گیریش

کؤهنه کار-کاغیذلاریمی گؤزدن گئچیریرکن، اسکی خرمن‌لر مقاله‌لری اوچون یازدیغیم قیسا بیر یازییا راست گلدیم. او یازی‌لار سری‌سی داوام ائتمه‌یه‌جه‌یینه گؤره، اورادا آراشدیریلان اوچ کلمه‌نی بوردا نشر ائتمک‌ده فایدا گؤردوم..

***

  1. خرمنچیلیک/خیرمانچیلیق(xırmançılıq/xermençilik):"خرمن گؤزتچی‌سینه وئریلن پول/بوغدا و..". خرمن‌لرده تایالار و بوغدا/آرپا قالاندیغی زامان، اوغورو، یانقین و بنزری خطرلردن قورونماق اوچون، گئجه-گوندوز و خصوصیله گئجه‌لری، اوردا گزیب-دوران بیری توتولوردو؛ چؤل‌ده‌کی اکین و باغلاری گؤزتله‌یَن قوْروقچو کیمی. بو کیمی خرمنچی‌لره/خیرمانچی‌لارا وئریلن موزدا، خرمنچیلیک/خیرمانچیلیق دئییلیردی. بیر آرخاداشین دئدییینه گؤره(سانیرام تیکان‌تپه‌لی ایدی دوستوموز)، اونلارین کندینده، ایکی کیشی دئییشیب-آتیشیرلار؛ بیریسی "گئجه گلیب سنین خرمنی‌نی یاندیراجاغام" دییَر. سونرا دا، بیریلر دوشمانلیق ائدیب، گئدیب آدامین خرمنی‌نی یاندیریب بونون اوستونه ییخماسینلار دییه، اؤزو گئجه‌لری گئدیب خرمن‌ده گؤزچولوک ائدیرمیش!
  2. آواج(avac):"شریک، اورتاق، اکین ایشلرینده شریک‌لمه ایشلر". کلمه‌نین بیر چوخ بیچیمی وار: آواجا (avaca)، هاواچا(havaça)، آواش(avaş)، آوازا(avaza)، هاماش(hamaş)، هاواش(havaş). داها چوخ قوزئی بؤلگه‌لریمیزده(قاراداغ، مرند و..)گؤرولن کلمه‌لردن‌دیر؛ آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‌مه‌سی و آشیری درجه‌ده فرقلی بیچیم‌لری اولدوغو اوچون، آلینتی اولابیله‌جه‌یی عاغیلا گلیر. منجه کلمه، ایمه‌جی(imeci) و ایمه‌جه(imece) کلمه‌لری‌نین یان-بیچیمی ساییلمالی‌دیر؛ کلمه‌نین بو بیچیمی، منجه، دانکوف'ون گؤروشونو دوْغرولار. اونا گؤره، ایمه‌جی، ارمنیجه‌ده i-meji "اورتادا" تعبیریندن آلینج‌دیر. دانکوف، فیکرینی گوجلندیرمک اوچون، ارمنیجه دئییمی یونانجا eis to meson (εἰς τὸ μέσον)"اورتاداکی، عمومی" دئییمی ایله توتوشدورور. منجه دیلیمیزده اورتاق(=شریک) سؤزجویو ده، بئله بیر معنا باغینی گؤستریر. بو گؤروشو تأیید ائدن باشقا وئری‌لر ده واردیر؛ مثلا آنادولودا مجه(mece) "ایمه‎جی"(بورسا، چاناق قلعه)، مجی(meci)"ایمه‎جی" ده وار و شوبهه‌سیز ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیرلار. آیریجا، همچی(hemeçi) کیمی بیچیم‌لر ده بو فیکری دوغرولار. کلمه‌نین بعضی آذربایجان بؤلگه‌لرینده، سوت ده‌ییشمه‌سینده(=ده‌ییشیک و..) ایشلنمه‌سی[1] ده دقت چکیر.
  3. خسیل(xesil):"یئنی‌جه باشاق باغلامیش یاشیل اکین". قویون-گئچی و اینک-بیزوو کیمی حیوان‌لار، خسیلی سئوره‌ک یییَرلر؛ چوخ یئمک‌دن شیشیب، تلف ده اولابیلیرلر. اونا گؤره ده دانیشیق دیلینده خسیل‌لنمک"کئف سورمک، کئفه باخماق" معناسینی دا قازانیب‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا دا کلمه خاسیل (hasıl) و قاسیل(kasıl) شکیل‌لرینده یاشاماق‌دادیر. ایران دیل و لهجه‌لرینده ده، چوخ یئرده، خسیل بیچیمی‌ گؤرونور(یازیلی فارسجادا: قصیل). نه ایسه، سؤزجویون عربجه قصیل‌دن گلدییی آچیق‌دیر. عربجه‌ده، قَصَل فعلی "بیچمک، کَسمک، حیوانا[بیچیب] یئدیرمک" معنالاریندادیر و قصیل‌ین ده بوردان گلیشدییی آنلاشیلیر.

[1] مرتضی فرهادی، واره: درآمدی به مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی تعاون، تهران:شرکت سهامی انتشار، 1387، چاپ 3، ص 179.