اسکی خرمن‌لردن قالینتی‌لار

گیریش

کؤهنه کار-کاغیذلاریمی گؤزدن گئچیریرکن، اسکی خرمن‌لر مقاله‌لری اوچون یازدیغیم قیسا بیر یازییا راست گلدیم. او یازی‌لار سری‌سی داوام ائتمه‌یه‌جه‌یینه گؤره، اورادا آراشدیریلان اوچ کلمه‌نی بوردا نشر ائتمک‌ده فایدا گؤردوم..

***

1. خرمنچیلیک/خیرمانچیلیق(xırmançılıq/xermençilik):"خرمن گؤزتچی‌سینه وئریلن پول/بوغدا و..". خرمن‌لرده تایالار و بوغدا/آرپا قالاندیغی زامان، اوغورو، یانقین و بنزری خطرلردن قورونماق اوچون، گئجه-گوندوز و خصوصیله گئجه‌لری، اوردا گزیب-دوران بیری توتولوردو؛ چؤل‌ده‌کی اکین و باغلاری گؤزتله‌یَن قوْروقچو کیمی. بو کیمی خرمنچی‌لره/خیرمانچی‌لارا وئریلن موزدا، خرمنچیلیک/خیرمانچیلیق دئییلیردی. بیر آرخاداشین دئدییینه گؤره(سانیرام تیکان‌تپه‌لی ایدی دوستوموز)، اونلارین کندینده، ایکی کیشی دئییشیب-آتیشیرلار؛ بیریسی "گئجه گلیب سنین خرمنی‌نی یاندیراجاغام" دییَر. سونرا دا، بیریلر دوشمانلیق ائدیب، گئدیب آدامین خرمنی‌نی یاندیریب بونون اوستونه ییخماسینلار دییه، اؤزو گئجه‌لری گئدیب خرمن‌ده گؤزچولوک ائدیرمیش!
2. آواج(avac):"شریک، اورتاق، اکین ایشلرینده شریک‌لمه ایشلر". کلمه‌نین بیر چوخ بیچیمی وار: آواجا (avaca)، هاواچا(havaça)، آواش(avaş)، آوازا(avaza)، هاماش(hamaş)، هاواش(havaş). داها چوخ قوزئی بؤلگه‌لریمیزده(قاراداغ، مرند و..)گؤرولن کلمه‌لردن‌دیر؛ آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‌مه‌سی و آشیری درجه‌ده فرقلی بیچیم‌لری اولدوغو اوچون، آلینتی اولابیله‌جه‌یی عاغیلا گلیر. منجه کلمه، ایمه‌جی(imeci) و ایمه‌جه(imece) کلمه‌لری‌نین یان-بیچیمی ساییلمالی‌دیر؛ کلمه‌نین بو بیچیمی، منجه، دانکوف'ون گؤروشونو دوْغرولار. اونا گؤره، ایمه‌جی، ارمنیجه‌ده i-meji "اورتادا" تعبیریندن آلینج‌دیر. دانکوف، فیکرینی گوجلندیرمک اوچون، ارمنیجه دئییمی یونانجا eis to meson (εἰς τὸ μέσον)"اورتاداکی، عمومی" دئییمی ایله توتوشدورور. منجه دیلیمیزده اورتاق(=شریک) سؤزجویو ده، بئله بیر معنا باغینی گؤستریر. بو گؤروشو تأیید ائدن باشقا وئری‌لر ده واردیر؛ مثلا آنادولودا مجه(mece) "ایمه‎جی"(بورسا، چاناق قلعه)، مجی(meci)"ایمه‎جی" ده وار و شوبهه‌سیز ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیرلار. آیریجا، همچی(hemeçi) کیمی بیچیم‌لر ده بو فیکری دوغرولار. کلمه‌نین بعضی آذربایجان بؤلگه‌لرینده، سوت ده‌ییشمه‌سینده(=ده‌ییشیک و..) ایشلنمه‌سی[1] ده دقت چکیر.
3. خسیل(xesil):"یئنی‌جه باشاق باغلامیش یاشیل اکین". قویون-گئچی و اینک-بیزوو کیمی حیوان‌لار، خسیلی سئوره‌ک یییَرلر؛ چوخ یئمک‌دن شیشیب، تلف ده اولابیلیرلر. اونا گؤره ده دانیشیق دیلینده خسیل‌لنمک"کئف سورمک، کئفه باخماق" معناسینی دا قازانیب‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا دا کلمه خاسیل (hasıl) و قاسیل(kasıl) شکیل‌لرینده یاشاماق‌دادیر. ایران دیل و لهجه‌لرینده ده، چوخ یئرده، خسیل بیچیمی‌ گؤرونور(یازیلی فارسجادا: قصیل). نه ایسه، سؤزجویون عربجه قصیل‌دن گلدییی آچیق‌دیر. عربجه‌ده، قَصَل فعلی "بیچمک، کَسمک، حیوانا[بیچیب] یئدیرمک" معنالاریندادیر و قصیل‌ین ده بوردان گلیشدییی آنلاشیلیر.

---

[1] مرتضی فرهادی، واره: درآمدی به مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی تعاون، تهران:شرکت سهامی انتشار، 1387، چاپ 3، ص 179.

دونیا قاورامی اوزرینه

دونیا کلمه‌سی و اونونلا ایلگلی کلمه‌لر حاققیندا، بیر یازی‌دا قیساجا اشارتلر گئچدی. بورادا داها قاپساملی و جامع شکیل‌ده اینجه‌له‌مک ایسترم. هدفیم، دونیا مفهومونون نئجه گلیشدییی‌نی گؤسترمک‌دیر.

ایلکین آوروپا دیللریندن باشلایاق: اینگیلیزجه‌‌ده world (=دونیا)، آلمانجا Welt ایله کؤکدش‌دیر و باشقا گئرمان/ژرمن دیللرینده ده، بنزر بیچیم‌لرده گؤرونور. سؤزجوک اسکی اینگیلیزجه‌ده "انسان وارلیغی، یاشاماق ایشلری(=دیرلیک)، اوزون زامان، انسان جینسی، انسانلیق" معنالاری داشیماق‌دایدی. کلمه‌نین آنا-گئرمانجا *weraldi بیچیمی‌ندن گلدییی و wer(=انسان، آدام) و ald (=یاش، عؤمور) سؤزجوک‌لرین بیرلشمه‎‌سیندن اورتایا چیخدیغی دوشونولور. Ald ایسه اورتاق هیند-آوروپا *al- (=یئدیرمک، بسله‌مک) کؤکوندن گلیشدییی فیکری اورتادادیر. دئمک کلمه، ایلکین "بو یئر اوزونده یاشام، بیلینن حیات" معناسیندایمیش و داها سونرالاری "مادّی/ فیزیکی دونیا" آنلامی قازانمیش و داها سونراکی دؤنم‌لرده "او بیری/اؤته‌کی حیات/یاشام" معناسی گلیشمیش‌دیر. فرانسیزجا monde، لاتینجه mundus "1. دونیا، عالَم، 2. تمیز" کلمه‌سی‌ندن گلیشدییی بیلینیر و آیریجا لاتین سؤزجوک(mundus) آوروپا اؤلکه‌لری‌نین فلسفه دیلی‌نده ده سیخ-سیخ گؤرونور. بعضی آراشدیرماجی‌لارا گؤره، دونیا معناسی، داها سونرا گلیشمیش و اصلینده "تمیزلیک، دوزَنلی/منظم" آنلامیندان اورتایا چیخیبدیر. بو گلیشمه‎نی تأیید ائدن یونانجا kosmos (=عالَم، کاینات/یارانیش) سؤزجویودور. بو سؤزجوک kosmein "حاضیرلاماق، دوزنله‌مک، قورماق" فعلیندن گلدییی بیلینیر. اسکی یونانلی‌لارین اینانیش‌لارینا گؤره، بوتون وارلیق‌لاردان اؤنجه، ایلکین بیر وادی واریمیش قارما-قاریشیق، دوزَنسیز. تانریلار گلینجه، او قاریشیق‌لیق، دوزلوب، نظمه دوشموشدور. اونا گؤره ده، یونان تانری‌لاری، یارادیجی/خالق ده‌ییل ده، دوزوجو/دوزَنله‌ییجی/ ناظم‌دیرلر. او زامان یونان دوشونجه‌سینده، "دونیا" نظمه-نظاما دوشموش، دوزولموشلوک معناسی داشیرمیش. بو یونانجا فعل‌دن "بَزه‌مک، سوسله‌مک" معناسی گلیشرک، آورپا دیللرینده cosmetics (=دکوراسیون، بَزه‌مه، بَزه‌نمه، بزه‌یه‌جک(لوازم آرایش)" گلیشمیش‌دیر. فارسجادا و ایران تورکجه‌لرینده گؤرولن ماتیک(=دوداق قیرمیزیسی، روژ) دا بو کلمه‌دن قیسْالتما اولاجاق‌دیر. آراشدیرماجی‌لارا گؤره یونانجا کوْسموْس، اؤنجه فلک معناسیندایمیش، سونرالاری پیتاقوراس(فیثاغورث) و پیتاقوراسچی‌لار، فیزیکی عالمه ده کوْسموْس دئییب‌لر. انسان‌لارین یاشادیغی عالمه، یونانلی‌لار oikoumene (ge)= اوتورولان (یئر) دئییردی‌لر(اسلامی دؤنم‌ده "ارض مسکون" تعبیر اولونوردو). بو دونیا مفهومو، "اؤته‌کی یاشام" معناسینا قارشی‌ایمیش. یونانجادا، و مسیحیت ادبیاتی‌ندا، aion دا چوخ یایقین‌دیر. کلمه‌نین "یاش، عؤمور، حیات بویو" معناسیندا اولدوغو و سونرالاری "بیرجه عالم، بیر عالم" دئییمی‎نده اولدوغو کیمی، "بؤیوک مقدار" معناسی‌نی دا قازاندیغی گؤرونور. بو معنا و باغلام (context)‌دا، لاتینجه saeculum دا، راحاتجا آنلاشیلاجاق‌دیر. Saeculum ایکی معنا داشیر: 1. دونیا، 2. یاش، عؤمور بویو. لاتینجه سؤزجوک *sai-tio- اولاراق آچیقلانیر. *sai- "باغلاماق، ایلمک" دئمک‌ایمیش. حیاتین مرحله‌لری و آشامالاری‌نین بیربیرینه باغلانماسی، آرد-آردا سیرالانماسی ایله "عؤمور، یاشام" شکیل‌لنیر. لاتینجه سؤزجویون بیر معناسی دا "یاشام بویوندا بیر یول باش وئرن حادثه"ایمیش. آنلاشیلان بو دیللرده، دونیا معناسینا گلن کلمه‌لر، "نظمه-دوزَنه دوشموش، یاشام و اونونلا ایلگیلی و باغلی اولان شئی‌لر" معناسیندایمیش.

***

تورکجه‎میزده بو معنادا، اَن یایقین سؤزجوک "دونیا"دیر و بیلیندییی کیمی عربجه‌ده، دُنُوّ(=یاخین‌لیق) کؤکوندن گلیر. "دنیا"، قرآن‌دا یوز دفعه‌دن چوخ گئچر و بیر چوخ یول"آخره/آخرت"(=اؤته‌کی، او بیریسی) ایله قارشیت (مخالف) اولاراق گؤستریلیر. آنلاشیلان دونیا، "داها یاخین/اَن یاخین یاشام و چئوره" دئمک‌ایمیش. قرآن‌دا، حیات‌الدنیا "ایچینده اولدوغونوز یاشام/ایچینده اولدوغونوموز دیرلیک" معناسیندا گئچر. السماء الدنیا(=یاخین گؤی)، قرآنا گؤره، اولدوزلارلا بزه‌نیب‌دیر. یاخین گؤی‌دن مقصد، یئر کوره‌سینه داها یاخین اولان گؤیلر اولابیلر. دنیا، خانیم آدی اولاراق دا، ایران و تورکیه‌ده گؤرونور. تورکیه‌ده، دؤرت مین‌دن چوخ خانیم بو آدی داشیر. تورکیه‌ده، دونیانین یانیندا، جیهان(cihan)دا، آزاراق دا اولسا ایشله‌نیر. کلمه‌نین فارسجا جهان‌دان گلدییی و بونون دا گیهان>کیهان‌دان گلیشدییی‌نی بیلیریک. آنجاق گ>ج حادثه‌سی آچیق ساییلماز. چونکو کلمه عربجه‌یه گئچمه‌میش‌دیر و دوروم، عربجه‌لشمه اولاراق آچیقلانابیلمز. بلکه جهان، گ>ج حادثه‌سی یاشایان بیر دیل و یا لهجه‌دن فارسجایا گئچمیش‌دیر. گیهان کلمه‎سینه گلینجه، *gaiϴ- "وارلیق، وجود" دان و او دا gay- "یاشاماق" ماده‎سیندن گلیبدیر. gaiϴa "سورو، ناخیر" اولاراق اسکی ایرانجا قایناق‌لاردا گئچر و ایلک دؤنم اسلامی عربجه متین‌لرده جهبذ(=گهبد) "تاجر، آل-وئرچی>دؤولتلی" بوردان اورتایا چیخار. سورو/داوار معناسیندان، مال/ثروت معناسی‌نا گئچیش طبیعی‌دیر؛ چونکو اسکی زامان‌لاردا، "مال، وارلیق"، اساسن "حیوان"دان عبارت‎ایدی و داها سونرالاری "حیوان و اکین/تاخیل"، مال/مولک ساییلدی. تورکجه‌میزده داوار"مال/حیوان" معناسینی داشیدیغی کیمی، "مال/دارایی" معناسیندا دا ایشله‌نیردی. تاوارساق(=مال‌پرست)، اسکی و اورتا تورکجه‌ده چوخ گؤرونوردو. عربجه‌ده "ثروت، مولک" آنلامیندا اولان "مال" تورکجه‌میزده و فارسجادا "داوار، ناخیر" معناسینی دا قازانیبدیر و "قارامال" دا بؤیوک باش حیوان‌لارا وئریلن آددیر. جیهان، تورکیه‌ده اوغلان آدی اولاراق دا یایقین‌دیر و دوخسان مین‌دن چوخ کیشی بو آدی داشیر. آیریجا جهانگیر ده فارس‌لاردا و تورک‌لرده، اوغلان آدی اولاراق گؤرونور (تورکیه‌ده، اون آلتی مین‌دن چوخ آدامین آدی‌دیر).

عالَم(alem) ده، تورکجه و فارسجادا چوخ یایقین سؤزجوک‌لردن ساییلیر و قرآن‌دا العالمین شکلینده چوخ گئچر(73 یول). عربجه کلمه‌نین سوریانیجه/آرامجا Âlam "دؤوران، چاغ، بو دونیا، زامان" سؤزجویوندن آلینج اولدوغو دوشونولور. اوسته‌کی مطلبه دقت ائدیلیرسه، عالم'ین ده یونانجا aion و لاتینجه saeculum ایله اؤرتوشدویو آچیقجا گؤرونور.

اسکی تورکجه‌ده، دونیا قاورامینی بیلدیرن اوچ سؤزجوک تانیرام: یئرسو، یئرتینچو و آژون/آجون. یئرسو، داها اسکی یازیت‌لاردا، یئرسوب شکلی‌نده‌دیر و یئر+سو بیرلشمه‌سیندن اورتایا چیخدیغی بللی‌دیر. فرقلی بیچیم‌لرده گؤرولن و yertinçü و yirtinçü شکیل‌لری اولان یئرتینچو کلمه‎سی‌نده، ایلک عونصور بیلدیییمیز یئر اولمالی. آنجاق ایکینجی عونصور چوخ دا آچیق ساییلماز؛ رحمتلیک جیمز راسل همیلتون'ون فیکرینه گؤره، بو عونصور اسکی تورکجه قایناق‌لاردا بیر یول گئچن تونچو(tunçu)دور. تونچو، تونماق "تیخاماق، حبس ائتمک، دولدورماق، سیغدیرماق" فعلیندن °nçU اکی ایله تؤره‌دیلمیش‌دیر. بو فعل‌دن تؤره‌میش تونچوق(tunçuq) "نَفَس دارالماسی، نفس چکنمه‌مک، حیوان‌لارین قیش یوخوسو اوچون یووالارینا چکیلمه‌لری" دا بیلینیر و منجه دیلیمیزده بوگون یاشایان ایکی فعل‌ ده، یعنی تومماق(tummaq) "دوروب باخماق، دونوخماق" و تینجیقدیرماق (tıncıqdırmaq)"اینجیتمک، سیخیشدیرماق، سینسیتمک" بو فعل‌دن گلیشمیش‌ اولابیلیر. بونلاری بیربیری‌نین یانینا قویونجا، اوست-اوسته، یئرتینچو "انسان‌لارین دولوشدوغو، تیخیلدیغی یئر" دئمک اولور. بو آنلام‌دا کلمه، اوست‌ده گئچن یونانجا oikoumene ایله قیاس ائدیله بیلیر. آژون/آجون(ajun) کلمه‎سینه گلینجه، دیوان لغات‌الترک‌ده و آلپ ارتونقا آغیتی/مرثیه‌سینده ده گئچر: آلپ ارتونقا اؤلدی می؟/ایسسیز آجون قالدی می؟.. بوداچی اویغور متین‌لرینده یوزلرجه یئرده گؤرولن سؤزجوک‌ده ژ سس‌سیزی اولدوغونا گؤره، آلینتی اولدوغو آنلاشیلیر و اصلینده سوغدجادان گلدییی بیلینیر. سوغدجا سؤزجوک، فارسجا زیـ(=زیستن، زنده و..) کؤکویله ایلیشگی‌لی‌دیر و آنلاشیلان اساس معناسی "یاشام، حیات"دیر. بوداچی‌لارین فرقلی یاشام دؤوره‌لرینه ایناندیق‌لارینی بیلیریک. دون‌دان دونا دوشمک و بیزده‌کی اهل حق/گوْران‌لارین اینانجینداکی دون-با-دون اولماق، بو اینانیشین بنزری‌دیر. قیساجاسی هر بیر یاشام دؤورونه، آجون/آژون دئییلیردی. داها سونراکی اوغوز تورکجه‌سینده و اؤزللیک‌له عثمانلیجادا، اَورَن(evren) ده دونیا معناسیندا گؤرولمه‌یه باشلادی و یئنی تورکجه‎ده بو سؤزجوک چوخ سئویلیب، یایقین‌لیق قازاندی. حتا اوغلان/قیز آدی اولاراق دا یاییلدی(بوگون تورکیه‎ده ییرمی مین‌دن چوخ انسانین آدی‌دیر.). ائورن/اورن سؤزجویو اصلینده، اَویرمک(evirmek) "چئویرمک، دؤندورمک، دولاندیرماق" فعلیندن تؤره‌میش و "فلک، بورج‌لارین دولانیشی" دئمک‌دیر. بو گلیشمه‌نین، یونانجا کوسموس سؤزجویونون گلیشیمی کیمی اولدوغو آنلاشیلیر.

***

اوسته‌کی گؤز گزدیرمه‌دن آنلاشیلان، دونیا قاورامی اصلینده 1. حیات>حیات بویو/عؤمور>اوزون زامان، حیات چئوره‌سی> بوتون وارلیق‌لار، 2. نظم/دوزنه دوشمک>دوزنلی/منظم>فلک/کاینات>بوتون وارلیق‌لار" گئچَک‌لریندن / مسیرلریندن گلیشیب‌دیر.

بوگون دونیا/عالم، بیر چوخ دیل‌ده "بوتون وارلیق‌لاری قاپسایان، بوتون مادی-معنوی یاشایان‌لار" معنالارینی داشیماق‌دادیر. آنجاق آنلاشیلان بوتون انسان‌لار، بیر و عینی "دونیا"دا یاشامازلار؛ بوگون یاشارکن "اینترنت‌دن، فرقلی بیلیم‌لرین بیزه تانیتدیغی گؤرونمز میکروب‌لاردان، باکتری‌لردن و.." خبرسیز اولسام، "گؤیلرده و اوزای/فضادا موجود اولان قارا دلیک‌لردن، قورت دلیک‌لریندن(=کرمچاله)، اولدوز تاخیم‌لاریندان، گؤی‌آدلاریندان (کهکشان‌لاردان) و.." خبرسیز قالسام، "توپلوم بیلیم‌لری، تاریخ آراشدیرمالاری، دیل بیلیمی و..دن" بیلگی‌سیز اولورسام، بونلارین منیم دونیام‌دا وار اولدوق‌لاری سؤیله‌نه‌بیلیر می؟ او زامان انسان‌لارین دونیالاری، داها بؤیوک و داها کیچیک اولابیلر و "هرکس عینی دونیادا یاشامیر" دییه بیلیریک. بو فیکیردن الهام آلان ادبیاتچی و ادبیات آراشدیرماجی‌لاری، شاعرلر و یازارلارین اثرلرینی اینجه‌له‌ییب "شیکسپیر'ین دونیاسی"، "فضولی'نین دونیاسی" و.. کیمی اثرلر یازیرلار. بیر شاعر/یازارین دونیانی آچیقلیغا قاووشدورماق اوچون، یازارین/شاعرین دیلی اله آلینمالی‌دیر. بو آنلام‌دا، دیل ایله دونیا بیربیریله اؤرتوشورلر. دونیامیزدا بیر شئی/نسنه، مفهوم/قاورام، دوشونجه، اینانج و.. یوخسا، دیلیمیزه ده گتیریلمه‌سی مومکون ده‌ییل‌دیر.

چند نکته و تشکر

پس از انتشار دو مطلب مختصر بعد از عید نوروز ۱۴۰۳، علاقه‌مندان و دوستداران مباحث لغوی ترکی، نکاتی را متذکر شدند: ضمن تشکر از نکات مزبور، خواستم در جواب چند سطر زیر را بنویسم تا فایدۀ آن عام باشد.

1. دوست عزیزی که افتخار ملاقات حضوری‌شان نصیبم نشده، متقبل زحماتی شده و کانال تلگرامی با اسم وبلاگ حاضر ایجاد کرده است و از راه لطف نکات و مطالبی را که خوانندگان فاضل یادآور می‌شوند به من منتقل می‌کند. این کانال، از آنجا که حاوی سابق و مشتمل بر مقالات و رسائل بیش از ۱۰ سال گذشته است، برای علاقه‌مندان می‌تواند و مفید و در حکم آرشیو باشد.
2. دو دوست گرامی زنجانی متذکر شدند که در آن صفحات معادل یئنگج، یان‌قیلیج یا یان‌قیلیجی است. در مطلب مربوطه از این تعبیر غفلت شده بود. البته ضمن گشت و گذاری در وبلاگ‌ها و کانال‌های شبکه‌های اجتماعی متوجه شدم که اسامی دیگری غیر از یانی-یانی مذکور برای خرچنگ در لهجات محلی آذربایجان وجود دارد، مثل ترس‌آیاق، قیرجالا(در سولدوز) و همین طور اسم جالب توجه تیمیر قیرناغ (بر پایه مطلب آقای رحیم غلامی در وبلاگ‌شان با اسم خودشان در بلاگفا) و البته اسامی دیگر که شاید روزی محققی همه را بررسی کند. عجالتاً دوستان زنجانی، نظرم را در خصوص نسبت احتمالی یان‌قیلیج یان‌قیلیجی و یئنگچ پرسیده بودند؛ مختصر آن که 1. احتمالاً تحلیل یان‌قیلیچ به صورت ترکیب یان+ قلیچ (در معنای جانوری که شمشیرش را در کنارش حمل می‌کند) منتفی نیست؛ مؤید این برداشت، تعبیر یان‌قیلیجی اوْتورماق است که نشستن روی مرکب به وجهی است که هر دو پا به یک سمت آویزان شود، یا یان‌قیلیجی بؤرک قویماق که مورّب گذاشتن کلاه از مراد می‌شود. از طرف دیگر تعبیر یان-یانی و یانی-یانی هم این برداشت را تایید می‌کند. 2. ممکن است این ترکیب قدیمی باشد. در آن صورت بر مبنای فرض مقبول آن مقاله، شکل اصلی اسم *yilengiçمی‌شد که فرم پیشکامی/اؤن داماق آن *yılanqıçخواهد بود و همین کلمه، ممکن است تحت تاثیر لفظ قیلیچ و اتیمولوژی عامیانه به یان-قیلیچ مبدل شده باشد.
3. دوست ترکمنی هم متذکر شده بودند که در ترکمنی شیرداق(şyrdak) نوعی کلاه پوستی است. به نظر می‌رسد که کلمه با این فرم در ترکمنی دخیل از زبان دیگری (مثلاً ازبکی) باشد و بعید نیست که در اصل اسم کلاهی نمدی بوده و سپس به کلاه پوستی اطلاق شده است والله اعلم بالصواب.

کاپشن، سیرتوْو، ژاکت و چکمن

لهجات محلی، گاهی از حیث حفظ الفاظ کهن، جالب توجه‌اند؛ باعث بر قلمی کردن این صفحات، ردگیری و تلاش برای کشف یکی از همین الفاظ بوده است.

***

سیرتوْو(sırtov) در لهجۀ ارومیه، به معنای "کاپشن، پالتو" ضبط شده است؛ نکته جالب توجه آن که، سیرتوو یا الفاظ مشابه و متناظر احتمالی، در لهجات آناتولی ضبط نشده است. در آذربایجان غیر از ارومیه، لفظ مزبور در لهجه قراباغ(=رایون جبرئیل) ضبط شده و معادل پیجک یا پیدژک(pidjak) روسی تلقی شده است. پیدژک روسی در آذربایجان به صورت پنجک یا پئنجک اخذ شده و رواجی یافته است. لفظ روسی، کما اینکه تصور می‌کنم در جایی نوشته‌ام، از pea jacket انگلیسی اخذ شده که خود ترجمه و کپی از pijjekker هلندی بوده و جزء اول pea/pij "پشم خشن و زبر" است. جزء دوم کلمه یعنی jacket مأخذ ژاکت دخیل از فرانسه(jacquette) در فارسی و جکت(ceket) در ترکی ترکیه و همین طور آذربایجان است. لفظ فرانسوی به صورت Jacque + (پسوند تصغیر) ette تحلیل می‌شود. جزء اول را، که ظاهراً ابتدا نوعی لباس روستایی شبیه کُت بوده، به دو شیوه تحلیل می‌کنند؛ یا از ژاک(<یاکوب<یعقوب) که اسم فرانسوی و مسیحی مشهوری است اخذ شده و یا دخیل از عربی شکّ است. شکّ، نوعی پارچه نسبتاً ضخیم بوده و همینک نیز در عربی معاصر رواج دارد. مطابق معمول، معادل‌ها و متناظرهای شکّ در آرامی و سریانی هم وجود دارند.

باری برگردیم به سیرتوو. قدیمی‌ترین اطلاعاتی که درباره این لفظ یافتم در سنگلاخ میرزا مهدی خان بود و ذیل لفظ سیرتاق(sırtaq): "اتراک روم، بالاپوش را نامند و آن را اتراک توران (=چاغاتا) شیرداغ(şırdağ) گویند". شیخ سلیمان افندی در لغت چغتای و ترکی عثمانی، شیرداغ را "بیر نوع لباس، بیاض قفتان(=خفتان)" معرفی کرده است. میرزا مهدی خان در مدخل شیرداغ می‌نویسد: "دو معنی دارد، نمدی باشد که چند لا کرده به جای تکلتو در زیر زین گذارند و به جای فرش در زیر خود اندازند؛ یک نوع جامه است فراخ یک لایی(؟) از آستین کوتاه بالای لباس پوشند و آن را سیرتاغ گویند". شیرداغ را، در میان زبان‌های ترکی معاصر، در قرقیزی یافتم که قالی و قالیچه نمدی مشهور و سنتی است و امروزه در بازارهای بین‌المللی هم معامله می‌شود و با نام shyrdak در انگلیسی شناخته می‌شود. معادل و نظیر آن در قزاقی سیرماق(sırmaq) است که آن هم از صنایع دستی قزاقستان بوده و شهرتی یافته و در عرصه بین‌المللی با نام syrmak شناخته می‌شود. این دو لفظ با افعال متناظر سیرماق/ شیرماق "دوختنِ سر دستی، بخیه کردن و توسعاً بافتن"(مقایسه کنید با فعل سیریماق در ترکیِ غربی)، مرتبط می‌شوند. چنین به نظر می‌رسد که در اصل شیرداغ/سیرتاق، نوعی نمد بوده و در قدیم از نمد برای تهیۀ البسه گرم و ضخیم زمستانی بسیار استفاده می‌شده است. لذا سیرتاق می‌توانست در اصل*sırıtaq بوده باشد. اما حذف صامت انتهایی نشان می‌دهد که احتمالاً در اصل شکل آن صامت ـغ بوده است. از طرف دیگر، در ترکی اوغوزی پسوند اسم‌سازی به شکل -Ag وجود ندارد. لذا بعید نیست که کلمه در اصل از لهجه‎ای‌ غیراوغوزی (مثلاً قبچاقی) و یا با وساطت مغولی وارد ترکیِ آذربایجان شده باشد. عدم ضبط این کلمه در لهجات آناتولی، احتمال مزبور را تقویت می‌کند.

***

در اثنای تصفّح لهجات قراباغ، واژۀ دیگری مرتبط با این حوزه، توجهم را جلب کرد: جفگن(cefgen). این لفظ بسیار آشناست، اما در هیئت چپگن و چکمن. هر دو لفظ مزبور در منابع فارسی ضبط شده‌اند. دهخدا چپگن را نوعی لباس زنانه با پارچۀ ستبر و آستین شکافته معرفی می‌کند که زنان تاتار آن را می‌پوشند و به چپکن ارجاع می‌دهد. در مدخل چپکن از آنندراج نقل می‌کند که چپکن نوعی نیم‌تنۀ [زنانه] است و مخفف چپ‌افکن. تحلیل چپکن<چپ‌افکن، اعتباری ندارد و از مقوله چنگیز<جنگ‌انگیز محسوب می‌شود. علاوه بر آن، دهخدا مدخل چکمن را هم ضبط کرده و "قسمی لباس که روی لباس‌ها بپوشند" معنا کرده است و در ضمن به چکمان هم به عنوان واریانتی از این کلمه، ارجاع داده است. چکمان بی‎شک، بر اساس سنّت ضبط فتحه با الف(نظیر تومن>تومان) بوده و فرم ثانوی چکمن است. اما چکمن خود شکل ثانوی و واریانتی از چپگن/چپکن محسوب می‌شود. چپکن به احتمال زیاد از فعل چاپماق/چَپمک به اضافه پسوند -gAn ساخته شده و شاهد مؤید این تحلیل، فرم چاپان در زبان‌های ترکی شرقی است. از میزان بقای لباس چپگن/چکمن در مناطق مختلف آذربایجان اطلاع دقیقی ندارم اما تعابیر چپکن(çepken) و همین طور جبکن(cepken) و چکمن(çekmen) در ترکیه و آناتولی رواج وسیعی دارد. آستین شکافته و بلند چپگن/چکمن علامت ممیزۀ آن است و در اغلب فیلم‌های تولیدی جمهوری آذربایجان، که اوایل قرن بیستم و قرن نوزدهم را به تصویر می‌کشند، به وفور مشاهده می‌شود. چپگن در قرن بیستم هم در میان زنان عشایر قراداغ (و احتمالاً سایر نقاط) رواج داشته است.

***

حال که در ابتدای متن اشاره‌ای به کاپشن شد و این لفظ در فارسی و لهجات ترکی ایران رواجی دارد، خوب است که اشاره‌ای هم بدان بشود. کاپشن از واژۀ فرانسوی capuchin مأخوذ است که خود از ایتالیایی cappucio "کلاه، باشلق" اخذ شده است. لفظ ایتالیایی فرم تشدیدی(augmentative) از واژه cappa "سرپوش، کلاه، خرقه باشلق‌دار" گرفته شده است. منشأ cappa چندان شفاف نیست، برخی آن را از capitulare "پوششِ سر" و عده دیگر از caput "سر،کلّه" مأخوذ می‌دانند. نام فرقۀ کاپوسین(Capucine) مسیحی از همین جاست. کاپوسین‌ها که فعالیت‌های میسیونری و تبشیری قابل توجه و قواعد مذهبی و فرقه‌ای زاهدانه‌ای داشته‌اند، در عصر صفوی با عنوان کبوشی شناخته می‌شدند و رافائل دومان[1] معروف هم اعضای همین فرقه بوده است. اسم نوعی میمون و قسمی گل لادن هم بعدها از شکل خرقۀ همین فرقه اخذ شده است. قهوه معروف ایتالیایی کاپوچینو (cappuccino) در واقع مصغّر همین لفظcappucio "کلاه، باشلق، قسمت پوشندۀ سر خرقه" بوده و ظاهراً به دلیل شباهت رنگ کاپوچینو به رنگ خرقۀ فرقۀ مذکور این تسمیه رخ داده است.

---

[1] وی که فرانسوی بود حدود پنجاه سال در اصفهان، پایتخت صفویه، مقیم بوده و در زمرۀ آثارش کتابی ارزشمند دربارۀ آموزش ترکی قزلباش و دربار صفوی مشتمل بر گرامر و فرهنگ لغات است.

گنگاش

گنگاش

عدم آشنایی کافی و وافی زبانشناسان ایرانی با زبان‌های ترکی، اغلب موجب حدس‌ها و تخمین‌های غیردقیقی در باب کلمات دخیل از ترکی در فارسی می‌شود. نمونه‌هایی از این تحلیل‌های ناصواب را قبلاً ذکر کرده‌ام و در این مطلب مختصر به دو مورد دیگر اشاره خواهم کرد.

امکان تصحیف و بدخوانی و سپس کتابت اشتباه الفاظ در متون گذشتگان، موضوعی مورد اتفاق بوده و ابیات معروف فضولی بغدادی که با مصرع "قلم اولسون قولو اول کاتب بدتحریرین" شروع می‌شود، مکرراً به عنوان مثالی از آگاهی قدما به این نکته نقل شده است. در معاجم فارسی قدیم، که غایت و مقصدشان ضبط الفاظ غریب و نامأنوس بوده، این نوع تصحیفات بسیار زیاد است؛ کافیست علاقه‌مندان به مقدمه مرحوم محمد معین بر تصحیح وی از برهان قاطع و جلد پنجم آن چاپ، که حاوی یادداشت‌ها و تذکراتِ مصحح و محققان اهل فن نسبت به خطاها و اشکالات راه یافته در آن متن است، رجوع کنند. باری تحقیقات دکتر علی اشرف صادقی، که دهه‌های متمادی روی متون و لهجات فارسی کار کرده و اشکالات و ابهامات بسیاری را در این متون رفع کرده است، همواره برایم خواندنی بوده است(فارغ از اغراض سیاسی که گاه در مصاحبه‌ها و سخنرانی‌های وی ابراز می‌شود.). مجموعه مقالات وی با عنوان فرهنگ‌های فارسی، شامل اغلب تحقیقات وی در باب فرهنگ‌های قدیم فارسی است. در کنار نکات خوب و آموزنده این مجموعه مقالات، دو اشتباه مربوط به الفاظ ترکی در آن مقالات توجهم را جلب کرد.

1. گنگاش: در بحث از ضبط این کلمه در یک معجم قدیمی، نویسنده چنین آورده است: "خرچنگ را نیز گویند که سرطان باشد. این معنی در هیچ یک از فرهنگ‌ها نیست، اما در تحفه[ الاحباب حافظ اوبهی] خرچنگ چنین معنی شده است: سرطان بود، یعنی گنگاش. منظور از گنگاش در اینجا معلوم نیست"[1].

شباهت گنگاش با ینگاج/ینگاش(=خرچنگ) ترکی، در نگاه اول بارز است و لذا نگاهی می‌اندازیم به تاریخ و اتیمولوژی این کلمه.

در ترکی غربی معاصر (ترکیه و آذربایجان) لفظ استاندارد برای خرچنگ، یئنگچ(Yengeç) است. گرچه در لهجات محلی، الفاظ متعدد دیگری هم وجود دارد و فی‌المثل شخصاً در زبان محاوره، یانی-یانی(yanı-yanı) را هم شنیده‌ام که به احتمال زیاد با توجه به شیوۀ حرکت این جانور سخت‎پوست شکل گرفته است. در لهجات محلی آناتولی، اشکال بیشماری چون ایلنگچ(ilengeç) (دنیزلی، غازی آنتپ، آفشین/ماراش)، اللنگچ(ellengeç) (انطاکیه، دؤرت‌یول/هاتای، آدانا) و ایللنگچ(illengeç) (دنیزلی، کیلیس، ماراش) وجود دارد. فرم ینکش (yenkeş) و اشکالی چون یانگنگچ(yangengeç) و نمونه‌های بسیار دیگری هم ضبط شده است که ذکرشان موجب تطویل است و علاقه‌مندان می‌توانند به مقاله سلیمان قاآن یالچین[2] رجوع کنند.

در ترکمنی، فرم لنگگج(leŋŋeç) اصلی است و همین فرم در منابع تاریخی همچون لغت ابن مهنا هم دیده می‌شود. مؤلف سنگلاخ نیز لنگج را ذکر کرده و می‌نویسد: "خرچنگ باشد که آن را به عربی سرطان گویند." در معاجم ترکی قبچاقی هم شکل ینکش، ینگج و ایلنگیش ضبط شده است. مخلص کلام آن که فرم‌های ینگچ، ینگش و ایلنگچ از اصلی‌ترین اشکال ضبط کلمه در زبان‌های ترکی قدیم و جدید بوده‌اند. به نظر می‌رسد که فرمی مانند ینکش یا لنگش، که با توجه به کتابت فتحه با الف در منابع ترکی قدیم، اشکالی چون ینگاش و لنگاش هم داشته‌اند، ماخذ فرم فارسی مورد بحث بوده‌ باشند. تبدیل ش>چ و چ>ش در انتهای کلمات، نظایر فراوانی در ترکی قدیم و جدید دارد.

اتیمولوژی ینگج/لنگج

وجود صامت ل در ابتدای برخی واریانت‌های کلمه، می‌تواند علامت دخیل بودن کلمه‌ای در ترکی باشد؛ زیرا در کلمات اصیل ترکی صامت ل در ابتدای لفظ نمی‌آید. رسنن(Räsänen)، محققی که یکی از نخستین فرهنگ‌های اتیمولوژیک ترکی را نوشته است، لنگچ را با laucosta در لاتین و بالاخص فرم فرانسوی آن lagouste مقایسه کرده است. بدیهی است که چنین تحلیلی نمی‌تواند صحیح باشد؛ زیرا در زمان تدوین دیوان لغات الترک هنوز زبان فرانسه از لاتین مجزا نشده بود و از آن گذشته، بُعد جغرافیایی و تحول شکلی کلمه، ابهامات فراوانی دارد. سئوان نیشانیان، کلمه را با فعل *yan- مرتبط می‌سازد و شکل حرکت خرچنگ را مبنای این تحلیل می‌گیرد. اما این تحلیل ضمن آن که ابهام مورفولوژیک دارد(قاعدتاً باید فرم *یانغاچ/*یانگاچ می‌داشتیم) نمی‌تواند ظهور و رواج واریانت‌هایی چون لنگچ و ایلگنچ را توضیح دهد. تونجر گولنسوی، ینگچ را مشتق از فعل *yénç- (گاز گرفتن، نیش زدن) تلقی کرده است. این تحلیل ایرادات مورفولوژیک کمتری دارد، اما به لحاظ معنایی/سمانتیک و تصور فعل فرضی و همین طور عدم امکان توضیح واریانت‌های مذکور در بالا، به سهولت قابل پذیرش نیست. اخیراً سلیمان قاآن یالچین در مقاله‌ای مختصر، که ذکرش گذشت، ضمن مرور اتیمولوژی‌های موجود، پیشنهاد کرده است که ینگچ، همریشه با ایلان/ییلان محسوب گردد. به زعم وی، در اصل فعل *il-(=حرکت کردن، لغزیدن، سورونمک) منشأ ایلان/ییلان بوده است. از آنجا که افزودن حرف نیمه صدادار ی/y به ابتدای کلماتی که با حروف صدادار آغاز می‌شوند(prothesis)، در زبان‌های ترکی مکرراً رخ می‌دهد(حسب نمونه اگر ایلان موجود در ترکی آذربایجانی را اصل بگیریم، واریانت ییلان در ترکیه فرم پروتتیک خواهد بود) فرم‌های فاقد یای آغازین اصلی خواهند بود و در واقع فرض یالچین آن است که شکل اصلی ilengeç است و در فرم ینگچ یک هجا حذف شده(haplology) است. اشتقاق ینگچ از فعل *(y)ilen- یعنی شکل انعکاسی فعل *il-بوده است. دلیل دیگری که می‌تواند مؤید تحلیل فوق باشد، اسم چایان(=عقرب) خواهد بود. چایان(<چاذان<چادان) با آن که در اصل به عقرب اطلاق می‌شده و در آذربایجان اغلب در ترکیب ایلان-چایان رواج دارد، در برخی زبان‌های ترکی، مانند قزاقی و قرقیزی، به خرچنگ هم اطلاق شده است.

***

در حالی که در زبان‌های ترکی توجه به گزیدن و یا شکل حرکت، منشأ نامیدن خرچنگ بوده، به نظر می‌رسد که در زبان‌های هند-اروپایی سختی پوست منشأ تسمیه این حیوان بوده است. در زبان انگلیسی لفظ crab شایع است که منشا ژرمانیک دارد و با krabbe در آلمانی معادل بوده و هر دو از ریشه هند-اروپایی *gerbh (خراشیدن، خاراندن) مشتق شده‌اند. در لسان فنی نجوم و طب، لفظ cancer در تمام زبان‌های اروپایی، از زبان لاتین اخذ شده و به برج سرطان و بیماری مذکور اطلاق می‌شود. کانسر در ترکی استانبولی و فارسی، دست کم در ژارگون اهل طبابت رواجی دارد. لفظ لاتین مزبور از ریشۀ هند-اروپایی *karc- به معنای "پوست سخت" اشتقاق یافته است؛ جهت تقریب به ذهن اشاره کنم که لفظ هارد انگلیسی، که از آن اصطلاح جدید و کامپیوتری هارددیسک در سایر زبان‌ها هم اخذ شده است، با این کلمه همریشه محسوب می‌شود. در یونانی karkinos در هر سه معنای مزبور(خرچنگ، برج سرطان و بیماری سرطان) شباهت تامی با لفظ لاتین کانسر دارد. از لفظ یونانی مزبور، کارسینوما در فارسی و ترکی جدید رواج یافته و به سلول‌های سرطانی اپیتلیال پوست اطلاق می‌شود. پسوند -oma در یونانی اسم‌ساز است و در ژارگون طبابت جدید برای ساخت اسامی امراض، کاربرد قابل توجهی یافته است. در سانسکریتkarkatah "خرچنگ" وkarkarah "سخت و محکم"، شباهت و قرابت معنایی دو لفظ را به خوبی حفظ کرده است. در فارسی، گذشته از پنج‌پایک متون قدیم که اشتقاقش بدیهی است، خرچنگ و در کنار آن کل‌چنگ رواج بیشتری داشته‌اند. از فرم کل‌چنگ به خوبی برمی‌آید که خرچنگ (خر، مجازاً: بزرگ+ چنگ) بر اساس اشتقاق عامیانه پدید آمده و در واقع کل‌چنگ هم نظیر الفاظ سانسکریت و یونانی از منشا "شکستن، بریدن" مشتق شده است. اطلاق اسم خرچنگ به بیماری سرطان، ظاهراً از شکل گسترش بیماری مزبور در بدن ناشی شده و قدمتی دارد. سرطان رایج در فارسی و عربی، ظاهراً در سایر زبان‌های سامی مشابهی ندارد و لفظی مشترک برای این جانور در آن زبان‌ها موجود نیست. اشتقاق این لفظ از سَرَط به معنای "بلعیدن و قورت دادن" چندان رضایتبخش به نظر نمی‌رسد.

***

2. اوکر: اشتباه دوم به لفظ اوکر مربوط می‌شود محقق محترم در بررسی برهان قاطع می‌نویسد: "اوکر (بوم، جغد) این لغت را فقط برهان ضبط کرده و بی‌تردید تصحیف کوکو است"(ص. ۲۴۱).

اظهار نظر قاطع و قطعی در این قبیل تحقیقات کار آسانی نیست. کوکو تا جایی که می‌دانم و در مراجع دیده‌ام نام فاخته است و حتماً استاد بیت دوم رباعی معروف منصوب به خیام را در ذهن داشته‌اند:" دیدیم که بر کنگره‌اش فاخته‌ای/بنشسته همی گفت که کوکو! کوکو!".

به نظر من منطقی‌تر آن است که لفظ مزبور را اوکو/اوگو(ügü) بخوانیم که هم توجیه تصحیف کلمه راحت‌تر است و هم ایراد معنایی آن برطرف می‌شود؛ ضمن آن که در لغت‌نامه دهخدا فرم اوکو ضبط شده(بدو اشاره به منشأ ترکی آن) و علاوه بر برهان قاطع از آنندراج، انجمن آرا و ناظم‌الاطباء هم کلمه به همین شکل و با همین معنا نقل شده است. اوگو، قاعدتاً براساس تقلید صدا شکل گرفته و از زمان کاشغری واریانت اوهو(ühü) هم داشته است.

---

[1] علی اشرف صادقی، فرهنگ‌های فارسی، تهران موقوفات دکتر افشار و سخن، 1400. ص 214

[2] Yalçın, S. K. (2018). “Yengeç” sözcüğünün etimolojisi üzerine bir değerlendirme. Tarih Okulu Dergisi (TOD), 11(35), 396-405.