یایچی
آذربایجاندا بیلدیییمه گؤره اوچ یایچی آدلی کند واردیر:
- یایچی: اردبیلده، هیر بوجاغینا باغلی بیر کند
- یایچی: چالدیراندا، مرکزی بوجاغا باغلی کند آدی.
- یایچی: عجبشئرده، قالاچای بوجاغیندا بیر کند.
ایلک باخیشدا یایچی آدینین یای+ـچی شکلینده تحلیل اولابیلهجهیی آنلاشیلیر. آنجاق یای نه دئمکدیر؟ یای'ین بیرینجی معناسی یازدان سونرا گلن موسمدیر. آنجاق بو آنلامداکی کلمهیه ـچ اکی گله بیلمیرمی؟ اولابیلر. آما معناسی نه اولابیلر؟ یایدا گلن یا چالیشان اولابیلر. آما بو بیر یئر آدی اوچون اویغون گؤرونمور. ایکینجی آنلامی «کمان»دیر. کلمهنین بو معناسی آذربایجاندا اونوتولمایا اوز توتموشدور دییه بیلیریک. گئنهده «اوخونو آتیب یایینی گیزلتمک» کیمی دئییملرده یاشاماقدادیر. بو یای اسکی و اورتا تورکجهده یا(ya) شکلیندهدیر. داها سونرا بلکه چای (=ایرماق) کیمی کلمهلرین تأثیرینده یای اولموشدور. آیریجا یای، عثمانلیجادا «فنر» معناسی دا قازاندی؛ «یایلی آرابا»، «یایلی ساعت» کیمی. کامان معناسیندان فنر آنلامینا گئچیش ده راحاتجا آنلاشیلیر. یا[ی] سؤزجویو، یایماق(<اسکی تورکجهده یادماق) و یاتماق کیمی فعللرله کؤکدش اولابیلر. فنر'ین ده یونانجادان آلینتی اولدوغو بیلینمکدهدیر. آنجاق فنر/فنار اصلینده «فانوس» دئمکدیر (یونانجادا phanari(on)، phanos "فانیس، چیراق" کیچیلتمهسیدیر). سانیرام فنر'ین یئنی معناسی تورکجهده و مؤحتملن آذربایجاندا گلیشمیشدیر. دهخدا و معین بو سؤزجویو تورکجه سایمالارینین سببی بو اولمالیدیر. بو معناداکی یایچی آدی معقول گؤرونور. آنجاق اسکی قایناقلاری قاریشدیرینجا، داها دا معقول سؤزلوک معناسی قارشیمیزا چیخیر. فارسجا سؤزلوکلرده و رحمتلیک گئرهارد دؤرفر'ین یازدیغی کیمی یایچی اسکی قایناقلاردا، اؤزللیکله جوینینین تاریخ جهانگشای آدلی اثرینده دفعهلرجه گئچر؛ «یایچی تُرک، یای گرفت». بو کتابدا «علمِ یای» تعبیری ده گئچر: «علمِ یای یعنی استعمالِ حجرالمطر». جوینی بیر مشهور تاریخی حادثهنی آنلاتیرکن، موغول قوشونونون ایچینده بیر قانقلی ائلیندن و یای علمی بیلن کیشیدن سؤز ائدیر؛ مغلوبیت و یئنیلگی اوزره اولان موغوللار، اونون «یایچیلیغی» ایله، یای گونونده چین اوردوسونا یاغیش و قار یاغدیریب اونلارا سینغین یاشادیرلار و ماجرا دیللره دَستان اولور. حمدلله مستوفی، بو حادثهنی و یای علمینی آنلاتیرکن، یای داشینی سویا سالینجا، هاوانین بولوتلاندیغینی یازیر. فردوسی بیر «تورانلی» و «تورک»ون (بازور آدلی)، «ایرانلیلار»ـا قارشی داغا چیخیب، قار یاغدیریب، ایران اوردوسونو عاجز ائتدییینی و اونون اؤلدورلمهسی ایله هاوانین آچیلدیغینی روایت ائدر. فردوسی اونا «جادو» لقبی وئریر. رشیدالدین فضلالله دا اوستدهکی حادثهنی نقل ائدرکن، «جیدامیشی» سؤزجویونو اساس آلیر. بعضی تاریخچیلرین یازدیغینا گؤره، حضرتی نوح، اوغلو یافث'ی تورکیستان و شرق ولایتلره گؤندرمک ایستهدییی زامان، یافث داریخاجاغینی دوشونور و باباسیندان «ایستهدییی زامان یاغیش یاغدیرا بیلجهیی بیر زاد» ایستهییر. نوح دا اوزوک قاشینا تانرینین اسم اعظم/بؤیوک آدینی یازیر و اونونلا یاغمور یاغدیرابیلهجهیینی سؤیلهییر. بو سؤیلنجهیه گؤره، او گونکو تورکلر بو علمی و داشی، نوح زامانیندان ساخلامیشدیرلار. یئنه بو روایتلره گؤره، بیر نئچه حجرالمطر(=یاغمور داشی) واریمیش؛ آدلیملاریندان بیری اردبیلدهایمیش. بو داشدان صفوی دؤنمینهجن کتابلاردا سؤز ائدیلیر. بوتون اسکی قایناقلاردا گئچن بیلگیلره اشارت ائتمکده فایدا دا یوخدور. بیلدیییم اَن دوغرو-دوزگون بیلگی ابوریحان بیرونینین الجماهر فی معرفه الجواهر آدلی اثرینده گلمیشدیر. اونون یازدیغینا گؤره محمد ابن زکریا رازی و بیر چوخ آدام، تورکلرین یَده/جَده داشیندان بحث ائتمیشلردیر. اونلارین دئدییینه گؤره، تورک یوردوندا (ارض ترک)، قارلوق ایله پئچئنک(خرلخ و بجناک) آراسیندا، بیر بؤلگهده انسانلار گئچرکن، آتلارین و قویونلارین دیرناقلارینی سارارمیشلار. چونکو داشلارا دَیهسهیمیش، قالین دومان و سئل اولورموش. بورانین داشلارینی، بیری آغزینا آلسایمیش و سویا گیرسهایمیش، یاغمور یاغماغا باشلارمیش. ابوریحان او گونکو شرطلرده بیلیمچی و بیلیم یؤندمینی سئون بیر آداممیش. آنلاتدیغینا گؤره بو علمی بیلدییی [و او داشلاردان ساتان] بیرینه من ایستدیییم زامان یاغین گتیرسن، ایستهدیینی وئررم، سنین ساتدیغینی دا آلارام. بو آدام گلیر داشی سویا آتیر، گؤیه باغیریر، پیچیلداییر، میریلدانیر، قیشقیریر، باغیریر آما بیر دامجی بئله یاغیش گلمیر.
بوتون سؤزلردن سونرا یئر آدلاریمیزین بو یایچی اولدوغونو دوشونورم؛ بوردان دا او آدلارین چوخ اسکی اولدوقلارینی سؤیلمهیه گرک قالمیر دییه بیلرم. چونکو یایچیلیق چوخداندیر اونودولموشدور. یای بو آنلامی ایله، یازیمیز ایچینده گئچن کیمی، یده و جدامیشی ایله ایلگیلی اولاجاقدیر؛ ایلکین، یای اصلینده یاد/ید آدیندان د>ی حادثهسیندن گلیشدییی آچیقدیر. یده>جَده دؤنوشومو، تورکجهدن موغولجایا گئچن سؤزجوکلرده یایقین و سیستملی گؤرولن بیر اولایدیر. یده/یادا تورکجهیه هاردان گلمیش؟ آوستا و سانسکریت دیللرینده آزیجیق فرقله یاتو (yatu-) واردیر. ایکیسینده ده «یامان روح، جادوگر» معنالاری وار. فارسجادا جادو، اصلینده و شاهنامهده نقل ائتدیییم کیمی، تک باشینا «ساحر» دئمکایدی و جادوگر آدی سونرالار، جادونون «سئحیر» معناسی قازانماسیندان سونرا اورتایا چیخمیشدیر. تورکیه تورکجهسینده جادی(cadı) «سئحیرچی، جادوگر» آنلامی داشیماقدادیر. کلمهنین پهلویجهده جادوک بیچیمینده اولدوغونا گؤره، تورکجه سؤزجویون بوردان گلمهسی مومکون گؤرونمور. تورکلرین، فارس/پارسلارلا تماسا گئچدییی زاماندا، آوستا دیلینین اؤلو اولدوغو بیلینیر. او زامان بلکه سانسکریتجهدن تورکجهیه گئچدییینی دییهبیلیریک. آما یئنهده ایرانجا بیر دیلدن، کلمه باشی یـلاری قوْرویان بیر دیلدن گلدییینی بوسبوتون ردّ ائتمک ده اولماز.
جادو/سئحیر اوچون بوگون تورکیه تورکجهسینده بویو(büyü) واردیر. بو کلمهنین اسکی تورکجهدهکی بوگو لقبیندن گلیشدییی دوشونولور.بؤگو(bögü) سؤزجوک و لقب اولاراق (بؤگو قاغان) «بیلگین، بیلگه، حکیم» دئمکدیر[1]. موغولجایا گئچن و ایلخانلی دؤنمینده لقبلرده چوخ گؤرولن بوکه/ بوکا(böge) لقبینین ده «قهرمان، پهلوان» معناسی قازانماسی «بیلگهلیک، حکیملیک» معناسیندان گلیشمه اولاجاقدیر. بیلگهلیک/حکیملیک ایله سئحر/جادی ایلیشگیسی آچیق گؤرونور. چونکو اسکی زامانلاردا سئحیر ایله بیلیمین آییرد ائدیلمهدییینی بیلیریک. اسکی جادیلار/بؤگولر، طبیب/حکیمایمیشلر(آوستادا، یاتولار ایکی ایشیده گؤرورلر). آوروپا دیللرینده بو بابدا یایقین دئییشلردن بیری magique/magic دیر. بو سؤزجویون یونانجا magikos و اونوندا اسکی پارسجا/پرسجه ماگوس(magos)دان گلدییینی بیلیریک. ماگوس ایسه عربجهدهکی مجوس و پهلویجهدهکی مگوش ایله بنزرلییی آچیقدیر. یونانجا ماگیکوس «سئحیرلی، بویولو» دئمکدیر. مجوس/مُغ/ موغلارین زردوشتچیلیک(و اؤنجهسی دینلرین) دین آداملاری اولدوغونو بیلیریک. سانکی بو دین باشچیلاری، غریب و عاغیلآلماز ادّعالاری دا مشهوروموش. بنزر دوروم باشقا دین گلهنک (سنّت)لرینده ده گؤرونور. اسکی میصیردهکی ادعالار آز-چوخ بیلینمکدهدیر؛ بو معنادا اینگیلیسجهده، drycraft بو گون اونودولسا دا، اسکی قایناقلاردا گؤرونور. بو سؤزجوکده dry ایرلاندجا و اسکی سئلتجه/کئلتجهده «کشیش، دین آدامی، سئحیرباز» دئمکدیر و درویید (Druid)آدی دا بوردان گلیر. درویید، «کئلت/ سئلت توپلومونداکی دین آداملاری طبقهسینین عضولریندن هر بیری، دین آدامی دین اری» دئمکایدی. آیریجا دینلرله سئحیرچیلیک آراسیندا بیر باغین اولدوغونو «ایلکین دینلر» آراشدیرمالاریندا چوخجا گؤروروک. بو باخیمدان یاییچیلیق دا، قاملیق و تورک شامانلیغینین بیر تظاهورو و آییردائدیجی اؤزللیکلریندن ساییلابیلر.
[1] بو البته دارتیشمالیدیر؛ بعضی آراشدیرماجیلارا گؤره، بؤگو، بؤگمک(bögmek) «دوشونمک، آنلاماق» فعلیندن گلیر. آنجاق مارسل اردال اوستادیمیزا گؤره بؤگمک فعلی «توپلاماق، ییغماق» آنلامیندادیر و بؤگونمک فعلی ایسه بوردان گلیر. درلنمک، توپلانماق معناسیندان دوشونمک معناسینا گئچیش ده چوخ چتین اولماز؛ بو گونکو آوروپا دیللرینده یایقین اولان concentration و meditation آد و اونلارین فعللرینه دقت ائدیلیرسه بو معنادا آنلاشیلاجاقدیر. آنجاق بؤگو بوردان دئییل باشقا بیر بؤکمک(bökmek) فعلیندن گلمهلیدیر. بو فعل ایسه «سایماق حسابلاماق» معناسیندا اولوب اوندان گلیشن بؤکوش(böküş) «درین دوشونمک، تمرکز/ فوکوس» دئمکدیر. بو دَیرلندیرمه قبول اولورسا اسکی تورکجهدهکی بو بؤکوش(böküş) "حکمت، دوشونجه» معنالاریندا اولاجاقدیر. آنجاق بو دَیرلندیرمهلری مارسل اردال، یئنس ویلکنسین ۲۰۲۲ یایینلادیغی اسکی تورکجه-آلمانجا-تورکجه سؤزلویو اساسیندا اورتایا آتیر. ائله بو سؤزلوکده بؤگو(bögü) «حکیم، سئحیر» و بؤگولهمک و بؤگونمک بؤگولنمک کیمی فعللرده گلمیشدیر. آنلاشیلان اسکی تورکجهده بو ایکی فعل بیر-بیرینه یاخین و بنزر گؤروندوکلری اوچون، اونلاردان تؤرَهین آد و فعللرده قاریشیقلیقلار واردیر. بیرینجی هجادا ö>ü دَییشیمی اوچون باشقا اؤرنکلرده وار: مثلا بو گون دوغماق دئدیییمیز فعل، اسکی تورکجهده توغماق(tuğmaq)دیر و یا بیزیم تؤرهمک دئدیییمیز فعل، تورکیهده تورهمک(türemek) اولموشدور.