلارین دوغو آوروپا طرفلرینه کؤچمه‌لریله و خزر ایمپراتورلوغونون چؤکوشویله، قیپچاق‌لار بوگونکو روسیه‌ تورپاق‌لاری‌نین بؤیوک قیسمی‌نی الده توتماغا باشلادی‌لار. موغول استیلاسی سونراسی، قیپچاق‌لار بؤلوک-بؤلوک، گونئی و غرب بؤلگه‌لره داشینیرلار. بیر گروهلاری میصیرده، مملوک دؤولتی قوراراق، اوزون ایللر، حتا سلطان سلیم خان'ین میصیر فتحینه‌جن، تورکلوک‌لرینی قورودولار. میصیرده، سیف سرایی و اونون «گلستان» ترجومه‌سی‌نین یانیندا، بیر چوخ تورکجه-عربجه سؤزلوک و تورک دیلی حاققیندا عربجه کیتاب‌لار یازیلدی و عربجه‌دن تورکجه‌یه اثرلر چئوریلدی.(الیمیزده بیر «شاهنامه» ترجومه‌سی ده وار.) قیریم یعنی کریمه یاریم آداسینا یئرلشن قیپچاق‌لار، اورداکی ارمنیلره قاریشاراق، مسیحی‌لشیر و ارمنی یازی‌سینی قبول ائدیب، ارمنی-قیپچاق قاریشیمی‌ندان، «ارمنی قیپچاقجاسی» آدی وئریلن بیر دیل اورتایا چیخیر. ارمنی یازیسی ایله یازیلان و بو مسیحی قیپچاق‌لارین اوکراینا و لهیستان بؤلگه‌لرینه کؤچلریله، یوز-یوز اللی ایل ده اورالاردا یاشایان دیل‌دن، بوْللوجا یازیلی متین‌لر قالمیش‌دیر. داها چوخ ارمنیجه‌دن چئوریلن دینی اثرلر یانیندا، ارمنی قیپچاق‌لارین اؤز توپلوم‌لاریلا ایلگی‌لی کیلیسه دفترلری(ائولنمه‌لر، میراث بؤلوشمه‌لری و..)ده واردیر و اوْتوز مین صحیفه اولدوغو تخمین ائدیلیر. قیپچاق‌لارین ایران و آذربایجان‌دا یئرلشدیک‌لرینی اثباتلایان بلگه‌لردن بیری ده بیر چوخ بؤلگه‌میزده قیپچاق آدلی کندلرین اولماسی‌دیر(ملارد، اوسکو/تمیرلی یولو، میاندآب/قوشاچای، بوستان آوا/تیکمه داش، همدان/قهاوند بؤلگه‌لرینده‌کی قیپچاق کندلری، بونلاردان اَن مشهورلاری ساییلیر.).

دشتِ قیپچاق آدییلا بیلینن، خزر دنیزی‌نین غرب ساحیل‌لریندن باشلاییب، آوروپانین شرق بؤلگه‌لرینه اوزانان چؤللرده، موغول‌لاردان سونرا آلتین اوْردو قورولدو و چؤکوشویله، داغینیق شکیل‎ده قیپچاق گروهو تورک دیللری اونون یئرینه گئچدی. بوگون قوزئی قافقازلاردا، نوقای، قاراچای-مالکار(بالقار) و قوموق دیللری، تاتارجا(تاتاریستان جمهوریتی و قیریم تاتارجاسی)، قازاقجا، قیرقیزجا، قاراقالپاقجا و باشقورت دیللری قیپچاق تورکجه‎سی‌نین اوشاق‌لاری ساییلیرلار.

قیپچاق‌لار، آوروپا و بیزانس قایناق‌لاریندا کومان/قومان آدییلا تانینیرلار و اصلینده ساریشین اولدوقلاری اوچون بو آدی آلدیقلاری دوشونولور. بؤلگه‌یه گلن مسیحیت تبلیغاتچی‌لاری/میسیونرلر، قومان‌لاری مسیحی‌لشدیرمه‌یه چالیشمیش‌دیرلار. الیمیزده‌کی کودکس کومانیکوس آدلی کیتاب بو میسیونرلرین توپلادیغی تورکجه-لاتینجه و آلمانجا سؤزلوک و سؤزلو ادبیات اؤرنک‌لری یانیندا مسیحیت اینانجینا عاید دعالارین چئویری‌لرینی ده ایچینه آلیر و بیریجیک الیازماسی وار(codex لاتین دیلینده [اسکی] الیازما دئمک‌دیر). بیر زامان‌لار، بو دعالارین، تبلیغات اوچون چئویریلدییی دوشونولوردو. آنجاق بوگون بونلارین گئرچک حیات‌دا اوخوندوق‌لارینی بیلیریک. ایندی کسین اولاراق خاطیرلابیلمه‌دیییم بیر ماجار آراشدیرماجی، بؤیوک آناسی‌نین آنلامینی بیلمه‌دییی شعرلر سؤیله‌دییی‌نی نقل ائدر. بو شعرلرین، ماجاریستان‌دا بیلنن و تانینان دیللره بنزمه‌دییی‌نی گؤرونجه، اونلاری کاسئته آلیب، رادیودان یایین‌لادیرلار و کیم‌لرین و دونیانین هاراسیندا بو دیلین دانیشیلدیغی‌نی دینله‌ییجی‌لردن سوروشورلار. بیر آی سونرا، نوقای تورک‌لریندن، بو شعرلری آنلادیق‌لاری و شعرلرین اونلارین دیلینده اولدوغو خبری گلیر. اصلینده او شعرلر، کودکس کومانیکوس‌دا واردیر. آنلاشیلان، مسیحی‌لشن قیپچاق‌لار، یوز ایللر بو شعرلری اوخویوب و دینی حیات‌لاریندا دیله گتیریرمیش‌لر. حتا ماجاریستان کیمی آوروپا اؤلکه‌لرینه یئرلشدیک‌لری و ماجارلاشدیق‌لاری حال‌دا دا او شعرلری اونوتمامیش‌لاردیر.

***

بیر زامان‌لار لاتین دیلی ایله اوغراشدیم؛ اما یاریم قالدی. گئچن‌لرده بیر ده گؤز آتیم دئدیم. ایلک درس‌لرده، Pater Noster (آتامیز) دعاسی قارشیما چیخدی. مسیحیلیک دونیاسی‌نین اَن یایقین دعاسی‌دیر‌. ماتئوس/متّی و لوقا اینجیل‌لرینده، آزیجیق فرقله گلن بو دعا، مسیحچی‌لییین خلاصه‌سی و اؤزه‌یی ساییلیر(حمد و توحید سوره‌لری‌نین اسلامین اؤزه‌یی و جؤوهری ساییلدیغی کیمی). اینجیل‌لره گؤره، حواری‌لر، عیسادان، «بیزه دعا ائتمه‌یی اؤیرت!» دیلک‌لری اوزره، عیسا بئله دعا ائدین دییه بو دعانی اؤیرتدییی روایت ائدیلیر. اَن مشهور شکلی‌نده بو دعانین ترجومه‌‌سینی و قیپچاقجا چئویری‌سینی اله آلاجاغیق. آنجاق قیساجا بیر آیرینتی‌یا اشارت ائتمه‌لییَم: بو دعانین سونونا یاخین بیر بؤلومونه doxology آدی وئریلیر آوروپا دیللرینده و او بؤلوم‌ده «تانری‌نین یوکسک‌لیک، اولولوق(عظمت)،بؤیوکلویوندن"(gloria)دن بحث ائدیلیر. او ایکی سطیر قیپچاقجا چئویری‌ده گلمه‎میش‌دیر. من یازی‌دا اسکیک‌لیک اولماسین دییه، لاتینجه متنی و تورکجه‌سینی بوردا گتیریرم. بو متین ایکینجی میلادی یوز ایلده یازیلدیغی سانیلان دیداخه آدلی رساله‌ده‌کی روایت‌ده واردیر. او رساله‌نین بوتون آدی بئله‌دیر «دیداخه (=اؤیرتی): تانری[عیسا]نین اون ایکی حواری یولویلا ائل‌لره اؤیرتدییی».

Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto,

Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.

گؤرکَم/شان آتانین‌دیر، اوْغولون‌دور، قوتلو روحون(=روح‌القدس)دور

باشلانغیج‌دا بئله‌ایدی، ایندی ده و سوْنسوزاجان بئله اولاجاق‌دیر. آمین.

دعانین یونانجاسی اساس‌ ساییلیر و سوریانیجه/آرامجاسی، لاتینجه‎سی کیمی ایکینجی درجه‎ده‌دیر. آنجاق کاتولیک و پروتستان دونیاسیندا، لاتین دیلی حاکیم اولدوغونا گؤره، دینی متین‌لر و دعالار بو دیل‌ده‌ایدی. آشاغیدا لاتینجه‌سینی اوخویاجاغیمیز دعانین آوروپا دیللرینده بیر چوخ ترجومه‌سی وار و اینگلیسجه‌ده دؤرد-بئش رسمی چئویری واردیر:

Pater Noster, qui es in caelis,

sanctificetur nomen tuum.

Adveniat regnum tuum.

Fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra.

Panem nostrum quotidianum da nobis hodie,

et dimitte nobis debita nostra

sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.

Et ne nos inducas in tentationem, sed libera nos a malo.

Amen.

قوتلو اولسون سنین آدین

گلسین سنین پادشاهلیغین

گؤی‌لرده اولدوغو کیمی، یئرده ده

سنین ایسته‌دییین اولسون

گونلوک چؤره‌ییمیزی بیزه وئر!

و گوناهلاریمیزی بیزه باغیشلا!

بیزه قارشی گوناه ایشله‌ین‌لری باغیشلادیغیمیز کیمی

بیزی وسوسه‌لردن قوْرو، بوتون یامانلیق‌لاردان بیزی قورتار!

آمین!

دعانین قیپچاقجا ترجومه‌سی ده بئله‌دیر:

Atamız kim köktesiñ.

Alğışlı bolsun seniñ atıñ,

kelsin seniñ xanlığıñ,

bolsun seniñ tilemekiñ ,neçikkim kökte, alay [da] yerde.

Kündeki ötmegimizni bizge bugün bergil.

Dağı yazuqlarımıznı bizge boşatqıl –

neçik biz boşatırbiz bizge yaman etkenlerge.

Dağı yekniñ sınamaqına bizni quurmağıl, Basa barça yamandan bizni qutxarğıl.

Amen!

قیپچاقجا متین اوزرینه آچیقلامالار:

1. کیم: اسکی و اورتا تورکجه‌ده اولدوغو کیمی «موصول/ایلگی ضمیری» اولاراق بو متین ده لاتینجه qui ضمیری‌نی چئویرمک اوچون استفاده اولونموشدور. تورکجه‌ده مومکون اولدوقجا بو «کی»لردن قاچینمالیییق. آنجاق بونو دا قیساجا اشارت ائتمه‌لییَم: آخشامکی، بیزیمکی، اوراداکی .. و بنزرلرینده، «کی» تورکجه‌دیر و وظیفه‌سی ایکی جومله‌نی بیربیرینه باغلایان اوسته‌کی «کی»دن فرقلی‌دیر. بیرده جومله‌ سونلاریندا گلن و تأکید/وورغولاما بیلدیرن «کی» ده، اسکی تورکجه‌ده‌کی «ارکی»(حتمن، کسین) کلمه‎سی‌نین قیسالتماسی ساییلیر؛ «بونو من دئمه‌دیم کی!» کیمی جومله‌لرده. بونلارین منفی‎سی‌نین بنزری فارسجادا دا واردیر. آنجاق مثبت‌لری تورکجه‌ده اولدوغو کیمی دئییل‌دیر: «من تهرانا گئتمه‌میشدیم کی!» کیمی جومله‌لره دقت ائدین.
2. آلقیش، اسکی تورکجه‌ده، «دعا و برکت» معنالاری داشیدیغی اوچون «قوتلو» آنلامی یانیندا «برکتلی/ اودوملو» معناسینی دا داشیماقدادیر. یعنی تورکجه ترجومه‎سینده، بلکه برکتلی/اودوملو اولسون دا دئمک اولار.
3. خانلیق=پادشاهلیق. گؤروندویو کیمی قیپچاقجادا، بیر چوخ تورک دیلینده اولدوغو کیمی، «سلطنت» قارشیلیغی‌دیر. فارسجا و عربجه اینجیل چئویری‌لرینده بوراسی کیمی یئرلرده، «ملکوت» گئچر و بو دعانین سوریانیجه‌سی‌نده ده ملکوت وار. قرآن‌دا دا گئچن ملکوت، اصلینده «سلطانلیق، خانلیق» دئمک اولوب، سوریانیجه‌دن عربجه‌یه گئچمیش سؤزجوک‌لردن‌دیر. خان سؤزجویو، زامان ایچینده، «کیچیک بؤلگه» حاکمی کیمی داها دار بیر آنلام قازانمیش‌دیر.
4. تیله‌مک>دیله‌مک>دیلک، ایستک آنلامیندادیر. لاتینجه‌سی voluntas «ایسته‌دییین، اراده ائتدییین» دیر.
5. اؤتمک=چؤرک. بوگون دیلیمیزده اونودولسا دا، تورکیه تورکجه‌سینده اَکمَک بیچیمی‌نده و آذربایجان تورکجه‌سی‌نین دئییم‌لری ایچینده اَپمَک شکلی‌نده یاشاماق‌دادیر. مثلا چوبان اپمه‌یی/اپبه‌یی(بیتگی آدی) و یا اپمه‌ییم/اپبه‌ییم بالا باتدی(ایسته‌دییم اولدو/شانسیم گتیردی) دئییم‌لرینده واردیر. اسکی تورکجه‌ده اَتمک و اورتا تورکجه‌ده اؤتمک شکلی‌نده‌دیر. خاقانی بیر قصیده‌/مدحیه‌‎سینده بئله دئییر: تن گرچه «سو» و «اؤتمک» ازیشان طلب کند/کی مهر شه به «آتسیز» و «بغرا» برافکند.
6. داغی=داهی. «و» معناسیندا دا یایقین‌ایدی.
7. یازوق>یازیق. بیلیندییی کیمی «گوناه» دئمک‌دیر. بوگون دیلیمیزده داها چوخ «بئچارا» معناسیندا قالمیش‌دیر. تورکیه تورکجه‌سینده ده «یازیق-گوناه» دئییمی ایچینده یاشاماق‌دادیر.
8. بوشاتماق<بوشاماق=باغیشلاماق، آزاد قیلماق، گوناهلاری سیلمک(=مغفرت) آنلامی داشیماق‌دادیر.
9. بوشاتیربیز= باغیشلاییریق. ائتکنلرگه=ائدن‌لره
10. یئک= اسکی تورکجه‌دن گلن و کؤکنی هیند دیللرینه چاتان سؤزجوک، شیطان دئمک‌دیر.
11. سیناماق=امتحان. بوگون ده دیلیمیزده واردیر. شیطانین حیله‌لریندن، وسوسه‌لریندن قورونماق قصد اولونور.
12. باسا: بیر چوخ اسکی متین‌ده اولدوغو کیمی «و، گئنه» آنلام‌لاری داشیماق‌دادیر.
13. بارچا=بارجا: بوتون، هامی دئمک‌دیر. چاغاتایجا تورکجه‌سینده و بوگون بیر چوخ اورتا آسیا تورکجه‌لرینده گؤرونور. بار=وار اولاراق اسکی تورکجه‌دن قالینتی‌دیر.
14. قوتخارماق=قوتارماق، نجات وئرمک معناسیندادیر.
15. آمین(Amin): عربجه‌یه، عبرانجادان گئچمیش‌دیر. یونان و لاتین دیللرینه ده بو دیل‌دن گئچن سؤزجوک، عربجه‌ده‌کی امین/امن کلمه‌لریله کؤکدش ساییلیر. «حتمن، کسین، ائله‌دیر» کیمی معنالار داشیرمیش. تورکجه‌ده «امین اولماق»(=مطمئن اولماق) فعلی‌نین معناسی‌نا دا دقّت ائدیلمه‌لی‌دیر. سؤزجوک بو شکلی ایله آشاغی-یوخاری بوتون موسلمان خالق‌لارین دیللرینده یئر ائدینمیشدیر.

سنی چالاغان گئده‌!

الیم‌ده اوچ-دؤرت یاریم قالمیش یازی واردیر؛ آنجاق گئچن گونلرده، بیر توییت ایچینده گئده کلمه‌سی دقتیمی چکدی. داها اؤنجه ده دوشونموشدوم. یازماغا قرار وئردیم. سؤزلوکچولر، بیر دیلین سؤز وارلیغینی توْپلار، بیر آرایا گتیرر عمومیتله. سؤزجوک‌لرین سئویملی اوْلوب اوْلماماسی، گؤزل و یا چیرکین اوْلماسی، اؤنملی ده‌ییل‌دیر. آراشدیراجاغیم سؤزجوک، بلکه سئویمسیز سؤزجوک‌لردن بیری ساییلاجاق‌دیر.

***

گئده(géde) آذربایجان تورکجه‌سینده «اسگیک آدام، قولاق‌کَسَن، لات، کؤپک اوْغلو، قولای آدام، سئویلمه‌ین آدام» معنالارییلا، بعضی لهجه‌لریمیزده چوْخ آغیر سؤز ساییلدیغی کیمی، بعضی لهجه‌لریمیزده داها یومشاق و یونگول ساییلیر و آداملار شوخلوق اوچون بیر-بیرلرینه «گئده» دئیه بیلیرلر. کلمه‌نین گَده(gede) سؤیله‌ییشی ده واردیر و بلکه داها آغیر و داها حیرصلی دوروم‌لاردا دیله گتیریله بیلیر. تورکیه تورکجه‌سینده سوزجوک گیدی (gidi) شکلی‌نده‌دیر و اوچ آنلامی بیر بیریندن آییرد ائدیله بیلیر: 1. یونگول آزارلاما سؤزو: «سنی گیدی سنی!» بلکه بیزده «اوْلان لامسّب» کیمی معنالاری اوْلا بیلیر. 2. حسرت بیلدیریر: آی گیدی اسکی گون‌لر/ایل‌لر. 3. قورومساق، دیّوث، اخلاقسیز. بو سوْن اوچونجو آنلام، بیزده‌کی معناسینا یاخین‌دیر و نه‌دن بعضدن «گئده» کلمه‌سی‌نین چوْخ آغیر اوْلدوغونو گؤستره‌بیلر.

***

کلمه‌نین کؤکنینه گلینجه، نیشانیان دوْغرو اوْلاراق سؤزجویون فارسجا گیدی‌دن گلدییینی و تورکجه گئتمک/ گیتمک فعلی (و فارسجا گدا ایله) ایلگیلی اوْلمادیغینی یازار. فارسجا سؤزلوک‌لرده گیدی‌'نین ایکی اؤنملی معناسی واردیر: ایلکی بیر آلیجی قوش (زغن، غلیواج و کرکس آدلاری وئریلیر)؛ ایکینجی‌سی اوسته گلن "قورومساق، غیرت‌سیز» معناسی‌دیر. سؤزلوک‌لرین بیر قیسمی، گیدی کلمه‌سی‌نین گید'دن گلدییینی یازارلار. آنجاق «گید»ماده‌سینده‌ ده بنزر معنالار و قارشیلیق‌لار وئریلیر. بیر قوشون آدی ایله «غیرتسیزلیک» آراسیندا نه ایلیشگی اولابیلر؟ غلیواج قوشو چوْخ یول کرکس یعنی قوزغون قوشو ایله بیر ساییلیر؛ ائله اولوب اولماسا دا ییرتیجی آلیجی قوشلاردان بیری اولدوغو بللی‌دیر. بو قرارسیزلیغی درینجه‌سینه آراشدیرماق نیّتیم یوْخدور. قیساجاسی غلیواج/گیدی قوشو، قوزغون و یا چالاغان قوشو اوْلمالیدیر دییه بیلیریک. بو قوشا عربجه‌ده نسر آدی وئریلیر، تورکیه‌ده ده چایلاق(çaylak) آدلانیر. چالاغان'ین ییرتیجی اوْلدوغو آدیندان دا بللی‌دیر و آذربایجان‌دا «سورعتله آلیب گئدن» معناسی‌نی دا قازانمیشدیر. چایلاق ایسه چایلاماق/چارلاماق «چیغیرماق، باغیرماق» فعلین‌دن گلیشدییی، بو آدین حیوانین سسی‌ندن قایناقلاندیغینی آچیقجا اوْرتایا قوْیور. چایلاق آدی‌نین مجازی معنالاریندا «قیتمیرلیق، تاماهکارلیق، دستالات‌سیزلیق، ناشی‌لیق» دا واردیر. نه ایسه، اسکی اینانیش و افسانه‌لره گؤره بو قوش، ایل‌ده آلتی آی ارکک آلتی آی دیشی اوْلارمیش و ‌یا بیر ایل ارکک بیر ایل دیشی کیمی ایمیش (باخ برهانِ قاطع کیمی سؤزلوک‌لره). بو ایکی اوزلولوک، ارکک ا‌یکن دیشی اوْلماق، یا دیشیلیک صفت‌لری قازانماق «غیرتسیزلیک» علامت‌لری کیمی گؤرونوردو. بیلدیییمیز کیمی اسکی متین‌لرده گئچن یامان و سؤیوش‌لردن بیری‌ده «مخنّث» (تورکیه و عثمانلی‌دا Muhannes)ایدی. مخنّث بیلیندییی کیمی اصلینده «جنسیّت‌سیز، قادینلیغی- کیشیلیگی بللی اوْلمایان آدام، خُنثا» اوْلدوغو حالدا، داها سوْنرا «ناموس‌سوز، اخلاقسیز، قوْرخاق، اسگیک، نامرد» معنالاری قازاندی. قوش آدیندان بو معنالارا گئچیش، بئله بیر یوْلدان اوْلموش اوْلاجاقدیر.

***

گید/گیدی قوش آدی اوْلاراق هاردان گلیر؟ بیر گؤز گزدیرینجه، بیر چوْخ هیندیستان دیللرینده بنزر آدلارین اوْلدوغو گؤرونور. اوردو یعنی پاکیستان'ین رسمی دیلی ایله باشلاساق، بو دیلده «گدّه» گؤرونور و هیندجه ده (یعنی اوْردوجانین هیندیستانداکی و هیند الیفباسی ایله یازیلان شکلی) giddhاوْلدوغو، پنجاب دیلینده giddha پالی/پالیجه‌ده (یعنی بوداچی‌لارین مقّدس متین‌لری یازیلان دیلده) giddha گؤرونور. بونلارین یانیندا بیر چوْخ هیند دیلی‌نده، مثلا تله‌گو(Telegu) دیلینده (هیندیستانین یئرلی و هیند-آوروپالی اوْلمایان اَن بؤیوک دیلی) graddha واردیر. بو شکیل‌لر بیزه مشهور هیند سؤیلنجه‌لریندن تانیدیغیمیز قوش-تانری گَرودَه/گارودا (Garuda) قوشونو خاطیرلادیر. گارودا آدی اسکی تورک متین‌لرینده بوداچی‌لیق اینانیشلارینی آچیقلارکن دفعه‌لرجه گئچمیشدیر. گارودا یانیندا تورک‌لر بو قوشا، «قارا قوش» آدینی دا وئریردیلر(آیریجا قاراقوش، اسکی تورکجه‌ده «مشتری/ژوپیتر» گَزَه‌گن‌ینه وئریلن آددیر). گارودا شاهنامه‌دن تانیدیغیمیز سیمرغ کیمی‌دیر؛ سیمرغ آدیندا ایلک عونصور سائنا>شاهین اوْلدوغو و اصلینده بیر بؤیوک ییرتیجی قوش اوْلدوغو دا دقت چکیر. اسلام دونیاسیندا ایکی بنزر قوش داها بیلینیر؛ عنقاء و ققنوس. هر بیری‌نین حاقیندا بیر چوْخ اینانیش وار. عنقاء یوکسک‌لرده یووا سالدیغی و اوچدوغو اوچون مشهوردور. ققنوس ایسه اؤلومو و دیریلیشی ایله و آیریجا سسی ایله موسیقی عالمینه ایلهام قایناغی اوْلدوغو اوچون، شؤهرت قازانمیشدیر. آیرینتی‌لاری ادبیات سئورلر و اسکی شعرله اوغراشانلار بیلیرلر. بیز ایسه کؤک‌لرینه گؤز آتاراق، یازی‌میزین سوْنونا یاخینلاشیریق. عنقا(Anka)، چاغداش تورکیه‌ده، انسان‌سیز هاوا آراج‌لاری یعنی ایهالاری اورتَن و ساتان بیر شیرکتین آدی اولدوغو اوچون یایقین‌لاشمیشدیر. سؤزجوک عربجه‌دیر و عُنُق(=بوْیون) کلمه‌سی‌نین دیشی صفتی اوْلاراق بیلینیر (ارکک بیچیمی: اعنق) و آنلامجا «اوزون بویون» دئمک‌دیر. بلکه‌ده عنقانین اوجالیق‌لاردا یووا سالدیغی و راحاتجا اوْولانمادیغی بوردان دوشونولموشدور. افسانه‌لیک عنقا قوشونون هانسی گئرچک قوش‌دان ایلهام آلیناراق یارانمیش‌دیر؟ کسین اولاراق بیر زاد سؤیله‌یه‌بیلمم. آنجاق عرب بؤلگه‌سینده آز-چوخ گؤرونن«بوْینو اوزون و اوجالیق‌لاردا، یوکسک یئرلرده یووا قوران» لئیلک (و یا دورنا) اولابیلر دییه دوشونورم. آنادولو ناغیل‌لاریندا زومرودو عنقا(Zümrüdü Anka) اؤنملی یئر توتار. قُقنُوس سؤیله‌ییشی تورکیه‌ده Kaknüsشکلینده اولوب، بیر آز فرقلی‌دیر. آنجاق سؤزجویون سوریانیجه‌Quqnus دان عربجه‌یه گئچدییینه و داها اؤنجه‌کی قایناق دیلی یعنی یونانجاداکی شکلینه باخیلیرسا، سؤزجویون تورکجه‌ده دَییشیمه اوغرادیغینی دییه بیلیریک. یونانجا سؤزجوک(Κύκνος)، لاتینجه Cygnus (سؤیله‌ییشی: kugnus) و اوْردان فرانساجا cygne کلمه‌سی‌نین قایناغی اوْلاراق، بوتون بو دیل‌لرده ‌قو/قوغو قوشو آنلامی داشیماقدادیر. قو قوشونون سئوگیلی‌سینه باغلی‌لیغی، روْمانتیک شکیلده سئویشمه‌سی، گؤزللیگی و گؤزلجه ‌سسی اوْنون افسانه‌لشمه‌سینه سبب اوْلموش اوْلا بیلر.

***

بو یازی‌نین بو قدر اوزایاجاغینی سانمیردیم؛ ایندیسه، قیساجا ایرق بیتیگ'ده گئچن بیر فالین ترجومه‌سی ایله یازییا سوْن قوْیمالییام. ایرق بیتیگ، فال کیتابی‌ندا، قاراقوش آدی گئچن بیر فال‌دا بئله یازیلیر:

آلتون قاناتلیغ تالیم قاراقوش من

تانیم توسی تاقی تؤکه‌مزکن، تالوی‌دا یاتیپان

تاپلادوْقومین توتار من سئبدیک‌لریمین یییور من

آنتاغ کوچلوگ من

آنچا بیلینگلر! اَدگو اوْل.

(=آلتین قانادلی ییرتیجی قارا قوشام[1] من/بدنیمین توک‌لری داهی بیتمزکن اوقیانوس‌دا یاتاراق/ ایسته‌دیییمی توتارام من، سئودیک‌لریمی یییرم من/ اوندان گوجلویم من/ بئله بیلینیز! بو [فال] یاخشی‌دیر.)

---

[1] جرارد کلاوزن، قاراقوشو eagle اولاراق ترجومه ائدیر. تورک‌لرده انسان آدی اولدوغو اوچون طغان>دوْغان آدی‌نین قارشیلیغی و بنزری ساییلابیلر.

عیسانین قارداش‌لاری

گیریش

تاریخی قایناق‌لاردا، بعض‌دن گؤزدن قاچان آیرینتی‌لارا راست گلیر انسان؛ بو آیرینتی‌لارین بیر قیسمی، چوخ‌دا اؤنملی گؤرولمه‌سه‌لر ده، دوشونوب-آنلادیق‌لاریمیزا ترس دوشوب، انسانا "آااا" دئدیردیرلر. سانیرام اوْن ایل اؤنجه، مشهور اسلام تاریخچی‌سی، واقدی‌'نین المغازی(=ساواش‌لار) آدلی اثرینی اوخورکن، حضرت زهرا'نین آناسی خدیجه‌دن ایکی یا اوچ باجیسی اولدوغونو اؤیرندیم. بونلاردان زینب، ابوالعاص بن ربیع ایله(یعنی خالاسی اوغلویلا) ائولنیر. ابوالعاص موسلمان اولمور و مکّه‌ده یاشاماغا دوام ائدیر. سونرالاری، بَدر ساواشی‌ندا، مکّه‌لی مشرک‌لرله بیرلیک‌ده موسلمان‌لارا قارشی ساواشیر و اسیر دوشور. اسیرلیک‌دن قورتولماسی اوچون فدیه ایسته‌نینجه، زینب، مکّه‌دن شَوَه(شَبَق) بویونباغی‌نی گؤندیریر. بو بویونباغ، خدیجه‌نین اونا توی گونو وئردییی هدیه‎ایمیش. پیغمبر اونو گؤرجک دویغولانیر و مکّه‌یه گئری گؤندریر. زینب'ین امامه آدلی بیر قیزی واریمیش. حضرت زهرا، اؤلومونو یاخین گؤرونجه "یا علی! من گئتمه‌لی اولدوم. هر کیشی‌یه ده خانیم لازیم‌دیر. من اؤلونجه ده ائولنه‌جکسن. آنجاق من، سنه باجیم قیزی امامه ایله ائولنمه‌نی تکلیف ائدیرم. او منیم اتیم‌دن‌دیر و اوشاقلاریما یییه دورار" منوالیندا فیکرینی بیلدیرر. حضرت علی ده، فرقلی روایت‌لره گؤره، حضرت فاطمه‌نین اؤلوموندن اوچ، بئش و یا یئددی گون سونرا، امامه ایله ائولنیر و امامه ده، اوزون ایللر خالاسی اوشاق‌لارینا صاحب چیخیر.

***

بو قدر ایل‌دیر، دینلرله ایلگی‌لی بیر شئی‌لر اوخویورام، آما بیر-ایکی آی اؤنجه‌سینه‌جن حضرت عیسانین دا، دؤرت قارداشی اولدوغونو بیلمیردیم. حال بو کی دؤرت مؤعتبر اینجیل‌دن بیری ساییلان مرقوس/مَرقُس/مارکوس‌دا، دؤرت قارداش‌لارین آدی دا وئریلیر: یعقوب، یوسف، شمعون و یهودا. بو قارداش‌لارین، عیسا ایله نسبت‌لری نه‌دیر؟ اوگئی قارداش‌دیرلار؟ اوغوللوق‌دورلار؟

بیلینیدییی کیمی، قرآن‌دا و یایقینجا قبول گؤرَن مسیحی مذهب‌لرده، عیسا، مریم'ین اوغلودور. آنجاق، مریم‌دن، باکیره‌ایکن دونیایا گلدییی اوچون، آتاسیز ساییلیر. قرآن و حدیث‌لرده گؤرولمه‌سه‌ده، مسیحیلیک روایت‌لرینه گؤره، مریم سونرا ائولندی و اَری‌ ده یوسف آدلی بیر نجّار ایمیش. بو "نجّار یوسف"، عیسانین آتالیغی یا دده‌لییی ساییلیرمیش و بونا گؤره ده عیسایا، لقب اولاراق، نجّاراوغلو دا دئییلیردی. مسیحی قایناق‌لاردا، او دؤرت قارداش‌ایله عیسانین نسبتی اوزرینه، گئنیشجه قبول گؤرن اوچ گؤروش واردیر:

1. بیرینجی گؤروشو، میلادی 380 ایللرینده یاشاییب-یازان مسیحی دین آدامی هلویدیوس(Helvidius) دیله گتیرمیش‌ایدی. اونا گؤره، مریم ابدی اولاراق باکیره قالمادی و بو اوشاق‌لارین دا مریمین سونراکی ائولنمه‌سیندن دونیایا گلدییی قبول ائدیلمه‌لی‌دیر.
2. ایلک گؤروشه قارشی، مسیحی الهیاتچی و کشیش، ائوسیبوس سوْفرونیوس هیرونیموس (Eusebius Sophronius Hieronymus)، "قوتلو مریمین ابدی باکیره‌لییی" آدلی بیر رساله یازاراق، بو اوشاق‌لارین مریمه عاید اولمادیق‌لارینی دیله گتیردی. هیرونیموس، اینجیلی یونانجادان لاتینجه‌یه چئویردییی و بیر چوخ رساله یازدیغی اوچون مشهوردور. اونا گؤره، دؤرت اوغلان، عیسانین قارداشلیق‌لاری ساییلیرلار. بو گؤروشه قاتیلان‌لارین بعضی‌لری ده، قارداش‌لارین(و بلکه اونلارا علاوه باجی‌لارین) الیزابت'ین (یعنی یحیی/یحیا'نین آناسی‌نین) اوشاق‌لاری اولدوق‌لارینا و مریم ایله یوسف'ون اونلاری بؤیوتدوک‌لرینه اینانیرلار.
3. اوچونجو گؤروش، سالامیس‌لی اپیفانیوس(Epiphanius of Salamis) طرفیندن اورتایا آتیلمیشدیر. اپیفانیوس قیبریسلی کشیش‌ایدی و اسقف‌لوق درجه‌سینه ده یوکسلدی. اونا گؤره اوشاق‌لار، یوسف'ون اؤنجه‌کی خانیمی‌ندان قالمیش‌دیرلار. او زامان بونلار، عیسانین آتالیغی‌نین اوشاق‌لاری ساییلیرلار و اؤگئی قارداش(و یا باجی)ایمیش‌لار بو گؤروشو، بوگون کاتولیک و اوْرتوْدوْکس کیلیسه‌لری طرفیندن قبول ائدیلیر. آیریجا بو اوشاق‌لارین، عیسانین عم‌اوغلوسو اولدوق‌لارینی دیین‌لر ده وار.

***

بو دارتیشمالارین آیرینتی‌لارینا گیرمک کیمی بیر نیّتیم یوخدور و آیریجا دا بونلارین اؤنمسیز دارتیشما و چکیشمه‌لر اولدوغونو دا دوشونورم. آنجاق آنلاشیلان، بو کیمی موضوع‌لار، بعضی دیندارلار و یا دین آداملاری‎نین خوشونا گلمیرمیش و اونا گؤره ده، یاری-گیزلی شکیل‌ده بیراخیلمیش‌لار.

عیسی و مسیحیلیک‌دن سؤز آچیلیرکن، عیسا/عیسی آدی و اونون "قارداش"لاری‌نین آدلاری اوزرینه ده قیساجا آچیقلاما گتیرمه‌نین، بلکه اوخویوجولارا فایدالی اولور دییه دوشوندوم:

1. عیسا/عیسی: آدین آچیقلانماسی چتین‌دیر. بیلیندییی کیمی مریم و عایله‌سی یهودی‌ایمیش‌لر یعنی دیللری عبرانیجه‌ایمیش. آنجاق یاشادیق‌لاری بؤلگه‌ده، آرامجا/سوریانیجه، یایقین و دانیشیق دیلی حالینا گلمیش‌ایدی. روایت‌لره گؤره عیسا، حواریلریله بو دیل‌ده دانیشیرمیش و صلیب‌ده سون سؤزلری اولاراق سؤیله‌دییی، ائلی ائلی لمه سبختنی؟(Eli, Eli, lema sabachthani?)(=تانریم! تانریم! منی نه‌دن [یالنیز] بیراخدین؟)، بو دیل‌ده‌دیر(گئرچک‌دن بونلاری سؤیله‌میش اولسا). عیسانین آدی آرامجا و عبرانجادا یشوعا(Yeşua') بیچیمی‌نده‌دیر. یشوع/یشوعا آدی‌نین اورتاشرق مسیحی‌لری آراسیندا ایشلک اولدوغونو و حتا ترکیب‌لرده گئچدییی‌نی بیلیریک. مثلا عباسی دؤنمی‌نین باشلاریندا، طبابتی ایله شؤهرت قازانمیش مسیحی طبیب بُختیشوع'ون آدی‌نین بُخت+یشوع اولاراق آچیقلاندیغینی بیلیریک. ایلک عونصور پهلویجه‌دیر(بختن=قورتارماق، آزاد قیلماق فعلی‌ندن). عرب مسیحی‌لر، بوگون بئله، عیسا یئرینه یسوع دئییرلر. یشوع یونانجا و لاتینجه‌ده Jesus اولموش(یونانجا و لاتینجه ده، J حرفی ی/Y اولاراق اوخونور و بو دیللرده ش/Ş حرفی یوخدور. کلمه سونو س/-s یونانجادان قایناقلانمالی) و یسوس شکلی‌نده سؤیله‌نیرمیش. بوگون آشاغی-یوخاری بوتون آوروپا دیللرینده Jesus (فرقلی سؤیله‌ییش‌لریله) عیسانین آدی‌دیر. یشوعا، عربجه‌ده نئجه عیسی اولموش؟ آچیقلانماسی اوزرینه چوخ چالیشیلمیشسادا بیر کسین نتیجه یوخدور. سون دؤنم‌لرده عربیستان‌دا تاپیلان یازیت‌لار و یازیتجیق‌لارین(graffiti) بیرینده، عیسی آدی گؤرولموشدور. بو یازیت اسلام اؤنجه‌سی دؤنمه عایددیر. آراشدیرماجی احمد الجلّاد'ـا گؤره، عیسی، بلکه اسکی بیر عرب آدی اولاراق، زامان ایچینده، یسوع آدی ایله قاریشاراق، اسلام چاغی مکّه و حجاز'دا، مسیحیت پیغمبری‌نین آدی اولاراق یاییلمیش‌دیر[1]. آدین اصلی عبرانجا/عبرجه(عبری)ده، یهوشوعا Yehoşua (=یَه/یَهوه قورتولوش/نجات‌دیر)دیر و بیلدیییمیز موسی پیغمبرین خَلَفی اولان یوشع آدییلا عینی‌دیر. بورداکی عبرانجا آدین، تورات ترجومه‌سی یولویلا آوروپا دیللرینه گئچن شکلی Joshua(جاشوا/جوشوا و..)دیر. آدین ایلک عونصورو یَه/yah، یهوه آدی‌نین قیسالتماسی‌دیر. یهوه، یهودی‌لرین تانریسی اولاراق بیلینیر و اصلینده آدی‌نین دیله گتیریلمه‌سی یاساق‎ایمیش. یهوه (Jehoveh/Yahwah) آدی‌نین کؤکونده hawah فعلی واردیر و فعلین سونراکی شکلی haya(=وار، واردیر) اولدوغو دوشونولور. یهووَه(بلکه تورکجه‌میزده اَن دوغرو یازیمی بئله اولا)، "وار اولان، موجود اولان" دئمک‌ایمیش. تورات‌دا، یهووه اؤزونو "ehye aşerehye" شکلی‎نده تانیتدیردیغی جومله‌ده بو معنانی تأیید ائده‌بیلر. او جومله‌نی تورکجه‌یه بئله چئویره‌بیلریک:"منم وار اولان/وار اولان منم". ایکینجی عونصور ایسه مشهور عبرانجا yş' فعلی‌ندن(=قورتارماق/نجات دادن)دیر. یشوعا/یوشع آدینا بنزَیَن بیر چوخ یهودی آدی واردیر. عیسا(İsa) آدینی داشییان تورکیه‌ده 135 مین کیشی وار. ایران و آذربایجان تورک‌لرینده ده عیسا آدی گؤرونور آنجاق ظنّیمجه، داها چوخ گئچمیش نسیل‌لرده و اورتا یاش اوزرینده کیشی‌لرده گؤرولمک‎ده‌دیر. عیسی آدی قرآن‌دا 25 دفعه گئچر.
2. یعقوب: مسیحیت تاریخی‌نده، ایکی آدلیم یعقوب اولدوغونا گؤره، عیسانین قارداشی یعقوب، کیچیک یعقوب(=یعقوب اصغر) اولاراق بیلینیر. بؤیوک یعقوب، بنی اسراییل طایفالاری‌نین آتاسی ساییلیر و او بیری آدی دا اسراییل‌ایمیش. عبرانجا‌دا ya'aqobh آدی، عربجه عَقِب(=دابان) سؤزجویویله کؤکدش ساییلیر و اصلینده "داباندان توتان، یئرینی توتان، مجازی اولاراق "خَلَف"" دئمک‌ایمیش(عربجه‌ده‌کی عَقَب> اعقاب سؤزجویونه دقت ائدین). یعقوب آدی یونانجا و لاتینجه‌ده Jacobus اولور و اورادان فرانسیزجا ژاک(Jacque) و اینگیلیزجه جَک(Jack) اولاراق آوروپایا یاییلیبدیر؛ ایتالیاجا جیاکومو(Giacomo)، ایسپانیولجا دیه‌گو(Diego) و یاگو(Yago) و آلمانجادا یاکوب(Jakob) بوردان گلیر. آنجاق کیچیک یعقوب'ون اینگیلیزجه‎ده‌کی آدی جیمز(James)دیر. بو آدین اسکی فرانسیزجا James دان گلدییی بیلینیر. دئمک عبرانجا Ya'akov، اینگیلیزجه‌یه و بعضی آوروپا دیللرینه ایکی یول و ایکی شکیل‌ده آلینیبدیر. جیمز آدی‌نین عزیزلمه/کیچیلتمه بیچیمی جمی(Jemmy)دیر و آوروپا دیللرینده باشقا شکیل‌لری ده واردیر. یعقوب(Yakup) تورکیه‌ده 170 مین کیشی‌نین آدی‌دیر. ایران‌دا دا، یعقوب یایقین‌دیر، آنجاق یئنی نسیل‌ده آزاراق گؤرونور دییه‌بیلیریک. آذربایجان‌دا داها چوخ یاغیب(Yağıb) سؤیله‌ییشی وار. موسلمان خالق‌لاردا، اسراییل اوغول‌لاری پیغمبرلری‌نین آدی‌لاری ساده‌جه اوغلان اوشاق‌لارینا وئریلیر و قیزلاردا گؤرونمز. آما آوروپادا، بو آدلارین دیشی شکلی ده واردیر و مثلا ژاک یانیندا ژاکلین (Jacqueline) و جوزف/ژوزف یانیندا جوزفین/ژوزفین(Josesphine) و جوزفا(Josepha) دا یایقین اولاراق گؤرولمک‌ده‌دیر(باخ آشاغییا). عیسانین قارداشی یعقوب، مسیحیلیک تاریخی‌نده اهمیتلی بیر یئری واریمیش و اونون آدینا بیر ده اینجیل واردیر(مؤعتبرلردن ساییلمیر). بو اینجیل‌ داها چوخ دعالاردان و عیسایا عطف ائدیلن سؤزلردن عبارت‌دیر. روایت‌لره گؤره، کیچیک یعقوب، میلادی 61 ایلینده، یهودی دین آداملاری(فریسی‌لر) طرفیندن محکوم و اعدام ائدیلمیش‌دیر. کیچیک یعقوب'ـا، عادل/ دوزگون یعقوب(Just James) لقبی وئریلیردی. قرآن‌دا 17 دفعه گئچن یعقوب آدی، هر زامان اسحاق اوغلو و حضرت یوسف'ون آتاسی یعقوب'ـا اشارت‌دیر.
3. یهودا: مسیحیت تاریخی‌نده، مشهور یهودا دا ایکی‌دیر: بیری آدی بللی خاین یهودا'دیر و اون ایکی حواری‌دن بیری اولدوغو حال‌دا، عیسانی ساتیب اؤلومه و صلیبه چکیلمه‌سینه سبب اولان کیشی‌دیر[2]. ایکینجی‌سی ایسه عیسانین سایقین و مؤعتبر شاگردی‌ایمیش. بونلارین ایکی‌سینی بیربیریندن آییرد ائتمک اوچون، آوروپا دیللرینده، ایلکینه Judas و ایکینجی‌سینه ایسه Judah دئییلیر. یهودا عبرانجادا، Yehudhaدان گلیر و بورداکی ydh کؤکو "مدح ائتمک، اؤیمک" اولدوغو اوچون، آدین بوتونو "مدح ائدیلمیش، اؤیولموش/ستوده" دئمک‌ایمیش. یهودا بو معناسییلا، عربجه‌ده "محمّد" آدییلا قیاس ائدیله‌بیلیر. یهودا آدی، مسیحی دونیادا، اسلام دونیاسیندا اولدوغو کیمی، چوخ دا سئویلمز. آنجاق عیسانین شاگردی آدیندان تؤره‌دیلن اینگیلیزجه‎ده جود(Jude) آدی و اونون دیشی بیچیمی جودیت(Judith) و جودیت'ین قیسالتماسی اولان جودی(Judy) یایقین ساییلیرلار و باشقا آوروپا دیللرینده ده بنزرلری واردیر. بونون ترسینه، یهودا آدی یهودیلرجه چوخ سئویلیر. بلکه موسلمان‌لار دا بو آدی، "یهودی" آدینی چاغریشدیردیغی اوچون، سئومه‎میش‌دیرلر. تورکیه‌ده آزاراق گؤرولن(داها چوخ ارزروم جواریندا) یهودا/ یهوزه(Yehuda/Yehuze) آدی بیر آز عجایب و غیرعادی گؤرونور.
4. یوسف: یعقوب'ون اوغلو اولاراق تورات و قرآن‌دا، ماجرالاری اوزونجا یازییا آلینمیش‌، اسلام، یهودیلیک و مسیحیلیک تاریخی‌نده سئویلن حکایت‌لردن بیری اولموشدور. آدی قرآن‌دا 27 دفعه گئچن یوسف اوچون بیر سوره ده آیریلمیش‌دیر. باش‌دا یازدیغیم کیمی، عیسانین آتالیغی‌نین دا آدی یوسف‎ایمیش. مسیحی قایناق‌لاردا، یوسف‌لاری آییرد ائتمک اوچون، عیسانین قارداشی یوسف'ون آدی یوسس (Joses) بیچیمی‌نده یازیلیر. بو آد، یونانجا اسم اکی آلمیش بیچیم و یونان دیلی قایدا‌لارینا گؤره صرف ائدیلمیش اولاجاق‌دیر. آرامجا و یونانجاداکی یوسف(Yoseph)، عبرانجا یهوسف(Yehoseph) شکلی‌ندن گلیر و اصلینده "آرتیر، چوخالیر" معناسیندایمیش. بو آد عربجه‌ده‌کی یزید(<زاد/یزیدُ=آرتیر) آدینا بنزییر. یزید آدی، معاویه اوغلو یزیدین تؤره‌تدییی جنایت‌لردن اؤترو، اسلام دونیاسیندا آزاراق گؤرونور. اسکی تورک‌لرده ده بنزر آدلار وار؛ اودرَت(Üdrät) (=چوخال!، آرت!) بو آدلاردان بیری‌دیر. آوروپا دیللرینده‌کی آگوستوس/Augustus (اینگیلیزجه)، اوگوست/Auguste(فرانساجا) و قیز آدی اولاراق اوگوستا/ Augusta کیمی آدلار، لاتینجه Augustine/Augustinus آدینا دایانیرلار. بو آد، بیلدییمیز augument و augere کؤکلریله ایلگی‌لی‌دیر و "آرتماق، یوکسلمک" معناسیندادیرلار. یوسف آوروپا دیللرینده Joseph (=اینگیلیزجه: جوزف، فرانساجا: ژوزف، آلمانجا: یوزف)دیر و باشقا شکیل‌لری ده واردیر؛ ایسپانیولجاداکی خوزه/هوزه(Jose) و ایتالیاجاداکی جوزپّه(Giuseppe) کیمی. ارمنی‌لر آراسیندا داها چوخ هووسپ(Hovsep) بیچیمی‌نده گؤرونور. بوگون تورکیه‌ده بیر میلیون‌دان چوخ انسانین آدی یوسف(Yusuf)دور. بو آد، آذربایجان جمهوریتی‌نده یوسیف(Yusif) شکلی‌نده سؤیله‌نیب یازیلسا دا، ایران تورک‌لری داها چوخ، تورکیه‎ده اولدوغو کیمی، یوسوف بیچیمی‌نده سؤیله‌ییرلر. منجه ده بو شکیل، تورکجه‎ده سسلی اویومونا گؤره، داها دوزگون سؤیله‌ییش ساییلمالی‌دیر. دانیشیق دیلینده و یئرلی لهجه‌لرده، اوسوب(Usub) بیچیمی ده دقت چکیر. بو شکیل، تورکجه ایچی بیر گلمیشه‌دن اورتایا چیخمیش می، یوخسا ارمنیجه‌نین تأثیری آلتیندایر؟ دییه سوروشولسا، ایلک آچیقلاما منه داها معقول گلیر، دییه بیلرم.
5. شمعون: اسلام دونیاسیندا تیپیک یهودی آدلاریندان ساییلیر و موسلمان‌لار آراسیندا گؤرولمز دئمک اولار. تورکیه‎‌ده سئیرک گؤرولن شمون(Şemun) و شممون(Şemmun)، پیغمبرلر تاریخی‌ندن آلینمیش ساییلمالی‌دیر؛ عیسانین بؤیوک حواریسی شمعون، شمعون‌الصفا اولاراق بیلینیر و یس سوره‎سی‌نین 14-ونجو آیتی‌نه گؤره گؤندریلن اوچونجو رسول بو شمعون ساییلمیشدیر. آیریجا شمعون، یعقوب'ون بؤیوک اوغلو، یوسف'ون داها عاغیللی و اوسلو قارداشی اولاراق قایناق‌لاردا آدی گئچیر. عبرانجا شیمعون(Şim'on)دان گلن شمعون آدی، یونانجادا Symeon شکلی‎نده اولوب، لاتینجه‌ده Simon بیچیمی ایله آوروپا دیللرینه گئچمیش‌دیر. سیمون و بنزر سؤیله‌ییش‌لری، بو آدین محبوب اولدوغونو گؤستره‌بیلیر. شمعون آدی‌نین کؤکونده‌کی šm' فعلی، عربجه سمع فعلینی خاطیرلادیر و شیمون/شیمعون دا اصلینده "ائشیتمک" معناسیندایمیش.

---

[1] Ahmad Al-Jallad, “An Invocation to Jesus in a Safaitic Inscription?” https://publications.acorjordan.org/2021/02/17/jallad-lecture-february-2021/ ayrıca baxın:https://www.youtube.com/watch?v=RpvEywXMd_A

[2] بو کیشی قایناق‌لاردا "ایشقریوت یهودا" آدلاندیریلیر. فارسجاد یهودای اسخریوطی اولاراق بیلینن بو حواری‌نین آدی، آوروپا دیللرینده Iscariot Judas شکلی‌نده‌دیر. بو آدین عبرانجا ایشقریوت(Ishqariot) اولدوغو بیلینیر و او دیل‌ده "قریوت+لو" دئمک‌دیر. اسکی فلسطین‌ده، ایکی قریوت واردیر و قریوت، عبرانجادا "شهرلر، کندلر" معناسیندادیر(عربجه قریه کلمه‌سی و بیر چوخ سامی دیللرده بنزر سؤزجوک‌لرله کؤکدش ساییلیر).

عبادت نه دیر؟

قاباقکی یازیلاردا دا اشارت ائتدیییم کیمی، بعضی مفهوم و قاوراملار، زامان ایچینده، یایقین‌لاشیب، دیللره دولاشدیقلارینا گؤره، اساس معنالارینی ایتیریب، هرکسه آچیق و بدیهی گؤرونورلر؛ آنجاق بونلارین اصلینده نه معنادا اولدوق‌لارینی سورغولامایا باشلایینجا، ایشین چتین طرفی اورتایا چیخیر. مشهور یونانلی دوشونور و "فلسفه‌نی گؤیدن یئره گتیرن" سقراط(سوکرات) دا، بئله سورغولاری سوردوغونا گؤره، سئویلمز حالا گلمیش‌ایدی. عدالت نه‌دیر؟ ایگیدلیک نه‌دیر؟ دوغرو اولان نه‌دیر؟ گؤزللیک نه دئمک‌دیر؟...عبادت ده دیلیمیزده یئرلشدییی اوچون، زامان ایچینده، هر کسجه بللی، آما آچیقلانابیلمز حالا گلیبدیر سانکی.

عربجه‌ده عبادت، عَبْد(=قول، بنده) کلمه‌سی ایله کؤکدش اولدوغو بیلینیر. او زامان عبادت فارسجادا بندگی و تورکجه‌ده قوللوق اولور. بنده و یا قول نه‌دیر؟ بو بیلینن اسکی زامان‌لارین قایدا و تؤره‌لریندن‌دیر؛ بیری باشقاسینا قول اولورسا، اؤزونون اراده‌سی و ایسته‌یی اولمادان، ارباب یا افندی‌سی‌نین دئدیینه اویمالی‌دیر. مشهور بیر عربجه آتاسؤزو بونو گؤزلجه آچیقلار؛ العبد و ما فی یداه لمولاه(=قول و الینده نه‌یی وارسا، یییه‎سی‌نین‌دیر). آنلاشیلان، عبادت قاورامی اسلام دؤنمی و اؤنجه‌سی یایقین اولان قوللوق و بنده‌لیک قورومو(نهاد)ندان آلینمیش‌دیر. بیر قولون یییه‌سی/اربابی یانیندا، خدمت و اطاعت‌دن باشقا سئچه‌نه‌یی اولمادیغی کیمی، انسانلار دا تانری‌نین قاتیندا، آللاهین محضرینده یالنیزجا اطاعت و بویون اَیمه‌یی سئچه‌بیلیرلر و باشقا توتاجاق‌لاری یول یوخدور. بوتون کایناتی یارادیب و اؤز الینده، اختیاریندا توتان، هر بیر ذرّه‌جییه حؤکم ائدن تانری‌نین قارشی‌سیندا، بیز گوجسوز، اؤلگون و فانی بنده‌لرین نه کیمی دایاناجاغی و قاچاجاغی اولابیلر کی؟

عبدالکریم سروش، یئنیلیکچی موسلمان دوشونوره گؤره، انسان ایله تانری‌نین ایلیشگی‌لرینی آیدینلادان اوچ سؤیلم وار قرآن‌دا؛ بیرینجی‌سی اوستده یازدیغیم قول-ارباب/یییه ایلیشگی‌سی‌دیر. ایکینجی‌سی قافله/کروان/ آرغیش، چؤل، یول، آزماق، قارانلیق و ایتگینلیک(غیّ و ضلال)دیر. بو سؤیلم(گفتمان)، او گونکو عربیستان اقلیمی‌نده گؤزلجه آنلاشیلیر؛ اوجسوز-بوجاقسیز، قوملاق چؤللرده، قاووروجو گونشین آلتیندا، سوسوزلوق‌دان هلاک اولان مینلرجه انسان اولوردو. اونا گؤره، آداملار، اَن آز اوچ نفرلیک گروهلار شکلی‌نده یولا چیخیردیلار. "جماعت"دن اوزاق دوشمک، چؤل‌ده‌کی "غول"‌لارا راست گلمک، یول کَسَن‌لره اوغرایاراق و یا سوسوزلوق‌دان اؤلمک معناسیندا‌ایدی. اونا گؤره، دوغرو یول/صراط مستقیم‌دان، تانری یولو/سبیل الله و آنایول‌دان آزماق/ضلّ عن سبیل، آزغینلیق و ایتگینلیک(ضلالت و غوایت)، اؤلوم دئمک اولوردو. قرآنا گؤره، اسلام پیغمبری‌نین گتیردییی اینانج و توصیه‌لر، انسان‌لاری بو آزغین‌لیق‌دان و قارانلیق‌لاردان قورتارماق اوچون‌دور. اوچونجو سؤیلم، تجارت و آلیش-وئریش‌دیر. بو دا عربلره چوخ تانیش-بیلیش‌ایدی. قرآنا گؤره، تانری اینانان‌لارا/مؤمنلره، بیر آل-وئر تکلیف ائدیر؛ اونلاردان جان‌لارینی و مال‌لارینی آلیر(فدا ائتمه‌لرینی ایسته‌ییر) و بونا قارشیلیق، جنتی و قالیجی اؤته‌کی دونیا یعنی آخرت یاشامینی وئریر. قرآنا گؤره بو چوخ قازانجلی بیر تجارت‌دیر.

اوسته‌کی موضوعا گئری دؤنسک، تانری-قول ایلیشگی‌سی، بو تاریخی اورتام‌دا یارانمیش‌دیر. او چاغ‌لاردا، هر کسین، اؤزونه قولو یا قول‌لاری اولماسادا، قول‌لاری گؤرموشلویو وارایدی. او شرط‌لرده، هر کسین، قوللوغون نه اولدوغونو راحاتجا آنلادیغینی دییه بیلریک.

بیلدیییمیزه گؤره عبد/عبادت و بنده/بندگی، قول/قوللوق یانیندا بیر ده فارسجادا "پرستش" و عبادت ایله پرستش'ین ترجومه‎سی اولاراق اسکی تورکجه‎ده "تاپوغ/تَپُغ" واردیر. پرستش، آچیقجا پرستیدن فعلی ایله ایلگی‌لی‌دیر و بیر چوخ باشقا فارسجا ترکیب‌لرده ده گؤرونور: وطن‌پرست، خداپرست، شاه‌پرست، بت‌پرست و..کیمی. بوگون بئله آذربایجان جمهوریتی‌نین رسمی دیلینده، بو اکی ایله قورولان یئنی سایابیله‌جه‌ییمیز دئییم‌لر گؤرونور: روس‌پرست، ارمنی‌پرست کیمی. اوسته‌کی تعبیرلرین بیر قیسمی تورکجه‌یه _سئور[لیک] اکی ایله چئوریلیر: وطن‌سئور[لیک]/یوردسئور[لیک] و..آما عبادت ترجومه‌سی اولان پرستش نه دئمک‌دیر؟ اسکی فارسجا قایناق‌لاردان و چاغداش "پرستار" سؤزجویوندن ده آنلاشیلان، پرستیدن اصلینده "خدمت ائتمک" ایمیش. او زامان "خداپرست"، "تانرییا خدمت ائدن" معناسینی داشیرمیش و "بُت‌پرست" ده بوتلارا خدمت ائدن اولورموش. چاغداش کوردجه‌ده، پاراستین بو کؤکدن گلرک، "قوْروماق" دئمک‌دیر. تورکجه‌ده تاپماق و تاپینماق فعلی ده تام بو معنا ایله اسکی تورکجه‎‌ده موجوددور. مثلا مارسل اردال اوستادیمیزین یازدیغینا گؤره تاپینما "عبادت ائتمک، خدمت ائتمک، [مریضه] یئتیشمک" معنالاریندا ایمیش. تاپینماق فعلی، ایکی‌لمه حالیندا، تاپینماق-اودونماق(tapınmaq udunmaq) "خدمت ائتمک" آنلامیندا و تاپینماق-یوکونمک "خدمت ائتمک، عبادت ائتمک" شکیل‌لرینده ده یایقین‌‌ایمیش. اسکی و اورتا تورکجه‌ده، تاپوغ "خدمت، عبادت"دیر و اوندان تؤره‌یَن تاپوغچی(tapuğçı) "خدمتچی"، تاپوق "خادم، عبد" و تاپولاماق(tapulamaq) "خدمت ائتمک، حورمت ائتمک" کیمی سؤزجوک‌لر و فعل‌لر ده بو کؤک‌دن گلیشمیشدیر‌لر. بیر دقّت چکن سؤزجوک ده تاپوغساق(tapuğsaq)‌دیر؛ تقوالی/متّقی قارشیلیغی اولان کلمه‌نین، تاپوغ ایله ـساق/ـسَک اکی‎نین بیرلشمه‌سیندن یاراندیغی آچیق‌دیر. بلکه بوگونکو دیلیمیزده یاشاسایدی، تاپیساق(tapısaq) و یا تاپساق(tapsaq) بیچیم‌لرینده اولاجاق‌ایدی. نه ایسه تاپونماق/تاپیماق فعلی، اورتا تورکجه و اوغوز تورکجه‌سینده ده یایقین‌ایدی. بوگون تورکیه تورکجه‎‌سینده، تاپماق دا بو معنانی داشیدیغی حال‌دا، آذربایجان تورکجه‌سینده، یالنیزجا تاپینماق فعلی "پرستیدن" قارشیلیغی‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا تاپی(tapı) "تاپینیلان شئی(مورد پرستش)" دئمک‌دیر(اسکی‌شهیر، ایچل کیمی بؤلگه‌لرده)، یئنی تورکجه‌ده تاپینجاق(tapıncak)، آوروپا دیللرینده‌کی fetish قارشیلیغی اولاراق اؤنریلمیش‌دیر. سانیرام بیر یازی‌دا، تاپیناجاق(tapınacaq) سؤزجویونو "معبود" قارشیلیغی اولاراق اورتایا آتمیشدیم. آیریجا تورکیه تورکجه‌سینده، تاپینیش(عبادت، تاپینما ایشی) و تاپقی(tapkı) دا "عبادت، پرستش ائدیلن کیمسه/شئی" معناسیندا گؤرونور و سون کلمه سؤزلوک‌لره ده یول تاپمامیش‌دیر. سون جومله‌میزه دقت ائدیلیرسه، اسکی‌دن بری تورکجه‌میزده ایکی معنا داشییان بیر تاپماق فعلی وار اولدوغو آنلاشیلاجاق‌دیر(بلکه ده ایکی آیری فعل‌ایمیش‌لر). کیشی آدی اولاراق سئیرک گؤرونن تاپدوق/تاپدیق، فعلین آذربایجان تورکجه‌سینده‌کی یایقین معناسیندان یارانمیش‌دیر و تاریخی بیر آددیر. بیلیندییی کیمی "یافتن" آنلامینداکی تاپماق، آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ گؤرولسه ده، تورکیه تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده گورولمز و اونون یئرینه بولونماق (bulunmak) یایقین‌دیر. تاپماق بلکه تاورانماق>داورانماق "حرکت ائتمک، ترپَنمک، یئیین اولماق، چیرپینماق" فعلی ایله کؤکدش‌دیر. آنجاق بو بیر تخمین‌دیر و کسین ده‌ییل‌دیر.

***

عبد/عبادت کؤکوندن تورکجه و فارسجادا، عبادت(ibadet) یانیندا، عابد(abit)، معبد(mabet) و عبودیت (ubudiyet) ده واردیر. معبد اوچون گئچن یوز ایل‌ده تاپیناق(tapınak) دا اؤنریلمیش و یایقین‌لاشمیشدیر. یایقین عبدالله آدی یانیندا، تورک‌لرده و بعضن فارس‌لاردا عبادالله و اونون قیسادیلمیش بیچیمی عباد(مشد عباد کیمی) اوغلان آدی اولاراق دا گؤرولمک‌ده‌دیر.

اورتا تورکجه‌ده و قرآن ترجومه‌لرینده دقت چکن و تاپماق فعلیندن قایناقلانان ایکی سؤزجوک ایله تاپینماق فعلی‌نین آراشدیرماسینا سون قویالیم: تاپینغو(tapıngu) عربجه "طاغوت" قارشیلیغی اولدوغو کیمی، "تانری(یعنی معبود قارشیلیغی)" معناسیندا ایشله‌ندییی ده گؤرونور. بوردان تاپینغوچی "عبادت ائدن، عابد" دئییمی ده، مثلا بوتغا تاپینغوچی(=بت‌پرست) ترکیبی‌نده گؤرولمک‌ده‌دیر. بوشوتن و آرخاداش‌لاری‌نین یازدیق‌لارینا گؤره، تاپینغوچی، sacrifice قارشیلیغی اولاراق، اورتا تورکجه قایناقلاریندا گئچمیش‌دیر. ایکینجی‌سی و منیم سئودیییم بیر سؤزجوک، تاپونچ(tapunç)دور. بو "عبادت، پرستش"قارشیلیغی اولان کلمه، بوگون ده یئنی‌دن جانلاندیریلیب، تاپینج شکلی‌نده، ایشلک حالا گله‌بیلر دییه دوشونورم.

آوروپا دیللریندن، اینگیلیزجه‌ده worship، عبادت قارشیلیغی‌دیر و اصلینده worth+ship(=حورمتلی‌لیک، سایقین‌لیق) دئمک‌ایمیش. فرانسیزجادا، culte(و بورادان گلن اینگیلیزجه cult) ده "عبادت، سایقی" معناسیندا اولدوغو کیمی، اصلینده لاتینجه cultus "گؤزتله‌مک، بئجرمک، سایقی/حورمت گؤسترمک، یئتیشدیرمک" کؤکوندن قایناقلاندیغی بیلینیر. آوروپا دیللرینده، یونانجادان گلن -latry اکی، بیر چوخ ترکیب و دئییم‌ده گؤرونور: heliolatry(گونش تاپیمی/خورشیدپرستی)، paleolatry/archaelatry (اسکی سئوگی‌سی/قدیم تاپیمی/باستان‌پرستی)، idolatry(بت‌پرستلیک، بوت تاپیمی) و.. بو اک، یونانجا latreia "تانریلارا خدمت، قوللوق، کیرالیق ایش، عبادت" کلمه‎سیندن گلیشمیش‌دیر.

***

اوسته‌کی‌لردن آنلاشیلان، عبادت و اونون آنلامداشلاری، بللی-باشلی دیل‌لرده، "خدمت ائتمک، قوللوق ائتمک" معناسیندایمیش‌لار. آذربایجان تورکجه‌سینده قوللوق بوگونه‌جن ده "خدمت" آنلامی داشیماق‌دادیر. مثلا "قوللوغونا/قوللوغووا عرض ائیله‌ییم" تعبیری هله‌ده وار دانیشیق دیلیمیزده. بو کلمه منیم اوشاقلیق خاطره‌لریم‌ آراسیندا دا بئینیمه قازیلیبدیر. رحمتلیک بؤیوک بابام، مدرسه‌یه باشلار-باشلاماز ایللریم‌ده، اکینچیلیک ایشلریه اوغراشاردی. من‌ ده باغی، زمی‌لری گؤرمه‌یی سئوردیم. اصرارلا گئدردیم. اسکی خرمنلر یازی‌لاری‌نین بیر ایلهام قایناغی دا او زامان اؤیرندیک‌لریم اولموشدور. نه ایسه، اوشاقلیق عالمی‌نده، اوْدو-اوجاغی دا سئوردیم. سانیرام بوتون اوشاقلار اوْتو/اوْدو سئورلر. بلکه اجدادیمیزدان قالان بیر سرّدیر بو. ایندی‌ ده اوجاق یاندیرسام، دقتله اوتوروب، اوْدونلارین و یا چؤر-چؤپون یانیشی‌نا باخارام. بؤیوک بابام، چای دمله‌مک اوچون منه گوونمه‌سه‎ایدی ده، سویو قایناتماغی منه تاپیشیراردی و "بالام او اوجاغیمیزا قوللوق ائله" دییردی. قوللوق کلمه‌سی‌نین فارسجادا دا، بیر زامانلار اؤزللیکله قاجار دؤنمینده، یایقین اولدوغونو گؤسترن، فارسجا سؤزلوک‌لرده یئر آلماسی‌دیر. مثلا سخن سؤزلویونده، قُلُّق "دستمزد، کارمزد، انعام"، قُلُّقانه "به عنوان انعام" و قُلُّقچی "خدمتکار، نوکر" اولاراق آچیقلانیر.

منجه عبادت و قوللوق، دین و اسکی اینانج‌لاردا، بیر هدفه باغلانماق و یا بیر آنایولو توتوب گئتمک کیمی‌دیر. قرآن‌دا، اوچ گئنیش سؤیلم یانیندا، باشقا یان-سؤیلم‌لر ده واردیر. اما بو اوچونون، او گونکو عربلره تانیش و راحاتجا آنلاشیلیر اولدوغونو گؤرورک. داها درین‌لرینه گئدینجه، بلکه انسان-تانری ایلیشگی‎سی، انسان حیاتی‌نین واز گئچیلمز بیر پارچاسی‌دیر دییه بیلیریک. آنجاق بو ایلیشگی و نسبتی، هر زامان انسان‌لار، اؤزلرینه تانیش و آنلاشیلیر(قابل فهم) گؤردوک‌لری مفهوم‌لار و نسبت‌لرله آنلاماغا و دیله گتیرمه‌یه چالیشمیش‌لاردیر. بونا گؤره ده، بیر گون ایلیشگی قول-یییه، ساتیجی-آلیجی، کروان-یولچو شکلی‌نده بیان ائدیلیر و باشقا زامان و باشقا یئرلرده، فرقلی بیچیم‌لرده، مثلا پادیشاه-رعیت(فارسجا ادبیات‌دا اَن چوخ گؤرولن ایلیشگی شکیل‌لریندن بیری‌دیر)، چوبان-سورو(مسیحی-یهودی گله‌نه‌یی) و یا مؤمن-تانری ایلیشگی‎سی بیچیمی‌نده اولدوغو سانیلیر. بئله‌جه تانری-انسان ایلیشگی‌سی، توپلوم‌داکی یاشام بیچیمی و گوج پایلاشیمی(توزیع قدرت)نین یانسیماسی اولسا، او زامان دموکراتیک بیر توپلوم‌دا تانری تصورو و آنلاییشی نئجه اولمالی، و تانری-انسان ایلیشگی‌سی نه بیچیم‌ده آنلاشیلابیلر و یا انلاشیلمالی‌دیر؟

دَه‌ییشیک و بَردَل

دَه‌ییشیک سؤزجویونون، آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا "فرقلی" معنالاری واردیر؛ ایلگی چکن‌لردن بیری ده "جینلر طرفیندن دَه‌ییشدیریلمیش اوشاق"دیر. بو اینانجا گؤره، جینلر بیر عایله‌نین اوشاغینی اوْغورلاییب، اونون یئرینه اؤز اوشاق‌لاریندان قویارمیش‌لار و او عایله ده، بیلمه‌دن جین اوشاغینی بؤیودرمیش‌. دَه‌ییشیک "سوت دَه‌ییشمه‌سی، ایمه‌جی‌لیک(فارسجاسی: واره)" معنالاریندا دا یایقین‌دیر و بو معناسی، بیر باشقا یازی‌دا اله آلینمیش‌دیر. بو قیسا یازی‌دا، اونون بیر آیری معناسییلا بیرلیک‌ده، کوردجه‌ده و کوردلر آراسینداکی بنزر بیر تؤره(رسم)یه دقت چکمک ایسته‌دیم.

***

بعضی آنادولو آغیزلاریندا، دَه‌ییشیک(değişik) "قیز آلیب-قیز وئرمک" دئمک‎دیر. بیر عایله‌دن قیز آلیب، اونون یئرینه بیر قیز وئررکن، ایکیسی‌نین ده خرجی بنزر اولور و یا هئچ بیرینه جئییزلیک وئریلمزایدی. بو دوروم‌دا گلین، عایله‌نین گلینی‌ایدی و ساده‌جه ائولندییی اوغلان/اَری ایله یاشامایاجاقدی. اونا گؤره ده، جئییزسیز یاشاماق مومکون‌ایدی. آما آجی حادثه‌لر ده آز یاشانمیردی؛ گلین‌لرین بیریله پیس داورانیلسایدی، او بیری یازیق دا، یامانلیق‌لارا معروض قالاجاق‌ایدی. بیری بوشانسایدی، او بیری‎سی ده، اوغلان-قیز بیربیرلرینی سئوسه‌ایدی‌لر ده، بوشاناجاق‌ایدی. بیری‌نین حیاتی آجی‌لارلا، ایشگنجه‌لرله دولو اولسایدی، قارداشی‌نین یوواسی داغیلماسین دییه، دؤزمه‌لی و قاتلاشمالی‌ایدی. تورکیه‎ده و اؤزللیک‌له تورکیه کوردلرینده بنزر بیر چوخ حادثه یاشاندیغی اوچون، بیر نئچه بلگه-فیلم یعنی بلگه‌سل(مستند) ده بو موضوع اوزرینده چکیلمیشدیر.

بو کیمی دَبلرین ده، شوبهه‌سیز اجتماعی-اقتصادی سبب‌لری واریمیش. مثلا یوخسول عایله‌نین، قیزلارینا جئییز توتماسی، چوخ آغیر یوک اولوردو و بو گون ده قیز اؤولادی اولان یوخسول عایله‌لره بؤیوک یوک ساییلیر. آلتی-یئددی‌دن چوخ اوشاغی اولان بیر عایله دوشونون؛ ایکیسی، اوچو ائولنمه یاشینا گلیب چاتمیش. بو کیمی دوروم‌لاردا، جئییزسیز گلین کؤچورتمه، "جئییزسیز-خرجسیر گلین گتیرمک"، عایله‌نین قیز اوشا‌قلارینی دَه‌ییشدیرمک کیمی اولوردو. طبیعی کی چوخ یول دا، اوغلانین و یا قیزین گؤروشو و فیکری سوروشولمازدی. توپلوم‌لارین کؤکلو دَه‌ییشمی و چاغداش دونیانین گتیردییی آزادلیق‌لاردان سونرا، بو کیمی دَبلرین دوام ائتمه‌سی مومکون ده‌ییل و اصلینده ده ظولوم‌دن عبارت‌ایمیش. داها اؤنجه یازدیغیم کیمی، بیزیم گئچمیشه دؤنوک باخیشیمیز، اَلَشدیریجی و تنقیدی اولمالی‌دیر. گئچمیشیمیزده اولان هر شئی، یاخشی و دوغرو ده‌ییل‌ایدی و بلکه یانلیش‌لار، خرافه‌لر و اسکیک‌لیک‌لر داها چوخ‌ایدی. بیر زامان‌لار بیر ایله فولکلور و سؤزلو ادبیات اوزرینده مباحثه‌میز اولدو؛ او دیلداشیمیز، فولکلور اوزرینه چالیشمانی، اسکی باطل، یانلیش و ضررلی اینانج‌لاری، دبلری و... دیریلتمک ایله عینی توتوردو. منجه بیز فولکلورو دا، بوگون بعضی‌لری طرفیندن یاییلان و یایدیریلان "ائل طبابتی"، "یئرلی طبابت" و حتا ""اسلامی طبابت" آدلاندیریلان، اساسی بللی اولمایان طبابت‌لری ده، علم سوزگجی‌ندن گئچدیکدن سونرا قبول ائدیب یاشادابیلریک. مثلا بیر اویون، اوشاقلارا ضررلی و تهلیکه‌لی اولورسا، بیراخیلمالی و یا ده‌ییشدیرمه‌لی‌دیر. آنجاق بو سؤزلو ادبیاتین، دبلرین و.. یازییا آلینماسیندا و سونراکی نسیل‌لره و آراشدیرماجی‌لارا امانت ائدیلمه‌سینده فایدا وار دییه دوشونورم. اوست‌ده دئدیک‌لریمه، تورکو-داوا یا تورکه داوا، اوتاچی، قاریقچی و.. کیمی اسکی‌دن گلن توختاتما و طبابت یؤندم‌لری ده داخیل ائدیلمه‌لی‌دیر. یوخسا گئچمیش‌ده نه وارسا، هامیسی‌نی قوتساماق یعنی مقدس سایماق و دوغروساماق و دوغرو سانماق، "بیزیمکی‌دیر" دییه قبول ائتمک و ائتدیرمک، عاغیل و منطق ایله اؤرتوشن بیر ایش ده‌ییل‌دیر.

***

ایشین بردل قیسمینه گلینجه؛ بردل(berdel) بوگونکو تورکیه تورکجه‌سی‌نه کوردجه‌دن گئچن اوتوز-قیرخ کلمه‌دن بیری ساییلیر. بو آلینتی کلمه‌لر، داها چوخ کورد توپلومونون گَلَه‌نک(سنّت)لرینی عکس ائتدیریرلر(مثلا دَنگه‌بیژ/Dengebej کیمی، دنگه‌بیژ‌لر، کوردلرین عاشیق-اوزان‌لاری ساییلابیلرلر). سئوان نیشانیان، بردل سؤزجویونو آراشدیریرکن، اونون بَر-(اوزرینه، اوستونده، فارسجادا اولان "بر" اداتی کیمی؛ برپا/برجا کیمی دئییش‌لرده گؤرولن ادات) و کوردجه/کورمانججا دل(dēl) "بَدَل، ده‌ییشمه" دن تؤره‌دیینی سؤیلر. منجه ایشین بو قدر بوروشدورماسینا گرک‌یوخدور؛ بردل، عربجه "بدل"دن گلیر. و کلمه ایچینده سس یا حرفین تؤره‌مه‌سی (epenthesis) (بونا تورکیه چوخ یول "توره‌مه" آدی وئریلیر) چوخ گؤرولور. مثلا تورکجه‌ده، آلینان سؤزجوک‌، ایکی سس‌سیزی ایله بیتیرسه، سؤیله‌ییشی چتین اولور و آرایا بیر سسلی گیردییی گؤرونور. دانیشیق دیلیمیزده بونون یوزلرجه‌سینه شاهید اولوروق؛ شهر>شَهَر، فکر>فیکیر، صبر>صَبیر و..آذربایجان جمهوریتی‌نین یازی دیلینده بونلاری عربجه و فارسجادا اولدوغو کیمی قورونماسی، منجه دیلیمیزین روحونا و سس قایدالارینا اویغون و یاتقین ساییلماز. نه ایسه بردل کلمه‎سینده ده، بیر -ر- اورتایا گیرمیش‌دیر. بونا بنزر بیر سؤزجوک‌ده، کورد دیلینده‌کی پیرتوک(pirtuk)دور. اؤنجه‌لری ده یازدیغیم کیمی، بوگونکو کوردجه‌نین یازی دیلینده و یا اؤز دئییم‌لریله "آکادمیک کوردجه"ده، "کیتاب" یئرینه "پیرتوک" یازیلیر و دئییلیر؛ بونوندا تورکجه پیتیک<بیتیک‌دن گلدییی، آپ-آچیق اورتادادیر.

بلغاریه

سراسر کتاب مقامات شیخ حسن بلغاری[1] را در مطالعه گرفتم، در درجه اول، بدان امید که اطلاعاتی در باب ناحیه بلغار بیابم؛ نتیجه، البته مأیوس کننده بود. شیخ صلاح‌الدین حسن نخجوانی بلغاری، در مکتب عرفانی آذربایجان پرورده شده، قسمت عمده‌ای از عمر خویش را در نواحی شرق ایران امروزی سپری کرده است. لقب بلغاری وی از آنجاست که در جوانی اسیر قشون مغول شده و به بلغار یعنی ناحیه آتل/ایدیل در شمال غرب خزر، تختگاه مغولان در آن صفحات، انتقال یافته و حدود یک دهه از عمر خویش را در آن نواحی گذرانده است. اما عجیب است که از آن بلاد و ماجراها، حکایات کمرنگ، کلّی و ژنریک نقل می‌کند. در سرتاسر متن هیچ شخصیتِ نظامی، سیاسی یا دینی از آن مناطق یاد نمی‌شود. بعید نیست که سبب این امر، اقامت طولانی وی در مناطقی دور از آذربایجان و کتابت منقولات وی ده‌ها سال بعد از وفات او باشد. نسخه منحصر به فرد مقامات وی نیز در تاجیکستان نگهدای می‌شود. به لحاظ عرفانی هم، شیخ حسن بلغاری از عرفای طراز اول، در عداد شمس تبریزی و ملای روم، جنید، ابن عربی و امثالهم نبوده است؛ گمنامی وی نیز حکایت از همین امر می‌تواند داشته باشد. با این اقوال وی، خالی از لطایف و نکات ظریف نیست که در ادامه به مواردی اشاره خواهد شد.

***

بلغارها به عنوان شعبه‌ای از اقوام ترک، علاوه بر اشارات محمود کاشغری، در کتب جغرافیایی عربی و فارسی مکرراً مورد توجه قرار گرفته‌اند. در عموم این آثار، تصریح شده است که بلغاران ترک‌اند اما زبانشان تفاوت محسوسی با بقیه ترکان دارد. گذشته از این‌ها در اشعار شعرای فارسی‌گو، اشارات و تصریحات فراوانی به بلغارها و خصوصیات آنها می‌توان یافت؛ حتی ناصر خسرو به زیبایی آنها و شباهتشان، از آن حیث، به ترکان ختا، تصریح می‌کند:

همه جور من از بلغاریان است

که مادامم همی باید کشیدن

گنه بلغاریان را نیز هم نیست

بگویم گر تو بتوانی شنیدن

خدایا این بلا و فتنه از توست

ولیکن کس نمی‌یارد چخیدن

همی آرند ترکان را ز بلغار

ز بهر پرده مردم دریدن

لب و دندان آن خوبان چون ماه

بدین خوبی نبایست آفریدن

منوچهری دامغانی در مقابل هندیان به عنوان سمبل تاریکی و شب، بلغاریان را سمبل سفیدی و روز محسوب می‌کند:

به کردار زنی زنگی که هر شب

بزاید کودکی بلغاری آن زن

اشارات به بلغار، آتل و خزر در اشعار خاقانی شروانی نیز به میزان قابل توجهی است. حسب نمونه:

نپسندم از خود این قدر کز دولت او ماحضر

زیر نگین و خطبه در بلغار و خزران بینمش

باری امروزه در پرتوی تحقیقات جدید می‌دانیم بلغارها درآن دوران، به زبانی صحبت می‌کردند که ترکی کهن غربی(Old Western Turkic) خوانده شده و چوواشی امروزی خلف آن محسوب می‌شود. منابع ما در باب زبان بلغاری بسیار محدود است و عمدتاً منحصر به اسامی پادشاهان بلغار، اسامی سال‌های تقویم دوازده حیوانی و تعداد از اعداد و چند کتیبه بسیار مختصر. البته سنگ قبرهای خرابه‌های شهر بلغار در کنار ولگا که اساساً کوتاه و اغلب شکسته و آمیخته با عربی است، اطلاعات قابل ملاحظه‌ای درباره زبان مزبور برایمان آشکار می‌کند؛ پروفسور مارسل اردال بر اساس کتیبه‌های سنگ مزار مذکور، به توصیف بلغاری باستانی پرداخته است[2].

بلغارهای امروزی حدود هزار سال است که با قبول مسیحیت ارتودوکس، زبان ترکی را فراموش کرده و زبانی اسلاوی پذیرفته‌اند. باری با غلبۀ ایدئولوژی ناسیونالیسم بلغاری در اواسط دهه ۱۹۸۰ و در دوران حکومت ژیوکوف نه فقط هویت و پیشینه ترکی بلغاران انکار شد، بلکه تضییقات و آزار و اذیت فراوانی علیه جامعه ترک بلغارستان اِعمال گردید؛ به طوری که تعداد جمعیت آنها به نصف کاهش یافت. مؤرخین اسلاویست بلغارستانی، همچون غریقان، به هر حشیش و خاشاکی متشبّث شده و متوسل می‌شوند تا ارتباط خودشان را با اقوام ترک انکار کنند و در این راه از جستجوی رگ و ریشۀ بلغارها در تبت و در میان پشتون‌ها و منچوری هم ابایی ندارند. باری در اواسط دهه ۱۳۷۰، دوستی که علاقه‌مند به مباحث بالکان و شرق اروپا بود، کتابی به دستم داد با عنوان تقریبی "۱۱۰۰ سال در اروپا" که اوایل دهه ۱۳۶۰ و قبل از غلبه ناسیونالیسم اسلاوی ژیوکُف و همدستانش، توسط سفارت بلغارستان در تهران منتشر شده بود. کتاب در باب تاریخ بلغارستان بود و صفحات محدودی به سابقه قبل از مسیحیت بلغارها اختصاص یافته بود. اما به خوبی به خاطر دارم که در آن صفحات، اجداد بلغارها ترکان بت‌پرست معرفی شده بود. قاعدتاً مراد از بت‌پرست همان پاگان اروپاییان یعنی دین کفرآمیز قبل از مسیحیت بود. در واقع انتظار داشتم در مقامات شیخ بلغاری اشاراتی به آن پاگانیسم بیابم. به هر حال بعدها با دوستی بلغاری بحثی بر سر آن کتاب پیش آمد و هرچه تفحص کردم نسخه‌ای از آن کتاب و یا ورژن الکترونیکی و اسکن شده‌اش نیافتم.

***

سه نکته را از اقوال شیخ بلغاری برگزیده‌ام تا در این مقال ثبت گردد:

1. مراد از هدایت عام سلوک و مراد از هدایت خاص جذبه باشد که اولی اختیاری و دومی لطف الهی است(صص66-68 ).
2. قسّام خِرد، به کلّموا الناس علی قدر عقولهم این اقسام را بر این مراتب قسمت می‌کند؛ یعنی با اهل نفس به عبارت می‌گوید و با اهل دل به اشارت و با اهل سرّ به لطافت و با اهل جان به حقایق(ص 151).
3. شیخ شمس‌الدین-قده- همه طعام‌ها[ی] لطیف خوردندی و غذای ایشان عسل سفید بودی و می‌فرمودند که ای حسن! پیدا بود که از گزر و شلغم چه فکر آید و چه معرفت زاید(ص 95).

***

چند نکتۀ لغوی و تصحیح

1. آنچه به صورت "ازار کوشنی گران"(ص 47) آمده به احتمال زیاد "ازارِ کوشتی‌گیران" یعنی "شلوار کشتی‌گیران" است.
2. اسم کوختیمور در جملۀ "این مکتوب به امیرکوختیمور نوشته بودند"(ص 154). باید تصحیف کوچتیمور (Küçtémür) باشد. جزء دوم اسم معروف تیمور/تمور/دمور است و جزء اول کوچ>گوج (=قوّت، قدرت) و این هر دو در ترکیب اسامی ترکی و مغولی مکرراً مشاهده می‌شوند.
3. نام هاگریقا که ظاهراً از سرداران مغول بوده (آن سال که هاگریقا به جانب شام به جنگ رفته بود(ص 105)) به اشتباه ضبط شده است. بی‌شک جزء دوم بوقا/بقا است که در منابع عربی و فارسی به شکل بُغا هم ضبط شده است. جزء اول را با اطمینان نمی‌دانم اما محتملاً هوکر(hüker) معادل اؤکوز ترکی است. اوکر مغولی به عنوان یکی از مستندات معروف تئوری آلتایک مکرراً نقل شده است. منتقدین آن تئوری، همچون دؤرفر و کلاوزن، هوکر را دخیل از همان لفظ ترکی قدیم غربی(یعنی همریشه با بلغاری باستان و چوواشی) می‌دانند، زبانی که در آن به جای ز در ترکی قدیم شرقی صامت ر و به جای ش صامت ل وجود داشت.
4. در متن مکرراً از تعبیر اروس/اوروس/اروسیان به جای روس (من جمله در صفحه ۱۱۵) یاد می‌شود؛ طبعاً در اینجا اسم از فیلتر زبان‌های ترکی عبور کرده است. کما اینکه در حال حاضر هم بسیاری از اقوام ترک روس‌ها را اوریس/اوروس می‌خوانند. صامت ر در ابتدای کلمات ترکی نمی‌آید.
5. شهر الاتمور، در منابع تاریخی آن دوران به اَشکالِ متعددی(مانند اولادمور در جامع‌التواریخ) ذکر شده است. در این کتاب تصریح می‌شود که الاتمور مرکز حکومت روس بوده است:"به شهر الاتمور رفته که دارالملک اروس آن شهر بوده است"(ص 115). شکل روسی اسم برایمان آشناترست: ولادیمیر یعنی شهری که پرنس ولادیمیر در قرن دهم میلادی و در کنار رود کلیازما و در محلی نه چندان دور از مسکوی امروزی تاسیس کرد. ولادیمیر به عنوان اسم، منشأ اسلاوی دارد و از vlastes (=حکومت کردن) به اضافه miru (=mir در روسیِ معاصر به معنای صلح) مشتق شده است. از آنجا که تلفظ خوشه آغازین Vla- برای ترکان و مغولان آسان نبوده و جزء دوم به دمور/دمیر/تمور شباهت داشته، آن اسم را به صورت‌های مذکور در بالا تلفظ می‌کردند.
6. قمیز از مشروبات معروف ترکان است که از تخمیر شیر اسب و قاطر تهیه می‌شد. مُسکر بودن و لذا حرام بودنش محل اختلاف بوده است(ص116). اصل لغت در ترکی دخیل از سریانی Xamas است(قیاس کنید با حامض= ترشیده، اسید در عربی). قیمیز هنوز در میان ترکمن‌ها و قزاق‌های ایران تولید و مصرف می‌شود.
7. لفظ قام در عبارت آمده که اندکی مضطرب است: "یکی از دانشمند[ان] مغولان که او را قام می‌گویند"(ص 52) قام اصطلاحی بومی برای شمن/شامان در منابع ترکی و سپس مغولی بوده و از آنجا که شمن‌ها به مداوای بیماران هم اشتغال داشتند، قام به معنای طبیب هم بوده است. کما اینکه لفظ اوستایی یاتو>جادو هم چنین معنای دوگانه‌ای داشته است. محمود کاشغری فعل قاملاماق (=طبابت کردن) نیز یاد کرده و خودِ لفظ را "کاهن" ترجمه کرده است. در منابع متأخرتر ترکی دوران اسلامی کلمه به صورت عرّاف(=غیبگو) هم ترجمه شده است. مرحوم استاروستین و همکارانش اتیمولوژی آلتائیک برای قام پیشنهاد داده‌اند. لفظ شَمَن که امروزه در اغلب زبان‌های جهان رواج یافته است، منشا هندی دارد و از لفظ سانسکریت śramaṇa مأخوذ است؛ لفظ مزبور نیز در اصل به زاهدان و راهبان بودایی اطلاق می‌شد و سپس معنای مطلق "زاهد، راهب" یافته است. پِتر تسیمه، که بی‌شک از اعاظم علمای مسلط بر متون ترکی قدیم است، در مقالتی مختصر نشان داده است که اصطلاح شمن، حداقل سه بار در متون ترکی کهن ذکر شده است[3].

---

[1] مقامات شیخ حسن بلغاری، تصحیح و تحقیق: مریم حسینی، مریم رجبی نیا، تهران: انتشارات موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، 1397

[2] Erdal, Marcel(1993), Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften Harrassowitz Verlag (Turcologica, Band 13)

[3] Zieme, Peter (2008), A Note on the Word ‚Shaman’ in Old Turkic, In: Shaman 16,1-2, pp.137-142.

غم بولوت‌لاری

انسان وجودو اوزرینه یازدیغیم گئچن بیر نئچه یازی‌دان آنلاشیلاجاغی اوزره بیزلرین، انسان اولاراق، وجودوموز قات-قات دیر. بدن/گؤوده‌دن ذهنه، اورادان نَفْسه گئچینجه، وارلیغیمیزین داها درین و گونلوک حیات‌دا چوخ تانیش اولمادیغیمیز قات‌لارینی، قاتمان‌لارینی گؤروروک. سون قات‌دا، روح/اؤزوت دئییلن قاتمان‌دا، انسانین بوتون وارلیق ایله بیرلشدییی‌نی ادعا ائدیرلر بیلگه‌لر و بعضی دوشونورلر. بیر چوخ دینی و دینسی اینانج‌لارا گؤره، بو قاتمان‌دا، آیدینلیق، ایشیقلیق، پاریلتی‌لی بیر عالم واردیر. یاشام و حیاتین بولاغی، جان'ین جانی، جان'ین گؤزو و یا اؤز'ون اؤزو ائله بورادادیر. انسان، وجودونو تمیز و آرینمیش توتارسا، بو بولاق دا قایناییب داشاجاق‌دیر. "باخارسان باغ، بازخمازسان داغ اولور" مثالی، وجودونا یئتیشمزسن، باخمازسان، اونو قویو مثالی، بولاق مثالی آریتمازسان "کوْر" اولور، کوْرالیر، قورویور، سؤنور. آنلادیغیما گؤره غم/کدر/قایغی ایله ایلگیلی بیر چوخ سؤزجوک و دئییمین کؤکونده بو اینانیش واردیر؛ تکجه تورکجه‌ده ده‌ییل، باشقا بیر چوخ دیل‌ده ده دوروم بئله‌دیر و بام-باشقا دیللرده ده بنزر گلیشمه‌لره راست گلمک اولار. بیلگیم قدری ایله تورکجه کلمه‌لره و بیر نئچه دیل‌ده‌کی سؤزجوک‌لره گؤزه آتاراق، بو دوشونجه‌نین کؤکلو و درین بیر آنلاییشا دایاندیغی گؤستریله‌جک‌دیر بو یازی‌دا.

***

انسان'ین سئودییی‎ کیمسه‌یه و یا اؤزونون جان، مال و وارلیغینا ضرر گلدییی‌نده، حسّ ائتدیی دویغونون آدی تورکجه و فارسجادا غَم(بیزده: qəm، تورکیه‌ده: gam) اولاراق سؤیله‌نیر. بیلیندییی کیمی غم، عربجه غَمَّ "قارالدی، گیزلتدی، اوره‌یی غمّ ایله دولدو" فعلی‌ندن گلمک‌ده‌دیر. سانکی بو کلمه ایله غمام(=بولوت) آراسیندا بیر باغلانتی وار. انسان غمله‌نینجه، سانکی بولوت کیمی اولور و آغلایینجا یونگول‌لشیر. بولوت کیمی توتولما تعبیری و بنزر دئییم‌لرده، مثلا باشیم دومانلاندی دئییمی‌نده، سانکی غم ایله بولوت‌لوق هاوا آراسیندا بیر ایلیشگی قورولور.

غم، شاهنامه‎ده گئچن اَن یایقین عربجه سؤزجوک ساییلیر و اونون یانیندا، داها چوخ فارسجادا و آزاراق اولاراق تورکجه‌ده، غصّه ده واردیر. عثمانلی تورکجه‌سینده چوخجا گؤرولن غصّه(gussa) بوگون محدود بیر آلان‌دا(مانیسا/ کولا) یاشاماق‌دادیر. عثمانلیجادا غصّه ییمک، غصّه توتماق/دوتماق و حتا غصّه‌داش(=درد اورتاغی) واردیر. کلمه‌نین عربجه غصّ(=تیکه بوغازدا قالدی، بوغازی توتولدو) فعلیندن گلدییی بیلینیر. توتولماق و قاپانماق ایله بولوت‌لانماق آراسیندا ایلیشگی قورماق چوخ دا چتین اولماز. آنجاق بورداکی غصّه(=غم) معناسی‌نین سونرادان گلیشدییی‌نی اونوتمامالییق. قرآن‌دا بیر یول گئچن بو سؤزجوک(مزمّل/73) جهنّم عذاب‌لاری‌نین وصفی‌نده‌دیر. تورکجه‌میزده، ناراحاتلیق‌دان "بوغازیم بیچیلدی" تعبیری ده بنزر روح حالی‌نی گؤسترمک‌ده‌دیر.

اوچونجو یایقین کلمه، کَدَر(keder)دیر؛ غم معناسی داشییان سؤزجوک، فارسجادا بو آنلامی ایله گؤرونمز. عربجه کَدِرَ "بولاندی، سو لیل‌لندی، توتغون اولدو، توتولدو" فعلی‌ندن قایناقلانمیش‌دیر. تورکیه‌ده تکدیر(tekdir)، "محزون ائتمک، بولاندیرما، بونالتما" معنالاریلا یایقین ایسه ده، مکدَّر(mükedder) اسکیمیش کلمه‌لردن ساییلیر. مکدَّر فارسجادا، مکدّر شدن/خاطر کسی را مکّدر کردن کیمی دئییم‌لرده، تورکجه‌ده‌کی معنالارا یاخین‌دیرلار. آذربایجان‌دا، کین-کودورت(kin-küdüret) دئییمی‌نده، کودورت داها چوخ اینجیمیش‌لیک، کین، آنلامی داشیماق‌دادیر. فعلین اساس آنلامینا باخینجا، اونونلا اؤنجه‌کی کلمه‌لرین معنا باغی آچیق گؤرونور.

تورکیه تورکجه‎سینده بو معنادا اَن یایقین سؤزجوک‌لر، حزن(hüzün) و اونون کؤکدشلری ساییلیر. غملی اوچون حوزونلو(hüzünlü) و حزین(hazin)، غم دولو و کدرلی اوچون محزون(mahzun) سؤزجوک‌لری واردیر. بو سؤزجوک‌لردن، حُزْن، حزین و محزون، فارسجادا دا آشاغی-یوخاری عینی درجه‌ده گؤرونورلر. حزن قرآن‌دا چوخ گئچر و عربجه‌ده ده یایقین‌دیر. اسکی قایناق‌لارا گؤره، حَزُن/حزونه "یئرده و جان‌دا برکلیک، قابالیق(خشونت)" دئمک‌دیر؛ اصلینده، "دیکلیک، قابالیق، ایریلیک، اینجه‌سیزلیک، گوْبودلوق" معناسیندایمیش. مثلا بوغدا، نارین و اینجه دارتیلیرسا، یوموشاق اولور. ایچینده دارتیلمامیش اولسا، ایری‌سی اولسا، یوموشاق اولماز. اونا خشن دئمک اولار. یئرده‌کی "خشونت"‌ ده، "تپه‌لیک-دره‌لیک، داشلی-چینقیللی یول" آنلامیندایمیش. انسان‌دا دا، "خشونت" وارسا، مثلا بوغازدا، اؤسکورمه/اؤسکوروک اولور. نه ایسه، حزن، عربجه‌ده اصلینده جان‌دا قابارمالار، باتینتی-چیخینتی‌لارین اورتایا چیخماسی دوشونجه‌سی‌نی بیلدیریرمیش.

چاغداش تورکیه تورکجه‎سینده، غم معناسیندا اوزونتو(üzüntü) بلکه ان یایقین سؤزجوک‌دور. کلمه‌نین اوزمک(= قوپارماق، کسمک) فعلیندن گلیشدییی آچیق ساییلیر. اوزولمک(=غمله‌نمک، حوزونلنمک) و اوزونتو، ایستانبول تورکجه‎سینده بو معنالارینی سون بیر نئچه یوز ایل‌ده قازانمیش‌دیر. یوخسا اورتا و اسکی تورکجه‎ده، آذربایجان تورکجه‌سینده اولدوغو کیمی، فعلین معناسی کسمک و قوپارتماق‎دیر؛ بیرده ضعیف‌لمک(=سانکی جاندان بیر پارچا قوپاریلمیش‌دیر) و سیسقالماق معنالاری بوردان گلمیش‌دیر.

سیخینتی(sıkıntı) دا سیخماق/سیقماق(=باسماق، دارالتماق) فعلیندن گلیشمیش‌دیر. انسان سیخیلینجا، راحاتسیز اولور. غملر ده، سانکی انسانی سیخیر و دار بیر یئره سوخور. عربجه‌ده ضیق/مضیقه و فارسجادا تنگنا دا بو معنا گلیشیمی‌نی گؤستریر. آنلاشیلدیغی کیمی، سیخینی، بوسبوتون غم قارشیلیغی ساییلماز، آنجاق ایکی کلمه‌نین معنالاری‌نین اؤرتوشدویو یئرلر ده وار.

اسکی تورکجه‌ده، بو معنادا ان یایقین سؤزجوک بوسوش(busuş)دور. بوسوشلوغ=غملی، کدرلی، یایقین اولدوغو کیمی، بو کلمه ایکیلمه‌لرده ده گؤرونور: بوسوشلوغ-قادغولوغ، قورقونچلوغ-بوسوشلوغ(=قورخولو-کدرلی)، بوسوشلوغ-ساقینچلیغ(=غملی-نیگران) کیمی دئییملری اؤرنک وئرمک اولار. بوسوش کلمه‌سی، *بوساماق "غملندیرمک" فعلیندن گلدییی دوشونوله‌بیلر. بئله بیر فعل اسکی تورکجه متین‌لرینده گؤرونمز، آنجاق اوندان گلیشن بوسانماق "غملنمک، کدرلنمک" فعلی‌نین بئله بیر فعله دایاندیغینی دوشونه بیلریک. بو فعلین بیر کؤک-فعل اولدوغو یوخسا بیر اسم‌دن اورتایا چیخدیغی مسأله‌سی، کلاوزونـ'ا گؤره آچیق ده‌ییل. کلاوزون، بوس(bus) "دومان، بولانیق، چَن" کلمه‎سیندن گلیشمه‌سینی، شکیل باخیمی‌ندان مومکون، آما معنا باخیمی‌ندان اوزاق گؤرور. کاشغری، بوس اوچون اؤرنک‌لر وئریر: کؤک بوس بولدی: گؤی دومان اولدو/چنلندی؛ کؤک بوساردی: دومان قالخدی/گؤی بولوت‌لاندی. اوسته‌کی سؤزجوک‌لرین معنا گلیشیمی‌نه باخینجا، بوس ایله، بوسانماق فعلی‌نین معنا باغی دا آچیق‌لیق قازانار. بوس کلمه‌سی بوگون تورکیه‌ده پوس شکلینده یاشاماق‌دادیر. اوستده گئچن قادغو/قایغی سؤزجویو معنا باخیمی‌ندان بیر آز فرقلی‌دیر. آشاغی قیساجا اشارت ائدیله‌جک‌دیر و باشقا بیر یازی‌دا آراشدیریلمیش‌دیر. ساقینچ ایسه معنا باخیمی‌ندان اونون کیمی‌دیر و گله‌جه‎یه دؤنوک‌دور.

فارسجادا، عربجه آلینتی‌لار یانیندا، "اندوه" دا وار. بو سؤزجویون کؤکنی چوخ آچیق ساییلماز. آنجاق اونون اسکی ایرانجا *ham-tauga دان گلدییی‌نی وارسایان‌لار وار. او زامان کلمه‌نین کؤکونده tauga- (=وورماق، چیرپماق) اولاجاق‌دیر. بو دوروم‌دا اندوه، سایدیغیمیز سؤزجوک‌لرین آنلام گلیشیمی‌ندن فرقلی بیر یول‌دان اورتایا چیخیبدیر.

***

اینگیلیزجه‌ده، بو معنادا، اَن یایقین سؤزجوک sad (=غملی)دیر. کلمه‌نین کؤکونون ژرمن/گئرمان دیللرینده اولدوغو دوشونولور؛ اصلینده "توْخ، دوْیموش، دوْپ-دوْلو" دئمک‌ایمیش. بو سؤزجوک و آلمانجا کؤکدشی ساییلان satt و بنزر سؤزجوک‌لرین کؤکنی‌نده "دوْلماق، یورولماق و آغیرلاشماق" واردیر. آیریجا sorrow "غملی اولماق، کدرلی اولماق"دا آنا-گئرمان(Proto-Germanic) دیلیندن گلدییی دوشونولور؛ آلمانجا Sorg دا بنزر کؤک‌دن گلیر و اصلینده "مریض اولماق، نیگران" اولماق معناسیندایمیش. بیر ده سون اولاراق grief "حوزون، اوزونتو" سؤزجویونه گؤز آتاق؛ بو سؤزجوک اصلینده فرانسیزجا یولویلا، لاتین دیلیندن آلینتی‌دیر. کؤکونده لاتین فعلی gravare "آغیرلاشماق، آغریتماق" اولدوغو بیلینمک‌ده‌دیر.

***

اوست‌ده قیساجا آراشدیردیغیمیز سؤزجوک‌لری توپلوجا اَله آلینجا، غم-کدر حاققیندا ایکی دوشونجه و اونلارا گؤره سؤزجوک تؤره‌تیمی اورتایا چیخیر؛ بیرینجی‌سی "دولماق، بولوتلانماق" و ایکینجی‌سی "قیسیلماق، سیخیلماق، آغیرلاشماق، آغیرلیق حسّ ائتمک"‌دیر. منجه دقتلیجه باخینجا، ایکی‌سی‌ ده سانکی روح و جان عالمی‌نده "توتولما، دارالما، قیسیلما، پرده‌لنمه، اؤرتولمه" کیمی دویغو و دوروم‌لاری چاغریشدیریرلار. بو توتولما، آی و گونش توتولماسی کیمی، انسانی قارانلیغا، قارامسارلیغا(=بدبین‌لییه) سوق ائدیر. دانیشیق دیلیمیزده سؤیله‌نن کیمی، آدامین کئفی ساز اولمور، کئفی یئرینده اولمور. سانیرام بونون اوچون اولاجاق‌دیر کی قرآن‌دا دا، حزن و غمّ سئویلمز و توصیه ائدیلمز.

***

قرآن بحثینه گیرمه‌دن اؤنجه بیر مسأله‌یه داها گؤز آتماق‌دا فایدا وار؛ انسان سئومه‌دییی بیر حادثه‌نی، ایتگی(ضایعه)نی، یامان خاطره‌نی آنارکن، غم-کدر وجودونو چولقار. بو دوروما اسکی تورکجه‌میزده بوسوش و عربجه‌ده حزن و غم دئییلیر. آنجاق، گله‌جک‎ده باشیمیزا گله‌بیله‌جک یامان و سئویلمه‌دیک حادثه و دوروم‌لاری دوشونونجه ده، اوزولوروک و قورخوروق؛ چونکو نه ده اولسادا، گله‌جک بللی ده‌ییل‌دیر، قارانلیق‌دیر. بو دوروما، تورکجه‌میزده قایغی و دانیشیق دیلیمیزده بعضدن "قارا قئید/قاراقاییت" دئییلیر. قرآن دیلینده بونا قارشیلیق خوف گلیر. بوردا بیر دئییمی‌ داها اله آلماق گرکیر سانکی. فارسجادا و اسکی ادبیاتیمیزدا چوخ گئچن "همّ و غمّ" تعبیری. ایکی کلمه‌نین ده عربجه‌دن گلدییی معلوم‌دور. هَمَّ فعلی "قایغی‌لاندی، اهمیت وئردی" معناسیندادیر و گؤرولدویو کیمی دیلیمیزده و فارسجادا، همّت(himmet)، اهمیت(ehemmiyet)، مهمّ(mühim) و اهتمام (ihtimam/ehtimam) "بیر ایشه قول قویماق، چیرمانماق" کیمی سؤزجوک‌لر ده بو کؤک‌دن گلمیش‌دیرلر. عرب سؤزلوکچولرینه گؤره، همّ، غمّ سؤزجویونه معناجا یاخین اولسادا، اوندان فرقلی‌دیر؛ ایلک فعل، گله‌جه‌یه دؤنوک‌دور؛ ایکینجی‌سی گئچمیش‌دن گلن راحاتسیزلیق‌ ساییلیر.

آنجاق قرآن‌دا، همّ، قایغی و غم معناسیندا گئچمز و "قصد ائتمک، بیر ایشه چیرمانماق/سویونماق/نیّت‌لنمک" معنالاریندا گؤرونور و بیلدیییمه گؤره، ساده‌جه حزن کؤکو و فعل‌لریله بیرلیک‌ده، قرآن‌دا بو معنادا غمّ گئچر.

غمّ: قرآن‌دا آلتی یول گئچر و عمومیتله، تانری‌نین انسان‌لاری/پیغمبرلری، غم‌دن قورتارماسینا اشارت ائدر و یا غم گلینجه حوزونلمه‌مک توصیه ائدیلَر(آل عمران/153).

حزن و تؤره‌تی‌لری(مشتقات)، قیرخ ایکی دفعه قرآن‌دا گئچر و بو معنادا ان یایقین کؤک و سؤزجوک ساییلیر: ایکی یول اسم اولاراق یوسف سوره‎سینده(84 و 86) گئچر و یوسف'ون عایله‌سی‌نین اوزونتوسونو بیان ائدر. اوچ دفعه حَزَن(غم، سیخینتی) اولاراق گئچر و "تانری‌نین بیزلری اوزونتو-سیخینتی‌دان قورتاردیغی اوچون، شوکورلر اولسون" دئییلیر. حَزُن/یحزن فعلی و تؤره‌تی‌لری ایسه 37 یول گؤرونور؛ بونلارین چوخوندا(12 یول)، مؤمن‌لرین، "غم و اوزونتولری ده اولماز، قورخو و قایغی‌لاری دا(لَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ) شکلی‌نده‌دیر. بیر نئچه یول، مؤمن‌لر و پیغمبرلر، قایغی و اوزونتو چکمک‌دن منع ائدیلیر(لاتحزنوا وو.) و کافرلرین سؤزلرینه قولاق وئررک و یا شیطان'ین پیچیلداماسیندان(نجوی) کدرلنمک و قایغی‌لانماق‌دان چکیندیریر انسان‌لاری. بوردان آنلاشیلان، حزن/غم/قایغی و اوزونتو قرآن‌دا توصیه ائدیلمه‌میش و عکسینه منفی گؤرولموش‌دور یعنی شیطان و یا کافرلردن گلن سؤز و یا پیچیلداشمانین نتیجه‌سی اولدوغو سؤیله‌نمیش‌دیر.

انسان وارلیغی اوزرینه

بو یازی اصلینده نئچه ایل قاباق و "تورک فلسفه دیلینه گیریش :1 "آدییلا، اسکی وبلاگ‌دا چیخمیش‌دیر. "سئوی اوچون" آدلی یازیمیزدا، انسان وارلیغی‌نین قات‌لاری/طبقه‌لری/ قاتمان‎لاری اولدوغونا اشارت‌لر اولدو. انسانین، سس‌سیزلیک و دینگین‌لیک ایله وارلیغین/وارلیغی‌نین درینلیک‌لرینه اَنیب، بوتون عالَمی ساران و بوتون وارلیق‌لاری بیربیرینه قاووشدوران روح/جان/عشق دنیزینه دالابیله‌جه‌یینی، دوشونجه و معنویت اربابی‌نین دیلیندن نقل ائتمیشدیم. سونرا دوشوندوم کی انسان وجود'ونون قات‌لاری/طبقه‌لری، بیر آز داها آچیق-آیدین دیله گتیریلمه‌لی‌دیر. اونا گؤره ده، بو اسکی یازینی گؤزدن گئچیریب، بیر-ایکی کیچیک دوزلتمه و آرتیرمالارلا، بیر یول داها یایینلانماسیندا فایدا گؤردوم. بو موضوع‌دا یازاجاق و سؤیله‌یه‌جک‌لریم بورداکی‌لاردان عبارت ده‌ییل‌دیر و سونراکی یازی‌لاردا، باشقا زاویه‌لردن اَله آلیناجاق‌دیر.

***

فرقلی دین‌لرده، فلسفه‌لرده، دونیا گؤروشلرینده و دینسی[شبه‌دین] اینانج‌لاردا، انسان وارلیغی‎نین نئچه یؤنو، بوْیوتو[بُعدو] و یا قاتی[لایه‎سی] اولدوغو حاققیندا ده‎ییشیک گؤروشلر وار. اسلام دؤنمی تورکجه‎ متین‎لرده، فارسجا و عربجه فلسفه دیلینده بو قات‌لارا "بدن، روح، نفس" آدلاری وئریلیردی. سونرالاری فلسفه دیلینده-بلکه ده یونان فلسفه‎سی تأثیرینده-"ذهن" ده بو اوچلویه اکلندی. بو یازی‌دا، اوسته‌کی دئییم‌لرین تورکجه‌سی اوزرینه فیکیر یئریدیله‌جک‌دیر.

1. بدن(body): دیلیمیزده بوگون یایقین‎دیر. فارسجاسی "تن" اولور. یونانجادا soma و لاتینجه‌ده corpus قارشیلیق‌لاری فلسفه دیلینده بیلینمک‌ده‌دیر. تورکجه‎ده گؤوده(gövde) واردیر. اصلینده گؤوده "قول‌لاری، آیاق‎لاری و باشی نظرده آلماقسیزین بدن" معناسیندایمیش. آنجاق بوگون بیر چوخ لهجه و متین‌لریمیزده "بدن" معناسی داشیدیغی گؤرولمک‎ده‌دیر. حتا فارسجایا بئله گئچیب‌دیر(اؤرنک اوچون باخ: فرهنگ سخن، گوده ماده‎سینه). بلکه دیلیمیزده‌کی گوده(güde) "قیسا"دا بو کلمه‌نین بیر ده‎ییشگه‎سی‎دیر و فارسجا کوتاه ایله ایلگی‎سی یوخدور. گؤوده اسکی تورکجه‌ده کؤودؤنگ(kövdöŋ) اولاراق گئچیر و کؤوتَنگ(kövtäŋ) یان‎بیچیمی ده‌ وار. بیلمیرم گودول(güdül) "قولپو سینیق قاب/چؤلمک" کلمه‎سی بو اسکی بیچیم‌دن گله‌بیلر می؟ kövdöŋ>*gövdün>*güdün>güdül . مارسل اردال'ین یازدیغی کیمی کؤوره(kövre) "جسد، بدن" ایله کؤودؤنگ'ون ایلگی‎سی آچیق گؤرونمور. بوگون تورکمنجه‎ده گؤوره(gövre) هله‌ده یاشاماق‌دادیر. نه ایسه منجه بوگون یازی دیلینده یاشایان گؤوده، فلسفه دیلیمیزده، بدن ایله یان-یانا ایشلک اولابیلر. تورکجه‌ده بو معنادا باشقا سؤزجوک‌لر ده واردیر؛ اسکی تورکجه‌ده یایقین اولان اَتؤز(etöz)>اَتیز و بنزرلری(اَت+اؤز) اولاراق آچیقلانیر. یین(yin) ایسه کلاوزون'ـا گؤره اوچ آیری معناسی واریمیش:"دری، بدن عوضوولری/اورقانلاری، بدن". گؤزوم‎دن قاچان سؤزجوک‌لر ده اولابیلر. تورک دیللرینده وار اولان سؤزجوک‎لرین هامی‌سینا دَیینمک[اشارت ائتمک]گره‌کلی و فایدالی ده‌ییل‌دیر.

2. ذهن(mind):"انسان‌داکی بیلینج[آگاهی]، دوشونجه‎لرین گلیب گئتدییی آلان". قرآن، حدیث، تصوف و اخلاق کیمی آلان‌لاردا ذهن گؤرولمز. ذهن داها چوخ فلسفه‌چی‌لرین دیلینده و یازی‌لاریندا واردیر. بونا قارشیلیق اولاراق اوسته‎کی قایناق‌لاردا "خاطر، قلب، فؤاد" یایقین‌دیر. اسکی تورکجه بوداچی متین‌لرده کؤنگول(>کؤنول>گؤنول>گؤیول) بوسبوتون ذهن قارشیلیغی‌دیر. خاطر عربجه خطور ایله کؤکدش‌دیر و دوشونجه‌لرین آرد-آردا گلیب گئچمه‌سینی "خاطیر"لادیر. قلب‌ده ایسه "دؤنمک، دولانماق" معناسی آچیق ساییلیر. اینگیلیزجه ده‌کیmind و کؤکدش‌لری mental و.. اسکی اورتاق هیند-آوروپا دیللرینده *mens- "دوشونمک" فعلینه گئدیب چیخیر. ذهن بیر چوخ قایناق‌دا "دوشونمه گوجو، دوشونه‌جک" قارشیلیغی اولسادا، بونون یانیندا "حافظه، آنلاییش و بئیین" کیمی معنالاری‌دا واردیر. آنجاق چاغداش معناسی ایله یئنی ساییلمالی و فارسجادا دا عثمانلیجادان آلینتی اولمالی‌دیر. چاغداش عربجه‌ده داها چوخ "وَعی" ایله قارشیلانیر. یئنی "ذهن" اوچون کسین بیر قارشیلیق تانیمیرام. آنجاق "دوشونه‌جک" اَن اویغون قارشیلیق اولاجاق‌دیر. بو سؤزجوک اؤنجه‌کی یازی‌لارین بیرینده تحلیل ائدیب اؤرنک گؤستردیییمیز کیمی، دانیشیق دیلینده یایقین‌دیر و گئنش معنا آلانی واردیر. بو معنالارین اؤنملی بؤلومو "ذهن" معنالاریلا اؤرتوشور. چونکو دوشونه‌جک‌ده ده "دوشونمه آلانی، دوشونجه‌لرین گلیب-گئتمه‌سی" گؤرولمک‌ده‌دیر.

3. نَفْس:"انسانین یاشامی و ایستک‌لری‎نین قایناغی". بیر چوخ دیل‌ده نفس ایله روح'ون قاریشدیریلدیغی آپ-آچیق گؤرونور. مثلا یونانجادا pneuma اولاراق بیلینن سؤزجوک، اصلینده "هاوا، نَفَس" دئمک‎دیر. بوگون فرانسیزجاداکی pneu "ماشین لاستیکی" بئله بو معنانی قوْرویوبدور. کلمه‎نین لاتینجه تام قارشیلیغی spiritus اولور. اینگیلیزجه و باشقا آوروپا دیللرینده spirit و بنزرلری "روح" دئمک‌دیر. آلمانجا فلسفه دیلی‌نین اؤنملی دئییم‌لریندن بیری اولان Geist ایسه روح معناسی یانیندا(اینگیلیزجه ghost ایله کؤکدش ساییلیر) "ذهن" قارشیلیغی اولاراق دا ایشلک‌دیر. تورکجه قارشیلیغی اوچون باخین سونراکی مادّه‎یه.

4. روح(soul):"انسان'ین اؤلوموندن سونرا قالیجی اولان یؤنو، بعضی فلسفه و اینانج‎لارا گؤره انسان‎داکی تانری‌دان گلن وارلیق/وئرگی". روحون فارسجا قارشیلیغی‌ "روان"دا اولدوغو کیمی عربجه‌سینده ده روح<ریح "یئل، اَسینتی، گؤزل قوخو"، یونانجاسی پسوخه(psyche) و لاتینجه‎ قارشیلیغی دا، یعنی‌anima دا "یئل، اسینتی" معناسیندادیر. بو معنالارین اسکی تورکجه‎ده‌کی تام قارشیلیغی "تین"(tın)دیر؛ تینلیغ(tınlıġ) بوداچی متین‌لرده سون درجه یایقین‌دیر و "جانلی، یاشایان دیری [جانور، حیوان]" دئمک‎دیر. تین کلمه‎سی‌نین "نَفَس" معناسیندا اولدوغونو دا بیلیریک. بوگون دیلیمیزده تین "اؤلدوروجو قاز[کربون مونو اوکسید]" کیمی معنالار داشیسا دا، اصلینده نَفَس (فارسجاسی: دَم) قارشیلیغی‌دیر و منجه نَفْس کلمه‎سینه داها یاخین و اونون معناسینا داها اویغون ساییلیر. اسکی تورکجه‌میزده بیرده اؤزوت(özüt) واردیر. و اؤز(öz) کلمه‎سیندن آیری ساییلیر. کلاوزون'ون فیکرینجه، اؤزوت "انسانین اؤلدوک‌دن سونرا قالان یؤنو" دئمک ایمیش. اؤز ایسه "دیری‌لرله جانسیزلاری آییرد ائدن اؤزللیک(=جان)"دیر. اؤز کلمه‎سی، کؤکنی و آنلامینی باشقا بیر یازی‌دا آچیقلامیشام. قیساجاسی اؤمک(=دوشونمک) فعلی‌ندن گلیر و دوشونن/آنلایان دئمک‌دیر. اینگیلیزجه‎ soul کلمه‎سی‌نین کؤکونده، دنیز معناسی اولدوغو دوشونولور(روح‌لارین دنیزدن/گؤل‎دن گلدیک‌لری و اورایا گئری دؤنه‎جک‌لرینه اینانیلیرمیش. آلمانجاداکی Seele(=soul، روح، جان) ایله See(=دنیز) آراسیندا باغلانتی اولدوغونو دوشونن‌لر وار.). منجه بوگون تین کلمه‎سی نَفْس قارشیلیغی اولاراق آلابیلیریک و علم‌النفس یعنی پسیکولوژی قارشیلیغیندا، تورکیه‌ده اؤنریلدییی کیمی تین‎بیلیمی (Tınbilimi) منیمسه‌نه‌بیلر. اؤز ایسه اینگلیزجه Self فارسجا "خود" و باشقا دیللرده‌کی آنلامداشلارینی قارشیلایابیلر. اؤزوت ایسه "روح" معناسیندا ایشله‌نه‎بیلر. یئنی تورکیه تورکجه‌‎سینده اؤزوت "عصاره"(extract) قارشیلیغی اولاراق دیریلیتیلمیش و یایقین‌لاشیب‌دیر، آنجاق منجه بو معنانی دا داشییا بیلر. بیر چوخ دیل‌ده، روح معناسینداکی کلمه‌لرین "اؤز، خالص، عصاره" معنالاری دا واردیر.

5. عقل(reason):"آنلاما گوجو، دوشونمه، سالیب-چیخما، دلیل‌لندیرمه یئته‌نه‌یی(استعدادی، قوه‎سی)". فارسجاسی "خرد"(<پهلویجه xrad)، اولان دئیییم قارشیلیغی یونانجادا Nous و لاتینجه‌ده intellectus دور. بیر چوخ تورکجه قارشیلیغی وار؛ بیر- ایکی‌سینه اشارت ائدرک بو یازییا سون قویمالییام.

5-1. اؤک(ök):اسکی تورکجه چوخ گؤرونور و اوسته‌کی اؤمک(=دوشونمک) فعلیندن گلدییی آچیق ساییلیر.

5-2. اوس(us): اوماق"باشارماق، بیر ایشین عؤهده‎سیندن گلمک" فعلیندن گلدییی بیلینیر و باشقا بیر یازی‌دا دیله گتیرمیشدیم. اوس بوگون تورکیه فلسفه دیلینده جانلانمیش‎دیر. اوس اسکی اوغوز ادبی متین‎لرینده یایقین ساییلیر[1].

5-3. آن/آنگ(aŋ):"بعضی آراشدیرماجی‌لارا گؤره اصلینده "بیتیم، بیتیریم، سرحد(مرز)" معنالاریندایمیش. عقل ایسه نسنه‌لری، یاخشی ایله یامانی، قاوراملاری و..آییرد ائده بیلدییی اوچون، سؤزجوک بو معنانی قازانیبدیر[2]. بوگون آنادولو آغیزلاریندا آن/آغ بیچیم‌لرینده یاشایان سؤزجوک ایله آنماق<آنگماق "خاطیرلاماق" فعلی‌نین ایلیشگی‎سی آچیق اولماسادا، آنلاماق<آنگلاماق فعلی‎نین بوردان گلدییی آچیق‌دیر. بو کلمه‌لرین ایلیشگی‎سی بلکه اوق "هوش" ایله اوقماق "آنلاماق، ادراک ائتمک" قیاس ائدیلیرکن آنلاشیلیر[3].

آیریجا عقل قارشیلیغی باشقا سؤزجوک‌لرده وار دیلیمیزده. بونلارین بیر قیسمی‌نین قارشی‎سیندا، اسکی عربجه-تورکجه سؤزلوک‌لرده "ذهن" ده یازیلیبدیر.

---

[1] بو ایکی فعل و تؤره‌مه‌لرینه دقت ائدین:

• اؤمک> اؤک "عقل"، >اؤگه(öge) "حکیم، بیلگه(فرزانه)". اؤگه سؤزجویو، بیلگه "حکیم، علاّمه"<بیلمک سؤزجویو ایله قیاس ائدیلمه‌لی. یئنه بو کؤک‌دن "اؤز"(جان، روح) .
• اوماق>اوز(uz) "هنر، باشاری">اوس "عقل"، اوق(uq) "هوش، ذکاء"، اوقوش(uquş) "هوش".

بو ایکی فعل اصلینده بیر فعل اولابیلرلر؛ بیری آرخاسیرایا گئچمیش ویا اوبیریسی اؤن سیرایا گئچیبدیر.

[2] عربجه‌ده عقل، اصلینده "ات‌لارین، دوه‌لرین و..آیاق‎لارینا، اوزاقلاشماسین‌لار دییه وورولان ایپ، بوخوو، دوشاق"دیر. انسان اوغلونون عقلی ده بیتیم‌لری، حدّلری بیلدیردییی اوچون بو معنانی سونرادان قازانیب‌دیر. عربجه‌ ده و باشقا دیللرده مادّی آلان‎دان دوشونجه و معنوی آلانا گئچن بیر چوخ باشقا سؤزجوک واردیر. بیر اؤنملی اؤرنک ده "حکمه=حکمت" دیر؛ آنلاشیلان اسکی عربجه‌ده "گَم، جیلوو" دئمک‌ایمیش سونرادان "بیلیک، بیلگه‎لیک" معناسینی قازانمیش..فارسجاداکی سامان دا، اصلینده "بیتیم، مرز" دئمک‌دیر. اوسته‌کی دوشونجه‌لره باخیلیرسا، اونون دا معنا گلیشیمی آنلاشیلابیلر.

[3] دوشونمک فعلی ایله ایلگی‌لی سؤزجوک و فعل‌لری باشقا بیر یازی دا اله آلماق گره‌کیر.

سئوی اوچون

[ بو یازی‌نین خبرینی اؤنجه‌کی یازی‌لاردا یعنی اسکی وبلاگ‌دا، وئرمیشدیم. ایکی- اوچ یول یازدیم، پوزدوم یاری بیراخدیم. یازدیقجا بوداق‌لاندی. مفهوملار آرتدی، بیر آز قارما-قاریشیق حال آلدی. مومکون اولدوقجا، دوزه‌نه سالماغا چالیشدیم. یازی‌دا گئچن بیر چوخ قاورامین، روح، بیلگه‎لیک/حکمت، سس‌سیزلیک، دینجلیک و.. کیمی معنالارینی دویوروجو آچیقلاماق، باشقا یازیلارا قالسین. اتیمولوژی- فلسفه دادیندا یازیلاجاق بو یازیلار تاماملانینجا، بیر دوشونجه سیستمی ده آچیق-آیدین اورتایا قویولموش اولاجاق‌دیر.]

بیر چوخ اوخویوجو، باشلیق‌داکی سئوی کلمه‌سینی گؤرونجه، یئنی بیر سؤزجوک گؤردویونو و آنلامینی تام اولاراق بیلمه‌دیینی حسّ ائد‌ه‌جک‌دیر. بعضی‌لری ده سؤزجویون معناسی نه‌دیر؟ دییه ماراق‌لاناجاق‌دیر. بعضی‌لری ایسه جانیم! نه‌دن هر کسین بیلدییی آنلادیغی کلمه‌لری قویوب دا، آنلاشیلمایان، تانیش اولمایان سؤزجوک‌لری ترجیح ائدیرسن؟ دییه راحت‌سیز اولاجاق‌دیر. بو دورومون بیر آز داها آکادمیک سویه‌سی ده وار. فلسفه و بیلیم دیلینده، کؤکلو، تاریخلی، گئچمیش‌لی سؤزجوک و دئییم‌لری، باشقا دیللردن آلینتی اولسالار دا، یئی گؤرمه‌لییک، یوخسا یئنیجه تؤردیلمیش چیلخا تورکجه سؤزجوک‌لری ترجیح ائتمه‌لییک؟ هر ایکی گؤروشون ده طرفدارلاری وار و اؤزلرینه گؤره دلیل‌لر ده اورتایا قویورلار؛ بیر تاریخلی و کؤکلو سؤزجوک آراشدیرینجا اؤنجه‌کی دوشونورلرین نه دئدیک‌لرینی گؤزدن گئچیریب، بیر مفهوم/قاورامین گلیشیمی و تاریخ بویونجا ده‌ییشیمینی آنلایا بیلیریک. مثلا فلسفه سؤزجویو، ان آز ۲۵۰۰ ایللیک کئچمیشی وا و یوزلرجه، بلکه ده مینلرجه فیلسوف و دوشونور بو مسأله حاقیندا گوروش بیلدیرمیش‌دیر. آما یئپ-یئنی ‌بیر کلمه، حکایه‌سیز، گئچمیش‌سیز اولور. بیر شکیل ده یییه‌سیز، صاحب‌سیز کیمی گؤرونور. سانکی هاوادا قالمیش، آیاغی یئره باسمیر. بو دوروم‌دا، بیر قارغاشا، هرج و مرج وار کیمی ‌دیر. سیز یئنی کلمه‌نی، هانسی تانیش سؤزجویون قارشیلیغی اولاراق ایشلتدییی‌نیزی یازمازسانیز، اوخویوجو آنلاماق‌دا چتین‌لیک چکر. بیر چوخ یئنی تورکجه (و فارسجا) سؤزجوک‌لر، بوگون، معنالارینی عربجه، فرانسیزجا، اینگیلیسجه قارشی‌لیق‌لارینا گؤره قازانیرلار. اؤرنک اوچون سؤیله‌م و اولان فارسجا قارشیلیغی گفتمانـ'ی نظرده توتون؛ بیز بونلارا دیسکورس(discourse) معناسینی جالایاراق، تؤکه‌رک، سؤیله‌م/ گفتمانـ'ین نه اولدوغونو آچیقلاییریق. اونون اوچون‌دور کی مثلا فارسجادا، چوخلاری گفتمان کلمه‌سی‌نی گفتگو ایله قاریشدیریب اونو، "دانیشیق، سؤیله‌شمه" معناسیندا ایشلدیرلر. بو گؤروشه قارشیت اولان‌لار دا، یئنی سؤجوک‌لرین فایدالی اولدوقلارینی دوشونورلر. اونلارا گؤره، یئنی سؤزجوک‌لر، کئچمیش‌سیز اولدوقلاری اوچون، کلمه‌‌لرین اسکی معناسی بئیین‌لری قاریشدیرماز و یانلیش آنلاشیلمالارا یول آچماز. منیم اونوتمادیغیم بیر اؤرنک وار قافام‌دا. خاتمی دؤنمی‌نده، حجّتی کرمانی ایله مصباح یزدی "تساهل و تسامح" اوزرینه، تلویزیون‌دا دارتیشیردی‌لار. مصباح یزدی "تساهل اصلینده سهل توتماق‌دیر، جدیت‌سیزلیک‌دیر و اسلام بیزی بوندان منع ائدیر" دییه‌رک، رقیبی‌نی سیخیشدیردی. حال بوکی، بورادا مثلا "تولرانس" کلمه‌سی باشلیق اولاراق گلسه‌ایدی، بو "قاریشدیرما، یانلیش آنلاما/ آنلاتما" اولماز ایدی. مشروطیت دؤنمی، "ملّت" کلمه‌سی، عثمانلیجادان آلینچ اولاراق، یئنی معناسیندا یعنی nation-state اولاراق، آیدین‌لارین دیلینده یایقین اولدو. دین آدام‌لاری، کلمه‌نی اسکی معناسی ایله یعنی "دین" آنلامیندا باشا دوشوردولر. اونلار "رؤسای ملت و دولت" دئییمی‌ندن، اؤزلری ایله قاجار بؤیوک‌لرینی، آیدین‌لار ایسه بو تعبیردن "دؤولت بؤیوکلری ایله ملّته باشچی‌لیق ائد‌ن آیدین‌لار"ی آنلاییردیلار. بیر چوخ مسأله‌لر بو یانلیش آنلاشیلمادان اورتایا چیخدی. حال بوکی، بیر تاریخسیز کلمه سئچیلسه‌ایدی، دوروم فرقلی اولوردو. من ده سئوگی ایله عشق سؤزجوک‌لرینی بیراخیب، باشلیق‌دا سئوی کلمه‎سینی ترجیح ائتمک‌ده، بو ملاحظه‌لری گؤز اؤنونده توتدوم.

***

سئوی، اسکی تورکجه‌میزده سَویگ(sävig) بیچیمی‌نده‌ایدی. اوغوز تورکجه‌سینده کلمه سونو ـغ/ـگ سس‌سیزی‌نین سیستملی اولاراق دوشمه‌سییله، سئوی اورتایا چیخار. سئوی اسکی اوغوزجادا، مثلا یونس امره'نین شعرلرینده ده چوخ گؤرونور؛ بن گلمه‌دیم دعوا ایچون/ بنوم ایشوم سئوی ایچون/ دوستون ائوی گؤنول‌لردیر/ گونول‌لر یاپماغا گلدوم. سئوگی‌ ده، سئوی کیمی، سئومک فعلین‌دن گلدییی آچیق‌دیر و غرب تورکجه‌سینده چوخ یایقین‌دیر. "عشق"ده دیلیمیزده، مین ایل‌دن بری واردیر و عربجه‌دن گلدییی معلوم‌دور.

***

گونلوک دانیشیق دیلینده و هر کسین فیکرینده، عشق، سئوگی و سئویشمه(کلمه‌نین یئنیجه قازاندیغی جینسی معناسی قصد ائدیلمیر) کیمی سؤزجوک‌لردن بیر شئی‌لر آنلاشیلیر. تلویزیون‌دا، سئریال‌لاردا، فیلم‌لرده، رومان‌لاردا و گونلوک راستلاشدیغیمیز اوغلان‌لارین/قیزلارین سئوگی و عشق‌ حکایه‌لریندن ده، بیر سئوگی آنلاییشی وار قافامیزدا. بو سئوگی حکایه‌لرینده، عمومیتله بیر اوغلان/قیز باشقاسی‌نین گؤزللیینه (نادرن ده گؤزل اخلاقینا و دوشونجه‌سینه) عاشیق اولور و اونون گؤنلونو قازانماق و سونوج‍دا اونونلا ائول‌نمک اوچون جان آتیر. چوخ یول‌دا دلیجه‌ ایشلر ده بو سئوگی اوغرونا گؤرولور. وارسایالیم کی بیرینی سئویریک، او بیزی سئومزسه و یا بیزدن باشقاسینی سئورسه، اونونلا ائولنمک ایسترسه، بیزیم توتوموموز(موضع‌میز) نه اولاجاق‌دیر؟ چوخ یول بو سئوگی‌نین بیر آن‌دا نفرته دؤندویونو گؤروروک و آنلاییریق. اما بورادا بئله بیر سورغو گله‌بیلیر عاغلیمیزا، بیر آن‌دا و یا قیسا بیر زامان ایچینده نفرته، دوشمانلیغا دؤنن بیر سئوگی، نئجه بیر سئوگی‌دیر؟ بو کیمی دوروم‌لاردا، چوخلاری‌نین اسکی سئوگیلی‌سینی اؤلدوردویو و یا اوزونه اسید سَپدیینی ائشیدیریک و گؤروروک. اسیدلمه حادثه‌لری، بیر نئچه ایل بو اؤلکه‌نین گوندمی‌نده یئر آلدی. انسان بیرینی سئورسه، اونون سعادت‌لی و موتلو بیر حیات یاشاماسینی ایستمز می؟ "من سنی/اونو، سئویرم منیمله یاشاماق ایسته‌سن/ ایسته‌سه" شرطی قوشماق، یییه‌لنمک و سئوگییه، سئوگیلی‌یه "مال، ثروت" کیمی باخماق ده‌ییل می؟ سئوگییه شرط قوشماق، شرط‌لی سئومک منطق‌لی می‌دیر؟ سئوگی می‌دیر بئله سئومک؟

***

اوخویوجولارین، بئله بیر سورغو قافالارینا گله‌بیلیر: شرط‌سیز سئومک اولورمو؟ انسان "بیرینی، منی سئوسه‌ ده، سئومه‌سه ده، اونو سئویرم" دئمه‌سی مومکون‌مو؟ مومکونلویونو آنلاماق اوچون آتا-آنالاریمیزی دوشونه بیلیریک. بیر آنا اوشاغی‌نی، گؤزل اولسا دا، چیرکین اولسا دا، دؤولت‌لی اولسا دا، یوخسول اولسا دا حتا سوچلو اولسا دا سئور. یعنی آنا/آتانین سئوگی‌سی شرط‌سیزدیر، دییه بیلیریک. آیریجا بیر سئوگی‌نین قارشیلیق‌لی اولماسینی ایسته‌مک، بیر آلیش-وئریش، مبادله‌دن عبارت اولماز می؟ بیز بازارا گئدرکن، بیر نسنه‌نی بَیه‌نیب آلیرکن، بیر زاد وئریب، بیر زاد آلیریق. قیمتی یوکسک اولورسا، واز گئچه بیلیریک.

قالسین کی بیر چوخ سئوگی، اؤزللیک‌له بیزیم توپلوم‌دا، ساغلیق‌سیزدیر. اوغلان‌لار/ قیزلار، بیر-بیرلریندن آیری بؤیویورلر. اوشاقلاریمیز، عائله‌لریندن یئترینجه، محبت و شفقت و حتا سایقی گؤرمورلر. سونرا مثلا اونیورسیته‌ده و یا باشقا بیر یئرده، اوغلانلار و قیزلار بیر آرایا گلینجه، بیر-بیرلری ایله اوزلشینجه، ایلک گؤردوک‌لری اوغلان و یا قیزی، دونیا گؤزلی و اَن دوزگون سئوگیلی سانیرلار. اصلینده بو کیمی سئوگی، بیزیم محبت، سایقی اسکیک‌لریمیزی اؤرتمه‌یه چالیشما و ایچیمیزده یاشادیغیمیز بوشلوغون گؤسترگه‌سی‌دیر، دییه دوشونورم.

***

اسلام عالمین‌ده دوشونورلر، صوفیلر، فیلوسوف‌لار و اؤزل‌لیکله شاعرلر، عشق اوزرینه چوخجا سوزلر سؤیلمیش‌لر. بیر چوخ شاعرلرین وصف ائتدیی عشق/سئوگی، اصلینده گونلوک یاشاییش‌دا راست گلینن، گؤزل‌لیک سئوگی‌سی، انسان‌لارین بیر-بیرینه وورغون اولماسی و آشاغی-یوخاری (استثنالاری چیخارساق) قادین- کیشی، اوغلان-قیز سئویشمه‎سیندن عبارت‌دیر. بیر ده ایلاهی عشق دئییلن، گئرچک/اولغو(فاکت) واردیر. بو قاورامین محتواسی اوزرینه یوزلرجه اثر یازیلمیش‌دیر. بعضی‌لری سئوگی‌نی، انسان‌لار آراسی سئوگی، انسانین تانرییا اولان سئوگی‌سی، تانری‌نین انسانا اولان سئوگی‌سی و تانری‌نین اؤزونه اولان سئوگی‌سی(اَن یوکسک سئوگی مقامی) اولاراق بیربیریندن آییرد ائدرلر. بوتون سئوگی‌ نوعلرینی، اصلینده او یوکسک سئوگی‌نین پاریلتی‌لاری و ایشارتی‌لاری اولاراق گؤر‌نلر ده واردیر. سئوگی، آلت مرتبه‌لرده، داها چوخ ایستک‌لر و میل‌لر اوستونه قورولور؛ بیر گؤزلی گؤروب اونو ایسته‌مک، اونو سئویندیرمک و سعادت‌لی قیلماق اوچون الیندن گلنی ائتمک، گؤزل‌لیینه صاحب چیخماق و باشقالارین‌دان اوزاق توتماق، گؤزل‌لیک‌دن لذت و حظّ آلماق، بو سئوگی‌نین طبیعی آخیشی‎دیر. آما سئوگی یوکسک مرتبه‌لرینه چیخینجا، جسمی گؤزل‌لیک‌لردن آرینینر و بللی بیر نسنه‌یه (اوبژه‌یه) دؤنوک اولمور. بوتون انسان‌لاری، بوتون جانلی‌لاری و یا حتی جان‌سیزلاری دا سئومک معناسی قازانیر. عارف‌لر و صوفی‌لر، ایستر موسلمان اولسون‌لار، ایستر مسیحی، هیندو، بوداچی و..، سئوگی‌نین بللی بیر هدفی اولمادیغینی اصرارلا سؤیلرلر. "سئوگی"‌لی‌ ده، یا آرتیق بونا "سئوی‌لی" دییه بیلسک، "سئویلی" انسان، گونش کیمی اولور؛ ایشیغی کیمسه‌دن اسیرگه‌مز؛ آغاج کیمی اولور بیرینه میوه وئرمه‌مک و یا کؤلگه سالماماق کیمی ایشی اولماز؛ آخار چای کیمی، سویونو کیمسه اوچون بولاندیرماز، سویونو کیمسه‌دن اسیرگه‌مز. گؤروندویو کیمی بو سئوگی/سئوی جبران خلیل'ین دئییمی ایله "یییه چیخار، اما اونا یییه دورماق اولماز". او سئوی چولقار انسان‌لاری، بورویَر سئون‌لری. بیر انسان، دنیزه نه قدر حاکیم اولابیلیرسه، سئوی/سئوگی‌یه ده او قدر مسلط اولابیلر.

مسیحیت الهیاتی‎ندا، تانری سئوگی‌سی آگاپه(Agape) اولاراق آدلاندیریلیر. بو سئوگی ایسه، اسکی یونانلی‌لارین بیلدییی اِروس سئوگی‎سیندن فرقلی‌دیر؛ اروس داها چوخ اوستده بحث ائتدیییمیز آشاغی سویه‌ده‌کی سئوگی دیر؛ داها جسمانی و داها هدفلی بیر سئوگی. بلکه جبران خلیل جبران'ین "سئوینجه تانری منیم گؤنلوم‌ده‌دیر، دئمه‌یین، یئرینه، من تانری‌نین گؤنلونده‌یَم، دئیین" سؤزو بو گؤروشو تأیید ائدیر. سانکی سئوگی دنیزینه چاتمیش اولور انسان اوغلو؛ گونشه قاووشماق تعبیری ده صوفیلیک ادبیاتی‌ندا وار. بیر ذرّه‌جیک گونشه وارینجا، گونشین قوینوندا اولور، گونش اونون گؤنلونده اولماز. داملا-دنیز بنزتیمی ده مشهوردور. بیر دامجی، دنیز ایچینده‌یکن اوندان فرقسیزدیر و منجیللیک(خودخواهی)، منَملیک، آیری-سئچگی‌لیک، ایستک و اراده‌سی اولماز. چای اوزرینده حرکت‌ده اولان قاییقچی کیمی‌دیر؛ سویون آخیمی‌نا قارشی کورک چکسه، چوخ آغیر زحمت‌لردن سونرا، قازاندیغی ساده‌جه یورغونلوق اولاجاق‌دیر. آنجاق اؤزونو چای'ین آخیشی‌نا بیراخیرسا، دنیزه زحمت‌سیز چاتاجاق‌دیر. بوردا، اسکی چین و اوزاق شرق فلسفه‎سی و بیلگه‌لیک‌لری/حکمت‌لری گلیر انسانین عاغلینا.

اسکی چین‌ده، دائو/تائو اینانجی‌نا گؤره، بیلگه انسان، طبیعته اویاراق یاشار. طبیعتین قانون‌لارینا ترس دوشمز؛ بیر آغاج، بَرک و/یا قورو اولورسا، یئل و توفانا قارشی دایانابیلمز؛ سینیر، دوشر. یوموشاق و اَسنَک(منعطف) اولورسا، یئل گلینجه اَییلیر، توفان یاتینجا، اؤنجه‌کی حالینا گئری دؤنر. بوردا، حکمت ایله عشقین بیرلشدییی گؤرولور. ایکی‌سینده ده، حکیم/بیلگه/عاشیق، طبیعت ایله، عالَم ایله، بوتون وارلیق ایله بیر اولدوغونو، اؤزونون اونلاردان آیری اولمادیغینی اؤیرنیر. سئون بیریسی‎نین، طبیعت‌ده یاشایان وارلیق‌لار کیمی، سئوگی‌سی بللی بیر هدف اوغروندا ده‌ییل‌دیر. هر شئی‌ین دایما ده‌ییشدییی‌نی گؤرمک، بو عالم‌ده هر شئی‌ین بیچیم‌دن بیچیمه دوشدویونو، دون‌دان دونا گیردییی‌نی آنلاماق حکیم اوچون باشلانغیج‌دیر. بیلگه/عاشیق، بونو آنلادیق‌دان سونرا، ده‌ییشیمه دیره‌نمز. بوردان راحاتجا آنلاشیلاجاغی کیمی، بو گؤروش، تنبللیک، ارینگج‌لیک و اوساللیغا دا یول آچابیلر. صوفیلیک‌ده تنبللیک و ایشلَمزلیک چوخ یایقین ایدی. اما حکیملیک/عشق اینانجی، لزوم‌سوز چیرپینمادان و دارتینمادان اوزاق دورمامیزی توصیه ائدیر. سن بو عالمین قانون‌لارینا گؤره حرکت ائتسَن، بو عالمی دوغروجا آنلاسان، ایسته‌دییین نتیجه‎یه چاتارسان و اصلینده هر شئی‌ین ایندی ده وار اولدوغونو گؤرَرسن. اما او قانون‌لارا قارشی گلرسَن، دیرنیرسَن، آنلاماق ایسته‌مزسَن، چتینلیک، آجی، سانجی چکرسَن.

***

تامام! بو عالمین قانون‌لاری/دوغرو-دوزگون آنلاماسی نه‌دیر؟ دییه سوروشابیلرسینیز. سئوی دونیاسیندا بیر اساس قانون واردیر: باطن، ظاهردن داها اؤنملی‌دیر. دیش دونیا یعنی عالمِ خارج، ایچ دونیا یعنی عالمِ باطن'ین عکسی و یانیسماسی(انعکاسی)‌دیر. ایچ دونیامیز نئجه اولورسا، دیش دونیامیز دا ائله اولاجاق‌دیر. ایچیمیز چالخانتی‌لی، قارغاشالی، قیشقیریقلی و.. اولسا، اونون بنزری و داها دوغروسو، اونون عکسی‌نی و یانسیماسینی گونلوک حیاتیمیزدا گؤره‌جه‌ییک. انسان ایچینده یوخسول اولسا، یوخسوللوق‌دان قورخسا، گونلوک حیاتی‌ندا دا دؤولتلی اولماز، اولورسا دا دؤولتلی‌لیک دورومو چوخ اوزون سورمَز. بیر چوخ انسان عؤمرونده، "باشیمی قاشیمایا واخت تاپابیلمیرم"، دئییب ایچ دونیاسینا گؤز آتمامیش‌دیر. دوغروسو بو انسان‌لار، گئجه-گوندوز قاچیرلار، هارایا چاتدیلار؟ بو قاچیش‌لارین چوخو، انسان‌لارین اؤزلریندن قاچیش‌لاری‌دیر. بیزلر، چوخ یول ایچ دونیامیزا دؤنوب باخماغا بئله جسارت ائده بیلمیریک. نه‌دن؟ قیساجاسی: اؤزوموزدن، ذهنیمیزده بیر گؤرونتو، بیر ایماژ و تصویر یاراتمیشیق. او گؤرونتوموزده، قصورسوز، تاس-تامام، بوسبوتون و عیب‌سیز انسان‌لاریق. سونرا دؤنوب ایچریمیزه باخینجا، اوتوروب داورانیش‌لاریمیزی دوشونونجه، او تصویر و ایماژدان نه قدر اوزاق اولدوغوموزو آنلاییریق. اما اؤزوموزو سیندیرماق ایسته‌میریک. بو ایش چتین‌دیر. هله-هله بیر آز یاشلانمیش اولساق، امکان‌سیز اولور سانکی. اونا گؤره ده، اؤز باشیمیزی قاتیب، گونلوک حیات‌دا چیرپینمایا داها چوخ جان آتیریق. انسانین ظاهری ایله باطنی‌نین بیر اولماسی، بیر اَردم و اؤنملی فضیلت ساییلیر فلسفه‌ده و عرفان‌دا. اخلاق'ین اساس‌لاریندان بیری‌دیر هئچ شوبهه‌سیز. بیر انسان، باشقا انسان‌لارین ایستک‌لری اوغروندا، اونلاری راضی توتماق اوچون چالیشیرسا، فرقلی آدام‌لارین گؤروشلری، ایستک‌لرینی، توقَع‌لرینی گؤزتله‌مک ایسترسه، اؤزوندن، اؤزلویوندن اوزاقلاشیر. باشقالاری‌نین ایسته‌دییی بیری اولور و سون اوج‌دا، کیمسه‌نی ده راضی ائده بیلمز. بیر حکیم ایسه، اولدوغو کیمی گؤرونور و گؤروندویو کیمی اولور. بونا عارف‌لر "صِدق" ده دئییرلر. تورکجه‌میزده دوغرولوق اولور، دوزگونلوک اولور. بیری ایله چاتیشماز، چیرپیشماز، دارتیشماز و دئییشمه‌یه گره‌ک گؤرمز. چونکو اونا اؤنملی اولان گئرچک‌لردیر و گئرچک‌لر ده دارتیشمالارلا اله گلمزلر. اصلینده حکیم اوچون بیلگی، مودئرن انسانین دوشوندویو کیمی ده‌ییل‌دیر. اونلارا، سئوگی/حکمت عمل‌دیر. دفترلرجه سئوگی شعرلری ازبرله‌ین بیرینه عاشیق دئییلیر می؟ یوزلرجه کیتاب اوخویوب، بوتون فلسفه‌چی‌لرین اثرلرینی اؤیرنمیش اولانا، فیلسوف دئییلمز. او آدام اولسا، اولسا فلسفه اوخویوجوسو و یا فلسفه آراشدیرماجی‌سی ساییلیر. بیز، بیر آدامین عاشیق اولدوغونو هاردان آنلاریق؟ طبیعی اولاراق اونون داورانیش‌لاریندان و دانیشیغی‌ندان. سئوگیلی‌سی‌نین آدینی تئز-تئز دیله گتیریر. اونو دوشونور. اونا هدیه‌لر حاضیرلار، اوزاق دوشونجه، فیکرینه قالیر. سئوگیلی‌سی‌نین آدی گلینجه یاناق‌لاری قیزاریر و.. بوتون بو دوروم‌لارا و گؤسترگه‌لره، بیز عشق آدی وئریریک. حکیم/بیلگه دئیینجه ده عاغلیمیزا بیر گؤرونتو گلیر. اؤفکه‌لی بیر حکیم دوشونمک اولورمو؟ یالان سؤیله‌یَن حکیم نئجه؟ خاین بیر بیلگه اولابیلیرمی؟ حکیم/بیلگه، حکمتی ایله بیرلشیر و اوندان آیریلماز. یعنی قیساجاسی بیر اؤیرنیله‌جک بیلگی یوخ ده‌ییل‌دیر. آنجاق چوخ آزدیر. اما آز بیلگی‌نین درینلیک‌لرینه اولاشماق، اوزون زحمت‌لر ایستر. بوردا، بیلگی ایله بیلگه بیرلشیرلر. بو بیلگی یازییا تؤکوله‌جک و باشقالاری‌نین اوخویوب ازبرله‌یه‌جه‌یی بیلگی ده‌ییل‌دیر. بیرینه عاشیق اولماق اؤیرتیله بیلیرمی؟ بیر رسّام، بیر چالقیچی/موزیکچی‌نین نه قدر یازیلی بیلگی‌سی وار؟ بیر حکیم‌ ده بئله بیر دوروم‌دادیر. اونون ده بیلگی‌سی یاشانتی‌سی‌دیر.

***

بو عشقه، بو سئوگییه نئجه وارماق اولار؟ ایلک اؤنجه، بو آلان‌دا بیر استعداد فرقی اولدوغونو دوشونورم. بوتون باشقا ایش‌لرده اولدوغو کیمی، بیر گولشچی، بیر فوتبالچی، یازار، فیزیکچی، سینماچی، رسّام و.. اوچون استعداد گره‌کلی اولدوغو کیمی، بیر "عاشیق‌لیق استعدادی" واردیر سانکی رحمتلیک فضولی دئدییی کیمی: من‌ده مجنون‌دان فزون عاشیقلیق استعدادی وار/عاشیقِ صادق منم، مجنون'ون آنجاق آدی وار. قیساجاسی انسان‌لارین عاشیق اولماق‌لاری و بیلگه‌جه/حکیمانه یاشاماق اوچون ده فرقلی استعداد و یئته‌نَک‌لری واردیر. والتر استیس، عرفان و فلسفه آدلی اثرینده بو مساله‌یه دقت چکر و بعضی‌لری‌نین قیسا بیر چالیشما و آز اَمَک ایله، مکاشفه‌لری اولور، بیر قیسم انسان دا، اوزون ایل‌لر امک‌دن سونرا دا، دقته دَیَر بیر معنوی قازانجی اولمور، دییر. سانکی فروغی بسطامی ده بو دورومو آنلاتیر آشاغیداکی بیت‌ده: یک جمع نکوشیده رسیدند به مقصد/یک قوم دویدند و به مقصد نرسیدند.

بو ساحه‌ده، فیکیر صاحیبی اولان‌لارا گؤره، اَن اؤنملی وسیله سس‌سیزلیک/سکوت/سوسماق‌دیر. بو دَیَرلی مسأله اوزرینه بیر نئچه ایل قاباق‌دان توپلادیغیم بیلگی‌لر واردیر و بیر یازی حاضیرلاماق فیکرینده‌یَم. قیساجاسی سس‌سیزلیک نئچه درجه‌دیر؛ بیرینجی‌سی دیلین سوسماسی‌دیر. انسانین دیلینی توتماسی، هر بیلدییی‌نی و یا بیلمه‌دییی‌نی سؤیلمه‌مه‌سی، اؤنملی بیر اردم‌دیر. بوتون دین‌لرده، دیلی‌نی توتماق/دیلینه صاحیب چیخماق، بؤیوک گوناهلاردان اوزاق دورماغین یولودور. بو مرتبه‌ده دیل ایله ایلگیلی، سَکسَن-دوخسان گوناه ساییلیر اسلام قایناق‌لاریندا. نه ایسه، انسان'ین بئینی چالخانتی‌لی، سس-صدالی و سؤزلرله دولو اولابیلر. آنجاق او دیلینی توتاراق، بیر گوناه ایشله‌مز. ایکینجی مرتبه‌، قافانی، ذهنی، بئیینی سوسدورماق وار. دیلین سوسماسی یئتمز. قافامیزی، ذهنیمیزی سس‌دن، سؤزدن بوش توتمالیییق. بوتون مدیتیشن‌لر و یا اسکی تورک‌لرین دئییمی ایله ساقینچ‌لار، یوگا و بوگون مود حالینا گلن بیلینجلی اولماق(mindfulness) چالیشمالاری، ذهنی دینگین(ساکت) ائتمک یؤندم‌لری ساییلیر. اؤنجه‌کی یازی‌لارین بیرینده اشارت ائتدیییم کیمی، بوداچیلیق مَثَل‌لرینده، انسانین روحو/جانی بیر گؤل و یا دنیزه بنزتلیر. گؤل‌ده آی'ین تصویر نه زامان دوغرو-دوزگون گؤرونور؟ سویون، دالغاسیز، لپه‌لنمه‌سیز، دینگین و دورغون اولدوغو زامان. انسانین روحو/جانی دا سس‎سیزلیک، دوشونجه‎سیزلیک و دینگین‌لیک ایچینده، وارلیق‌ ایله بو عالَم ایله گئرچک معناسیندا تماسا گئچه بیلر(آیریجا، "آی" اوست عالمین مثالی دا ساییلابیلر). سس‌سیزلیی‌ین سون مرحله‌سی، انسانین ایستک‌لر و دیلک‌لردن آرینماسی‌دیر. بو مرتبه‌ده، ایسته‌مک و آرزی ائتمک ده، انسانین عالَمه اولان اویومونا(هماهنگی) ترس دوشَر. بعضی عارف و حکیم‌لره منسوب ائدیلن اؤنملی بیر سؤز وار بو موضوع‌دا؛ بیر حکیم‌دن "گؤنلون نه ایستر" دییه سوروشورلار. او دا "هئچ بیر شئی‌یی ایسته‌مه‌مک ایسترم" دییه جاواب وئریر. بو سون سایدیغیمیز مرتبه‌ده، انسان، عالمی ایله بیرلشیر و بوتون دونیانی، اؤز ایله عینی گؤرور. بو دا او سئوگی‌نین یوکسک مرتبه‌سی‌دیر. سانکی بیز انسان‌لارین واراولوش قات‌لاریمیز(لایه‌های وجودی) وار. درینلشدیکجه، بو های-کویلو و گورولتولو دونیادان قوپونجا، آیریلینجا، او بوتون دونیانی قاپسایان، بوتون عالمی بیربیرینه باغلایان، بوتون وارلیغی ایچینده باریندیران سئوی/سئوگی دنیزی ایچینده اولدوغوموزو گؤروروک. بئله بیر آنلاییشا وارینجا، ابن سینا کیمی دوشونورلرین، نه‎دن بو عالمین بوتونویله سئوگی/سئوی/عشق اولدوغونو دوشوندوک‌لرینی بیر آز دا اولسا، آنلایابیلیریک. بوردان باخینجا، بیر اوغلان-قیز آراسینداکی سئوگی‌ده، بو عالمین ذرّه‌لرینده وار اولان، بیربیرینی ایسته‌مک/چکمک(چکیشیم/جاذبه)، بیرلشمک، وحدت مقامینا چاتماق، دویغوسونون بیر پارچاسی اولدوغو گؤرونه‌بیلیر. حکیم، بو آچی‌دان باخینجا، بو عالمی بیر بوتون(کُلّ) اولاراق گؤرور؛ اسکیک‌سیز، قصورسوز، بیر بوتون. بیربیرینی بوتونله‌یَن، کامل ائدن پارچالاردان و تیکه‌لردن تشکیل اولور بو عالم. چوخلاری‌نین هر یئرده ساواش، چاتیشما و.. گؤردوک‌لری، هرج و مرج ده‌ییل، بو عالمین ایشله‎ییش طرزی دیر؛ بو عالمین، اسکیک و ناقص اولان جهتی یوخدور. اولمایینجا دا، ایستک و دیلک اوچون ده چوخ سبب قالمیر. بیر ماشین کیمی‌دیر بلکه بو دونیا؛ بیربیرینی تاماملایان پارچالاردان اولوشور ماشین. بیر باغ کیمی؛ بیر باغ‌دا، بیر شئی‌لر چورومک‌ده‌دیر، بیر زادلار، گؤیرمک و جوجرمک‌ده. بونلار بیربیرینه ضدّ ده‌ییل‌دیر، تام ترسینه بیربیرینی تاماملار و بیربیری‌نین دوامی ساییلارلار.

***

بو سون مسأله و اوسته‌کی بیر چوخ مسأله‌نین، داها چوخ آچیقلاما و آچیشدیرمایا احتیاجی اولابیلر. سونرا، ان شاء الله فرصت اولونجا، یازارام. ایندیلیک بو قدر کفایت‌دیر، دئمه‌لییَم.

نرگس، نرجس و نارسیس

نرگس از اسامی دخترانه بالنسبه رایج در ایران است؛ به طوری که این اسم با مشتقاتش (مانند نرگسه، نرگس‌دخت و ..) نام حدود ۳۶۲ هزار دختر و زن ایرانی است. در کنار آن، نرجس و مشتقات آن(مانند نرجس خاتون..) نام حدود ۸۵ هزار خانم ایرانی به حساب می‌آید. تصور می‌رود که نرجس اسمی سنّتی‌تر و شاید مذهبی‌تر از نرگس باشد. زیرا که فرمی عربی تلقی می‌شود و قاعدتاً به شکل اصلی اسم مذهبی مزبور شبیه‌تر است.

***

فرم ترکی اسم، یعنی نرگیز(Nergiz) با واریانت‌هایش، در ترکیه، نامِ حدود بیست هزار زن و دختر بوده و فرم نرگسNergis)) اسمی کمتر شایع بوده و نام چهار هزار خانم اسامی است. این اسامی عمدتاً در مناطق غربی‌تر ترکیه رواج دارند و لذا به نظر می‌رسد که در میان کردها مشاهده نمی‌شود. در آذربایجان نیز، علی‌رغم ضبط رسمی نرگس در اسناد سجلّی و اوراق هویتی، تلفظ عمومی و مردمی اسم، همان نرگیز است. می‌توان تصور کرد که اسم‌گذاری در ایران و ترکیه، دارای انگیزه‌های نسبتاً متفاوتی باشد؛ زیرا در حالی که در ترکیه فقط به معنای خاص گل نرگس توجه می‌شود، در ایران و در میان شیعیان، بُعد مذهبی و اعتقادی اسم نرگس/نرجس نیز برجستگی دارد.

***

در خصوص اشتقاق اسم عموم منابع متفق‌القول‌اند که نرگس، از لفظ یونانی نارکیسوس(Narcissos) اخذ شده است. در یونانی، نارکیسوس، در اصل نامِ مرد جوان زیبارویی بوده که شیفتۀ زیبایی تصویر خویش در آب چشمه می‌شود و در آنجا غرق شده و به گل نارکیسوس مبدل می‌شود. این گل، البته نرگس امروزی نباید باشد و محققین حدس می‌زنند که ممکن است گونه‌ای زنبق یا سوسن، در معنای اصلی لفظ مراد شده باشد. می‌دانیم که بعدها در دوران بعد از رنسانس، اصطلاح Narcissus به عنوان نام تیره نرگس در علم نباتات برگزیده شده است. در اوایل قرن بیستم اصطلاح نارسیسیسم(Narcissism)، در روانشناسی مدرن، برای توضیح نوعی انحراف جنسی (شیفتگی افراد نسبت به بدن و جسم خویش) و سپس در عرف عام در معنای خودپسندی و خودشیفتگی رواج یافت.

در بابِ معنای اولیه یا اتیمون کلمه، دو دیدگاه متمایز وجود دارد: دیدگاه سنّتی که احتمالاً مبتنی بر اتیمولوژی عامیانه است و منشأ را Narké "بی‌حسی، کرخت شدن" در یونانی می‌داند لذا آن را همریشه با لفظ نارکوتیک (=مواد مخدر) به حساب می‌آورد. اما بیکس(Beekes)، صاحب فرهنگ اتیمولوژیک یونانی قدیم و از متخصصان سرشناس این عرصه، معتقد است که کلمات منتهی به پسوند -issos در یونانی، همگی دخیل از زبان یا زبانهای ماقبل یونانی/ ماقبل هلنی‌اند. لذا این اسم (و محتملاً اسطوره مرتبط با آن) هم از بقایای اقوام مزبور در زبان و فرهنگ یونانی باید محسوب شود.

مرد بودن کاراکتر اصلی اسطوره مزبور باعث شده تا اسم نارسیس(Narcisse) در زبان‌های غربی، همواره اسمی مردانه باشد و البته در اسامی خانوادگی هم مشاهده می‌شود.

***

تا اینجا نکته جدیدی طرح نشده است. اما آنچه محرک و انگیزه کتابت این مختصر شد، ابهامی بود که احساس می‌کنم در ضبط اسم در منابع عربی شیعی و مرتبط ساختن آن با ماجرای ازدواج امام حسن عسکری(ع)، با شاهزاده خانمی رومی/ بیزانسی و تولد امام دوازدهم و غایب شیعیان اثناعشری وجود دارد. قصۀ ازدواج مزبور که ورژن سینمایی آن، در انیمیشن شاهزادۀ روم در ایران تولید شده و بارها، علاوه بر اکران در سینماها، از کانال‌های مختلف تلویزیونی پخش شده است، شهرت زیادی دارد. این روایت از جهات متعددی مورد انتقاد قرار گرفته است: عدم ذکر این قصه در منابع بیزانسی و رومی و همین طور منابع مهم اسلامی (که البته مورخین آنها اهل سنت بوده‌اند)، عدم وقوع جنگی مهم در دهه‌های منتهی به قصه ازدواج مزبور و همین طور عدم تطبیق ماجرای تولد امام غایب با آنچه در موضوع وفات امام حسن عسکری(ع) در منابع اهل سنّت ذکر شده است.

به نظر می‌رسد که تحلیل اسم نرجس/نرگس هم مؤید افسانه بودن این ماجرا باشد؛ زیرا اگر اسم مزبور از یونانی یا لاتین اخذ شده بود، انتظار می‌رفت که با فرمی مانند *نرقیس یا *نرکِس مواجه شویم. تا جایی که می‌دانیم در تعریب اسامی لاتین و یونانی، هیچگاه تبدیل ک>ج رخ نداده است. لذا نرجس باید معرّب از نرگس باشد. تبدیل ک>گ در فارسی (و ترکی) بالاخص پس از صامت‌ها رخ می‌دهد. در نتیجه می‌توان گفت که نرجس معرّب از نرگس فارسی بوده است و لذا ماجرا بعدها و احتمالاً توسط افرادی آشنا با فارسی جعل شده است. از طرف دیگر تسمیه دختر با اسمی پسرانه، آن هم در مسقط الرأس افسانه و آن هم پرنسس امپراتوری، چندان قرین حقیقت به نظر نمی‌رسد. با این حال می‌دانیم که اسم مادر امام دوازدهم شیعیان، به صورت‌های دیگری هم(از جمله به شکل صیقل) ضبط شده است.

کوثر سوره‌سی

گؤنلوم‌دن گئچن اَن اؤنملی دیلک‌لریم‌دن بیری قرآنی تورکجه‌یه چئویرمک‌دیر. ان شاءالله نصیب اولور. ایللردیر دوشونوب، اوخویورام بو ساحه‌ده. هردن بیر شئی‌لر ده یازیرام..کوثر سوره‌سینی، بلکه اَن قیسا سوره اولدوغو اوچون، بیر نئچه ایل‌دیر، چئویرمه‌یه و قیساجا آچیقلاما و آچیشدیرما یازماغا سئچمیشدیم..ایسته‌نمه‌دن اوزاندی..اومورام بو باشلانغیج اولسون! گئریسی گلسین! اوخویوجولارینا فایدالی اولسون!
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ* فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ* إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ.
چئویری:
[باشقا آدی] رحمان [اولان] سئوه‌جن تانری‌نین آدییلا
سنه، بیز بوللوق وئردیک
سن ده، ربّینه اللرینی قالدیراراق دعا ائت
سوْنسوز اولان، سنی قینایان‌دیر.
آچیقلامالار:
1. قرآن‌دا تأکید/وورغو اوچون بیر چوخ یؤندم و ادات وار. ایلک صرف و نحو کیتابلارینا گؤز آتان بونلاری بیلیر. ان‌ّ بونلاردان بیری‌دیر. تورکجه و فارسجا قرآن ترجومه‌لرینده یایقین اولاراق "شوبهه‌سیز(کی).."، "کسینلیک‌له.."، "محقق کی.." و یا " به تحقیق..."، " به درستی که.."، "هر آینه.." کیمی دئییم‌لرله چئوریلیر بو ادات. بنزرلری و یا باشقا وورغو شکیل‌لری ده واردیر. بو ترجومه‌لرین ده هر کسین آنلادیغی دیل‌دن اوزاق اولدوغو آچیق‌دیر. اوزاتمایالیم، منجه بو ادات‌لاری تورکجه‌ده‌کی وورغو بیچیم‌لری ایله گؤسترمک داها دوغرو اولاجاق‌‌دیر. مثلا بیز تورکجه‌میزده، کلمه‌نین جومله‌ده‌کی یئرینی دییشدیرمک صورتی ایله وورغو بیلدیریریک: علی آمریکادان گلدی، یئرینه "آمریکادان گلدی علی، علی گلدی آمریکادان، گلدی آمریکادان علی.." کیمی جومله‌لرده فرقلی وورغو و تأکیدلر اولدوغو آچیق‌دیر.
2. کوثر کلمه‌سینی بوللوق اولاراق چئویردیم. سؤزجویون کثر(=چوخالماق، آرتماق)دان گلدییی بیلینیر و آلینتی اولمادیغی بللی‌دیر. آنجاق فَوعَل وزنی ایله قورولان کلمه چوخ آزدیر. سون آلتمیش-یئتمیش ایل‌ده(سانیرام رحمتلیک بهبودی‌دن باشلایاراق)کوثر، حضرت فاطمه(س) ایله بیرلشدیریلمیش و قیز آدی اولاراق دا یاییلمیش‌دیر. بو اساس‌دا خالخال‌ین بیر چوخ سیدلر کندی اولان بؤلگه‌سینه، سون زامانلاردا کوثر آدی وئریلدی. تورکیه‌ده، فرقلی یان بیچیم‌لریله اوتوز بئش مین خانیمین آدی‌دیر کوثر. آنجاق اورادا کوثر'ین جنّت‌ده بیر بولاق و یا چای اولدوغو دوشونجه‌سی حاکیم‌دیر. بو فیکیر، شیعه تفسیر کیتاب‌لاریندا دا یایقین ساییلیر. منجه، قرآن‌دا، ساده‌جه بیر یول گئچن بو سؤزجوک‌دن، او معنالاری چیخارماق، راحات-راحات قبول ائدیله‌بیلمز.
3. وَانْحَرْ. بیر چوخ تفسیر کیتابی‌ندا، "قوربانلیق کَس!" معناسی وئریلیر بو دئییمه. آنجاق کلمه‌نین چوخ-معنالی بیر سؤزجوک اولدوغو دا بیلینیر و قرآن‌دا تکجه بو آیه‌ده گئچر. آنلاشیلان نحر/انحر، اصلینده "قارشی دورماق، اوز-اوزه دورماق" آنلامی‌ندادیر. لسان‌العرب و تاج‌العروس کیمی اؤنملی عربجه سؤزلوک‌لرینده، "الداران تتناحران"(= ایکی ائو بیربیرینه باخیر/قارشی‌دیر) اؤرنه‌یی گتیریلیر. بو معنادان دَوَه‌نین کسیلمه‌سی اورتایا چیخار، چونکو بیلیندییی کیمی، دَوَه‌نین باشینی قوپارماق راحات ایش ده‌ییل‌دیر؛ اونا گؤره ده، ایلک اولاراق، دؤشونه/سینه‎سینه قیلیچ/پیچاق سوخاراق، قانی‌نی آخیدیب، حیوان‌ین یئره دوشمه‌سینی گؤزلرلر و داها سونراسی باشینی آلیرلار. بوردا دا قارشی دورماق معناسی واردیر. اوجونجو معناسی دا، اللری، دؤش و یا اوزه مقابل توتماق صورتی ایله دعا ائتمک‌دیر(قنوت‌دا اولدوغو کیمی). بودا صَلی(=دعا ائتدی، ناماز قیلدی، عبادت ائتدی) فعلینه یاخین معنادادیر. "محرابا قارشی دیک/دوز دورماق و ال قالدیرماق" معنالاری سؤزلوک‌لرده و روایت‌لرده واردیر؛ نحر الرجلُ فی الصلاه/ نحر المصلی فی الصلاه(=کیشی/ناماز قیلان، نامازدا دیک دوردو/دؤشونو قالدیردی).
4. الْأَبْتَرُ: اصلینده کسیلمیش/قویروقسوز/کوله دئمک‌دیر. آنجاق تورکجه‌ سوْنسوز'دا اولدوغو کیمی "اوشاق‎سیز، اؤولادسیز" معناسی دا داشیماق‌دادیر. سؤزجویون کؤکنی‌نده بَتَر(=کسمک، اوزمک) واردیر. آما سانکی داها چوخ قویروق کسمک اوجون ایشله‌نیرمیش اسلامیت'ین دوْغوش چاغی‌ندا. روایت‌لره گؤره، پیغمبرین اوغول اؤولادی قالمادیغی اوچون دوشمان‌لاری طرفیندن شماتت/قاللاق ائدیلیرمیش..
آچیشدیرما
اؤنجه‌کی یازی‌لاریمین بیرینده، آچیشدیرماق فعلی‌نی "شرح ائتمک" معناسیندا اؤنرمیشدیم. آشاغیداکی یازی، یایقین معناسیندا، تفسیر ساییلماز. آچیشدیرماق یعنی شرح ائتمک‌دیر.
آنلاشیلان بو سوره‌ده، پیغمبره خطاب اولونور و اونا وئریلن بوللوق/برکت'ین تانری‌دان گلدییی دیله گتیریلیر. بوللوق /برکت نه‌دیر؟ سانیرام پیغمبرین معنوی گلیشیمی و گتیردییی، اؤیرتدییی دین'ین، گوندن گونه گوجلنمه‌سی و یاییلماسی اولاجاق‌دیر.
نه‌دن قرآن‌دا، بعضدن تانری تک‌دیر و "من" یا "اوْ" ضمیری ایله بیان ائدیلیر و بعضدن جمع‌دیر و "بیز" ضمیری ایله آنلاتیلیر؟ گؤروشومو آیری یئرده آیرینتیلی اولاراق آچیقلارام ان شاءالله. ربّ "یییه، صاحب" دئمک‌دیر. اسکی تورکجه ترجومه‌لرده ده چوخ یول، "ایدی>اییه>یییه" اولاراق چئویریلیر. فارسجا "پروردگار"ین یایقین بیر یانلیش اولدوغونو یازمیشام بیر یئرده سانکی. ربّ سؤزجویو، بوتون وارلیغین، گؤیلرین، یئرلرین [گئرچک]یییه‌سی/ صاحبی اولدوغونو وورغولار.
پیغمبره، بو بوللوق قارشیلیغی‌ندا، سن ده دعا ائت! شوکر ائت!، دئییلیر. شوکر ائتمک، روایت‌لره گؤره، نعمت‌لری گؤرمک و اونلاری دیله گتیریب، سایماق‌دیر. بورادا، سانکی "اوغلان اوشاق‌لارین یاشامادی دییه اوزولوب اینیجینمه" دئمک ایسته‌نیر. اصلینده سنی "قینایان(لار)، سوْنسوزدورلار؛ چونکو برکت‌سیز بیر حیات یاشامیش‌لار و اونلاردان اؤولاد قالسا دا، اونلارا نه خیری اولابیلر کی!" قصد ائدیلیر بلکه ده.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ و تورکجه ‎سی

اسلام آراشدیرمالاری ایله ایلگی‌لی موضوع‌لار اوزرینده، اون ایل‌لردیر چالیشماق‌دایام. اَن چوخ اوخودوغوم اثرلر اسلام اوزرینه اولماسا دا، ان چوخ ایلگی‌لندیییم موضوع‌لاردان بیری اسلام بیلگی‌لری‌ اولموشدور. بیر موسلمان توپلوم‌دا دونیایا گؤز آچدیغیم اوچون، منه ده اسلام، کیملیک و حیات معناسی‌نین اؤنملی بیر پارچاسی اولدو. اسلام حاققینداکی گؤروش‌لریمی آچیقلاماق اوچون کیتاب‌لار یازماغیم لازیم گلیر و عؤمور اولورسا، فرصت تاپینجا، یازماغی دا دوشونورم. بو یازی ایله باشلایاراق، اسلام موضوع‎لاری اوزرینه یازی‌لار و یازیجیق‌لار یایینلایاجاغام‌. بو یازی‌لار اؤزللیک‌له تورکجه چیخاجاق‌دیر؛ نه‌دن تورکجه؟ یازی‌لارین ایچینده آنلاشیلاجاق‌دیر یاواش –یاواش.

***

منجه بیر چوخ اسلامی دئییم‌لر و دئییش‌لر(عبارت‌لر)، بوتون موسلمان ملت‌لر و اولوس‌لارین دیلینده یئرلشمیش و خالق‌لار، بونلاری راحاتجا آنلار و گونلوک یاشامیندا، یئری گلینجه دیله گتیریرلر؛ سلام[علیکم]، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، انا لله و انا الیه راجعون، ان شاءالله، ما شاء الله وو..عرب‌لرده اولدوغو کیمی، فارس‌لاردا، تورک‌لرده، هیند- پاکیستان موسلمان‌لاریندا، کوردلرده و..ایشلک‌دیر. حتا بوگون آلمانیادا یاشایان تورک و موسلمان‌لارین دیلینده یایقین اولان ان شاء الله، آلمانجا سؤزلوک‌لرده یئرینی آلیبدیر. بونا گؤره، بیر چوخ اسلام اینانج و مراسم‌لری‌نین آدلاری دا، بو دیللرده ترجومه‌سیز گؤرونور و حتا اینگیلیزجه و فرانسیزجا کیمی موسلمان اؤلکه‌لرده رسمی‎لشن آوروپا دیللرینده ده، بو دئییم و دئییش‌لر گؤرولمک‌‌ده‌دیر؛ جهاد، حجّ، زکات، سجده، رکوع، رکعت، قنوت، ایمان، اذان، اقامه، خمس، جهنم، عذاب، آیت/آیه، سوره و..بو کیمی دئییم‌لری باشقا دیله چئویرمک، مومکون اولسادا، آنلاشیلیر اولماز و حتا یانلیش آنلاشیلمالارا یول آچابیلر. مثلا سون زامان‌لاردا بعضی فارسجا قرآن ترجومه‌لرینده عذاب یئرینه "شکنجه" قویولموش و عذاب ایله ایشکنجه‌ نین نه قدر فرقلی اولدوغو گؤز اؤنونه آلینمامیش‌دیر. بونلارا دقت ائدینجه، اصلینده بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ دئییمی ده، چئویرمک اوچون اویغون گؤرونمور. چونکو بوتون موسلمان‌لار آشاغی-یوخاری دئییش'ین معناسینی راحاتجا بیلیرلر و یا ترجومه سیندن اوْ "تأثیر"ی و "داد"ی آلان آز اولور.

***

اوسته‌ کی دوشونجه دن حرکت  ائدرسک، ترجومه‌یه احتیاج قالمیر. آما اؤنملی بیر مسأله دها واردیر. انسان‌لار اؤیرندیک‌لری سؤزجوک‌لری، دئییم‌لر و دئییش‌لری زامان ایچینده ازبرلمه اولاراق ایشلتمه یه باشلاییرلار و سونرا او کلمه و دئییش‌لردن نه قصد اولوندوغونو، اونودورلار؛ گؤز، قولاق عادت‌لری کیمی. بیر محیط‌ده دایما گلن سس، انسان‌لارین دقتیندن قاچیر. یئنی گلن آدام‎لار، راحاتسیز اولورلار. هر گون گؤردویوموز کوچه-باجانین بیر چوخ اؤزللیک‌ و عونصورلارینی، اصلینده گؤرموروک. درس وئردیک‌لریم زامان‌لار، اؤیرنجی‌لردن دیللرینه گتیردیک‌لری کلمه‌لرین معناسینی سوروشاردیم. اونلار دا، دیللرینه ازبر اولدوق‌لاری مترادف‌ سؤزجوک‌لری سؤیلردی‌لر. آما بیر آز درینلمه‎سینه سوروشونجا، اصلینده معناسینی بیلمه دیک‌لری و قولاق‌دان دوْلدورما، ازبرلمه ایله یئتیندیک‌لری اورتایا چیخاردی؛ سوقراط'ین گؤردویو ایش کیمی. مثلا یاخشی‌لیق نه دیر؟ یامانلیق نه دیر؟ اخلاق نه یه دئییریک؟ انسانلیق/انسانیت نه معنا داشیماق‌دادیر؟ و مینلرجه بئله سورغولار، چوخ شئی'ی اصلینده بیلمه دیییمیز و بیلدیییمیز ساندیغیمیزی اورتایا قویور.

موسلمان‌لاردا اصلینده بئله بیر عادت و ازبرلمه دورومونا دوشورلر. "عادت‌لشمیش موسلمان‌لیق"، "آتا-بابادان قالما موسلمانلیق"، "کیملیک(شناسنامه) موسلمانلیغی" و "ازبرلمه موسلمانلیغی" دییه بیله جه‎ییمیز بو تیپ موسلمانلیق، گئرچک دیندارلیق و موسلمانلیق‌دان اوزاق اولدوغو، گونده‎لیک موسلمانلیق اولدوغو آچیق‌دیر. بیر چوخ انسان، ناماز قیلار، اوروج توتار، مکّه یه ده گئدر و باشقا واجب‌لرینی یئرینه گتیریر. آنجاق بو عمل‌لرین اوندا بیر اثری یوخ. راحات-راحات یالان دانیشیر. یالان آند ایچیر، افترا آتیر، غیبت-دئدی-قودو ایله مشغول اولور؛ و بنزری یوزلرجه اخلاقسیزلیق ائدیر. اوزون سوره دییه بیله جه ییم بیر زامان، ناماز قیلمادیم. اوْروجو یاریم-یامالاق توتدوم. سببی ایسه، اساساً بو کیمی داوارانیش‌لار و عمل‌لر ایدی؛ من یئتمیش ایل نامازدان، عبادت‌دن سونرا دا، راحاتجا انسان‌لارین حاققینی یییه بیلسه م، بو نه بیچیم دیندارلیق اولور؟ بو دیندارلیغین فایداسی نه؟ بوگونکو اسلام حاققینداکی گؤروشومون آچیقلانماسی دا، یازی‌لارین آراسیندا گله‌جک‌دیر. نه ایسه، منجه بیر فیلسوف اولماق اوچون، فیلسوف‎لارین سؤزلرینی، دوشونجه‌لرینی اؤیرنمک، اؤیرتمک، یازماق و حتا شرح ائتمک یئترلی اولمادیغی کیمی، بیر شاعر اولماق اوچون شعرلر ازبرله ییب، شعر صنعتی اوزرینه یازیلان کیتابلاری اوخوماق دا کافی اولمادیغی کیمی، بیر دیندار و ایمانلی اولماق اوچون ده، بیر قیسیم سؤزلری ازبرله مک، اَییلیب دوزه‌ لمک، اوروج آدینا آج قالماق یئترلی ده‌ییل‌دیر. ایمان و اینانج، انسانین ایچیندن قاینامادیغی مُدّتجه، اؤزگون و اصیل اولمایاجاق‌دیر. ایمان و اینانج حسّ‌دیر، دویو(duyu)'دور. معناسیز تکرارلامانین، چوخ دا تأثیری اولمایاجاق‌دیر. او زامان هر قاورامین، هر اینانجین گئرچک معناسینی، آراشدیرماق و یاشاماق لازیم گله جک‌دیر.

***

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

بسم: بـ+اسم اولدوغو آچیق‌دیر. اسم(isim) عثمانلیجا و تورکیه تورکجه‎سینده ایشلک‌دیر و حتا تورکجه "آد" یئرینی ده دارالتمیش‌دیر. بیزده داها چوخ دیل بیلگی‎سی دئییمی اولاراق ایشله نیر. اسم کلمه ‎سی‌نین قایناغی اوزرینه دارتیشمالار دا واردیر. اصلینده وَسَم(=بزه مک، داغلاماق، انگ/ان‌له‌ مک) فعلیندن گلدییی‌نی دوشونن‌لر واردیر و بو گلیشمه ده آنلاملی‌دیر.

الله:  کلمه‎سینه گلینجه، تورکجه میزده چوخ یایقین‌دیر و چوخ یئرده "تانری"نین یئرینی آلیبدیر. ایران‌داکی بعضی تورک دیل و لهجه لرینده(همدان لهجه سی کیمی) خدا(xuda)، فارسجادان آلینتی اولاراق، ایشلک‌دیر. بیر چوخ تفسیرچی‌نین فیکرینجه، الله باشقا دیللره چئوریله بیلمز. بو ترجومه اولونمازلیق، چئوریلمزلیک(ترجمه ناپذیری) سببی ایسه، الله آدی‌نین معناسی‌نین چوخ قاپساملی(جامع) اولدوغو و او معنانی بوسبوتون اولاراق باشقا دیل‌لرده قارشیلایان سؤزجوک اولمادیغی، گؤستریلیر. بو استدلالی قبول ائدرسک، چوخ آز سؤزجوک بیر دیل‌دن باشقا دیله چئوریله بیلیر؛ مثلا بیزیم چؤرک ایله اینگیلیزجه bread، شکیل باخیمی‎ندان و پیشیرمه/یاپما یؤندمی جهتی‌ندن فرقلی اولدوق‌لاری، بیزیم چؤره ییمیزله، اونلار "چؤره یی" بام-باشقا شئی‌لردیر. بیزیم قویون‌لارلا آوسترالیا قویون‌لاری، آورپا آت‌لاری ایله بیزیم آت‌لار، اینک‌لریمیزله، آفریقا اینک‌لری و..چوخ فرقلی‌دیر. آنجاق بیز انسان‌لار، اورتاق اؤزللیک‌لری گؤز اؤنونده توتاراق، ایکی سؤزجویو بیربیرینه قارشیلیق(=معادل) ساییریق و گؤروروک. بو باخیم‌دان، "الله‌"ی موسلمان‌لارین تانری‎سی اولاراق گؤرمک چوخ دا دوغرو اولماز؛ مالزی‌ده، مسیحی‌لرین ده، تانری اوچون "الله" دئمه‌لری دارتیشمالارا سبب اولموشدور. تورکیه‌ده ده، خریستیان‌ متین‌لری چئوریلیرکن، الله یئرینه تانری دئمک یایقین‌دیر. آنجاق بعضی خریستیان تورک‌لر، "الله" کلمه سی‌نین ایشلنمه سینی داها دوغرو گؤرورلر. چونکو تورک‌لرین الله'دان آنلادیق‌لاری، تانری‌'دان فرقلی‌دیر. الله، چوخ یاخین، سئوه جن/مهریبان گؤرونور. تانری ایسه اوزاق، اؤزگه نینکی کیمی حسّ اولونور. منجه، مسأله بیزیم تانری/الله قاورامین‌دان نه آنلادیغیمیزدیر. اسلامین اساس‌لاریندان ساییلان "شهادتین"ده "اشهدُ ان لا اله الا الله"، فارسجایا "شهادت می‌دهم که خدایی غیر از خدا[ی یگانه] نیست" شکلینده چئوریلیر. بو ترجومه ده بیر سوْرون/پروبلم اولدوغو ایلک باخیش‌دا گؤزه چارپیر(ایکی آیری "خدا"دان سؤز ائدیلیر). حال بوکی بورداکی الاه(ilah)، "معبود" اولاراق چئوریلیرسه، دئییش آنلاشیلاجاق‌دیر:"معبودی غیر از خدا نیست" و ترجومه ده آرتیرمایا گره ک قالمایاجاق‌دیر. تورکجه میزده ایسه "تانری‌دان باشقا بیر معبود/تاپیناجاق یوخدور" دئییرسک، سورون قالماز. قیساجاسی، تانری دا، الله دا، تورکجه میزده عینی معنادا ایشله نه بیلر. بو فیکری آشاغی‌دا گتیره جه ییم آیت (اسراء سوره سی) ده گؤسترمک ‌ده دیر. اساس، الله/تانری قاورامی‌نین/مفهومونون مؤحتواسی‌دیر. اونو دا دوشونورلر، فیلسوف‌لار، دین آدام‌لاری و..گلیشدیریرلر. داها درینجه باخیرساق هر دیل‌ده کی سؤزجوک‌لر، دوشونمک و گلیشدیرمک یولویلا زنگین و دولغون‌لاشیرلار. بو مسأله اوزرینه داها اطرافلیجا یازماق گره‌کلی‌دیر. باشقا زامانا قالسین.

***

الرحمن/الرحمان: تفسیر گله نه یینده، رحمن ایله رحیم بیر کؤک‌دن و اصلینده تانری‌نین ایکی صفتی ساییلیر. بونا گؤره رحمان، باغیشلایان/بخشنده و رحیم سئوه‌جن/مهریبان/اسیرگه‌ین اولاراق چئوریلیر. رحمان'لیق بوتون انسان‌لارا لوطف ائتمک صفتی، رحیم'لیک ایسه یالنیز ایمانلی‌لارا مخصوص اولان رحمتی/محبتی بیلدیردییی دوشونولور. آنجاق بوگون، رحمن/رحمان آدی‌نین اصلینده تانری‌نین باشقا آدی اولدوغو و اسکی عربیستان‌ین، بعضی بؤلگه لرده رحمان، تانری قارشیلیغی اولدوغونو بیلیریک. اصلینده سوریانیجه دن عربجه یه گئچدییی دوشونولور(رَحَم کؤکو عربجه ده وار، اما رحمان تؤره تیمی عربجه ایله آچیقلانماز). قرآن دا اسراء سوره سینده (110. نجو آیت):  قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ  أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (سؤیله: [اونو]الله اولاراق سسله یین و یا رحمان اولاراق چاغیرین، اَن گؤزل آدلار اونون‌دور، هر هانسی [آدییلا ایسترسه نیز] چاغیرین. نامازینی دا [چوخ] اوجادان و [چوخ] آلچاق‌دان قیلما، بونلارین ایکی‌سی‌ آراسیندا [اورتا بیر] یول توت!". آیریجا، اسلام تاریخی‌نده یالانچی(کذّاب) مُسلیمه آدییلا بیلینن، پیغمبرلیک ادعاسی‌ندا اولان کیشی‌یه ده رحمان الیمامه(یمامه صاحبی/یییه‌ سی/تانری‎سی) آدی وئریلیردی. تانری آدی اولاراق اسکی قایناق‌لاردا گئچن بیر چوخ سؤزجوک ده اصلینده "یییه، صاحب" معناسیندایدی. مثلا قرآن‌دا و اسلام‎دا، تانری آدی اولاراق ان مشهور سؤزجوک‌لردن بیری "ربّ"، اصلینده "یییه، صاحب" دئمک‌دیر. فارسجایا ترجومه ائدن‌لر، کلمه‌نی رَبی/ربو "بئجرمک، تربیت ائتمک" فعلیندن ساییب "پروردگار" شکلینده چئوریمیش‌لر. پروردگار یایقین‌لیق قازاندی و تورکجه میزه ده گیردی. آنجاق دوغروسو بو: ربّ، اصلینده رَبَب>ربّ "یییه دورماق، صاحب اولماق" فعلیندن گلیر. اسکی تورکجه یه، ربّ ، ایدی> ایذی>اییه>یییه، اولاراق چئوریلیردی. "ایدی" ایسه اسکی تورکجه ده، خاقان‌لارا سان/لقب اولاراق دا وئریلیردی. فارسجا "خدا[ی]" دا اصلینده "یییه" دئمک‌دیر(پهلویجه xwatay). خدای/خدایگان دا، فارسجادا پادشاه‌لارا لقب اولاراق وئریلیردی. "خدای" سؤزجویونو، یانلیش اولاراق خود+آی(=اؤزو گلن، *اؤزو یارانان) شکلینده تحلیل ائتمک، منطق‌سیزدیر.

نه ایسه بونلاردان سونرا، رحمن/رحمان چئوریله بیلیرمی؟ رحمن/رحمان، اؤزل/خاص آد اولدوغو اوچون، چئوریلمه سی، دوغرو گؤرونمور؛ رحمان، تانری‌نین باشقا آدی‌دیر.

رحیم: عربجه ده فعیل وزنی ایله قالیجی صفت/صفت مشبهه یارانیر؛ سمیع(=ائشیدیجی، ائشیتگَن)، بصیر (=گؤروجو، گؤرگَن)، خبیر(=بیلیجی، بیلگین)، علیم(=بیلگی‌لی، بیلگین)، نقیّ(=تمیز، آری، قاتیق‌سیز)، تقیّ (=تقوالی، ساقینغان)، علیّ(=اوجا، اوجالمیش، اوجالتیلمیش)، ولیّ(=یاخین، یولداش، دوست) و..آنلاشیلان بو آدلارین هامی‌سی گئچیش‌سیز/لازیم فعل‌لردن تؤره دیلیبدیر. رحیم ایسه رَحِمَ (=آجیدی، اوره یی یاندی، محبت ائتدی) فعلیندن گلیر و "آجییان، قوْرویان، سئوه جن" معنالاری داشیماق‎دادیر.

سونوج اولاراق " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ" نئجه ترجومه اولمالی‌دیر؟ منجه آشاغیداکی شکیل‌ده اومالی دیر: رحمان و سئوه جن تانری‌نین/الله'ین آدییلا.

تورکیه ده‎کی قرآن ترجومه لرینده، عمومیتله، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، "رحمان و رحیم تانری‌نین/الله'ین آدییلا" شکلینده چئوریلیر. اونلار، بو ایکی دئییمین چئویریلمز اولدوغونا ایناندیق‌لاری اوچون بئله ترجومه ایله یئتنیدیک‌لری گؤرولور. بیزیم گؤروشوموزون فرقلی اولدوغو دا اوست‌ده آنلاشیلدی.

***

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، بوتون سوره‌لرین باشیندا(توبه سوره سینی چیخارساق) گلیر. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ دئییشی‌نین هر یئرده معناسی فرق‌سیز می‌دیر؟ یوخسا هر سوره نین باشیندا، معناسی فرقلی‌دیر؟ بو دارتیشمادا ایکی گؤروشو دستک‌له ین‌لر وار.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ'ین قیسالتماسی بَسْمَله(Besmele)ده موسلمان‌لارین دیللرینده گؤرونور. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ اوچون اؤزللیک‌لر سایمیش‌لار و ایسته ین‌لر ایلگی‌لی کیتاب‌لارا باخابیلیرلر. عموماً موسلمان‌لار ایشلرینی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ایله باشلارلار و بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‌سیز ایشین یاریم-سوْنسوز قالاجاغینا اینانیرلار.