(بو یازینی بعضی بؤلوملری بیر آز آغیر اولوب، فلسفی بیلگی گرکدیرهبیلر)
وار اوْلماق، ایلک باخیشدا آپ-آیدین سانیلان سؤزجوکلر و مفهوملارداندیر. اما بیر آز داها دقتلیجه دوشونورسک چوخ قارماشیق و آنلاشیلماسی چتین گؤرونور. بیلیندییی کیمی ارسطو'دان بو یانا، داها دوغروسو اونون اثرلرینی حاضیرلایانلارین زامانیندان بری، متافیزیک بیر بیلگی قوْلو اولاراق وارلیغی/وجودو آراشدیریر. موسلمان فیلوسوفلار/ مابعدالطبیعهچیلر، فلسفهنین تعریفی/تانیمینی بو شکیلده بیان ائدیردیلر:«علم بوجود بما هو وجود» یعنی «وارلیغی یالنیز وار-اولدوغو باخیمدان بیلمک». بوتون وار-اوْلانلارین/موجودلارین اؤزللیکلری، صفتلری، نئجهلیکلری/ماهیتلری واردیر؛ مثلاً داشلارین، آغاجلارین، قوشلارین، آتلارین، کؤپکلرین و.. آیری-آیری اؤزللیکلری اولدوغو کیمی، اورتاق اؤزللیکلری ده واردیر؛ قوشلار و آتلاری، جانلی ساییلیرلار. فلسفهچیلره گؤره، بوتون وار-اولانلارین اَن اساس اورتاق اؤزللیکلری، «وارلیق»لاری یعنی «وار- اولما»لاریدیر. قیساجاسی داغین، تورپاغین، میوهنین، انسانلارین و.. اورتاق خصوصیتی «وارلیق»لاریدیر. نه ایسه مابعدالطبیعه/ متافیزیکده وارلیغین بوتون بو عمومی اؤزللیکلریندن، علیّت/ندنلیلیک، وجود و ماهیت/ وارلیق و نئجهلیک، وجوب و امکان/ گرکلیلیک و اولاسیلیق کیمی موضوعلاردان سؤز ائدیرلر. طبیعی کی اسلام فلسفهسینده، الاهیات و تانری وارلیغینین دلیللری، تانری صفتلری، نَفْس، عقل/ اوس، معرفت/بیلگی کیمی موضوعلاردان دا سؤز ائدیلیر.
هایدگر بوتون فلسفه تاریخینی متافیزیک تاریخی اولاراق گؤرور و متافیزیکی آشماقدان دانیشیردی. اونا گؤره متافیزیکده اساس سوْرغو/سوال بودور: نهدن وار-اولانلار، اولمایابیلدیکلری حالدا، «وار»دیرلار؟ هایدگر'ه گؤره تاریخده، الاهیاتچیلار بونا یالین و ساده بیر جاواب وئرمیشدیرلر: وارلیغی وار-ائدن تانریدیر. آما تانری دا «وار»دیر. یعنی «وارلیق»دان ساییلیر. او زامان سورغو بیر آددیم ایرهلی گؤتورولرک، بئله سوروشولابیلر: نهدن، باشقا وار-اولانلاری «وار-ائدن» تانری، «وار»دیر؟ بو سورغونون بللی بیر جاوابی یوخدور. بوندان گئچدیکدن سونرا، دؤرد اساس سوال وار:
1. وارلیق نهدیر؟ هایدگر'ه گؤره، فلسفهچی و متافیزیکچیلر بو سورغونو بوراخیب، وار-اولانلاری/ موجوداتی آراشدیرمایا باشلاییبلار.
2. عالَم/اَورهن بیر بوتون اولاراق نئجهدیر؟ بو سورغو، بیزیم گئرچک/ واقعیتین قورولوش و یاپیسیندان آنلادیغیمیزلا ایلگیلیدیر.
3. انسان نهدیر و عالمده وار-اولوشو/بولونماسی نئجهدیر؟ هایدگر، انسان و سوژه (تورکجهسی: اؤزنَه) یئرینه «دازاین»(Dasein) دئییشینی ترجیح ائدیر. چونکو اونا گؤره انسان قاورامی، یانلیش آنلاییشلارلا دوْلودور.
4. سالت/خالص عاغلین یاردیمی ایله تانرینین وارلیغینی اؤیرهنهبیلرمیییک؟
***
هایدگر نهدن وارلیق مسألهسینی اؤنملی گؤروردو؟ آنلاشیلان اوْ دا نیچهنین مسألهسی ایله اوغراشیردی: نیهیلیسم/یوْخچولوق. نیهیلیسم، اصلینده لاتینجه nihilo (=یوخ، هئچ)دن گلیر و بیر زادین یوخلوغونا، اوْلمادیغینا، ائتگیسیز اولماسینا اینانماقدیر.
یوْخچولوق ۱۹-نجو یوز ایلده آوروپا دوشونورلرینین اَن اؤنملی مسألهلریندن بیریایدی و اَن آدلیم یوْخچو/ نیهیلیست دوشونور ده نیچه ساییلیردی. نیچه مشهور «بئله بویوردو زردوشت» آدلی کیتابیندا، «تانری اؤلدو/ اؤلوبدور» کیمی قورخونج بیر جومله ایله یئنی بیر دؤنمین باشلاندیغینی دیله گتیریردی؛ تانری یوخسا، انسان یاشامینین نه آنلامی ویا هدفی اولابیلر کی! بیلیندییی کیمی انسانلار تاریخ بوْیو فرقلی اینانجلاری اولسا دا، بیر «مطلق وارلیق، تانری، قوتلو بیر شئیلره» اینانیرمیشلار و عمللری، ایشلرینی اونا گؤره دوزنلهییرمیشلر. «نهدن یاخشی، عدالتلی، دوغروجو، دوزگون، سئوهجن اولمالییام؟» سورغوسونا، «چونکو بئله اولماسام تانری، قیامتده منی جزالاندیریب جهنمه گؤندرهبیلر» شکلینده جاواب وئریلهبیلیردی. پیس- یامان آدام اولسام، او زامان آخرتده ضررلی چیخابیلرم. دئمک تانرییا اطاعت ائتمک یولویلا، ایمانلی اولاراق، آخرتیمی قازانیرام. حیاتین هدفی آخرتده، عذابدان قورتولوب جنّته گئتمکدیر؛ تانرینین رضاسینی قازانماقدیر. اما تانری یوخسا، انسان آسیلی قالیر، جهتسیز و یؤنسوز اولور. هارا گئدهجهیینی بیلمیر. بیر آندا یاشام، بوش و معناسیز اولور. هایدگر بونا بیر جاواب آراشماق و آختارماق ایستهمیشدیر. اوْنا دوشونجهسینه گؤره، وارلیغین اونودولماسی(Seinsvergessen) و وار-اولانلار/ موجودات(Seiende)لا اوغراشماق، وارلیغین گرچهیی یعنی وجودون حقیقتینی اونوتمایا سبب اولور. چونکو دونیانی آنلامسیز و معناسیزلاشماسینا یول آچیر. داها اؤنملیسی، متافیزیک «من» ایله «دونیا»نین آیریمی اوزرینه و یا داها یایقین دئییش ایله سوژه/اؤزنه ایله اوْبژه/نسنهنین آیریمینی اساس آلیر؛ بیر «من» وار اونون قارشیسیندا «دونیا» وار. بو «من»، «دونیا»نی تانیماغا، اؤیرهنمهیه و بیلمهیه چالیشیر. اؤیرهنمه/بیلمه ایسه یارانان قاوراملار/ مفهوملار، سؤزجوکلر، بنزتمهلر، استعارهلر و قیساجاسی آدلاندیرما یولویلا اولور. بیز زادا آد وئرهرک، بیرینه آغاج بیر باشقاسینا داش، بیرینه داغ، بیرینه تورپاق دییرک، اوْنلاری آنلاشیلیر حالا گتیریریک. بو وسیله ایله دئمک انسان، گئرچکلرین قایناغی حالینا گلیر و حقیقت، انسانین آنلاق/درک و یوْرومونا تابع اولور. اؤرنک اوچون، کانت فلسفهسینده بیزیم ادراکلاریمیز یعنی دیش-دونیادان آلدیغیمیز بیلگیلر (=آلغیلار) ذهنیمیزین سوزگجیندن گئچرک آلغیلانیر. کانت'ـا گؤره بو سوزگجده اوْن اَلَک/قلبیر وار؛ بو الکلره، کاتهگوری/ مقوله(تورکجهسی: اولام) دئییلیر. بونلار بیزیم تجربهمیزین یارانماسینا شرایط یارادیرلار. داها آچیقجاسی، بیز گئرچکلر و اوْلغولار (فاکتلار)لا دوغرودان و مستقیم تماسا گئچهبیلمیریک، سادهجه بو سوزگجلردن گئچن آلغیلار بیزه گلهبیلیر. بو باخیمدان انسانین گئرچکلرله ایلیشگیسی کسیلیر. هایدگر بو ایکیجهلیک (دوآلیسم)دن قورتولماق اوچون «دونیا-دا-لیق»(in-der-welt-sein) قاورامینی اورتایا آتیر و انسان/سوژه/اؤزنه یئرینه ده «دازاین» سؤزجویونو ترجیح ائدیر. بلکه دازاینی تورکجهمیزه «اوْرادالیق/ اوْرداکی» شکلینده ترجومه ائتمک اولار؛ بیزلر بو دونیایا آتیلیریق، بو «آتیلمیشلیق» نتیجهسینده بیر توپلومون آنلاییشینی، دوشونوش بیچیمینی، اینانجلارینی اؤیرنیب منیمسهییریک. یعنی من-دونیا قارشیلیغی یوخدور(بو باخیمدان، دکارتین «دوشونورم، ائله ایسه [من] وارام» فیکری یانلیشدیر.) من-دونیا آیریمی و آیریلیغی دا یوخدور. هایدگر'ین «وارلیق و زامان»(Sein und Zeit) آدلی اثری (ییرمینجی یوزایلین اَن اؤنملی فلسفه اثرلریندن بیری ساییلیر) بو دازاین- دونیا بوتونلشمهسینی آراشدیریر.
***
آنلاشیلان هایدگر'ین وارلیقدان قصد ائتدیی بیزیم اسلام فلسفهسیندن بیلدیییمیز «وجود» معناسیندان فرقلی اولاراق «تاریخلیلیک، ائلدهلیک» دئییشلری ایله دیله گتیرهبیلهجهیییمیز معنالارا اشارت ائتمکدهدیر. وارلیق، بیر «توپلوم-بیلیک(=فرهنگ)» موجودیتی و اوْلوشومو'دور. دقت ائدیلیرسه، بو دوشونجه طرزی ملّتچیلیک کیمی ایدئولوژیلره یول آچابیلر. هایدگر'ین کند حیاتی و گؤزللییی حاقینداکی دوشونجهلری و سونونا قدر دوْغوب بؤیودویو کنده باغلی قالدیغی، اوراداکی ائوینی بیراخمادیغی، اؤلونجه اوْرادا، آتاسینین قوللوقچوسو اولدوغو کیلیسهده قویلانماسی و حتی هیتلر دؤنمینده نازیلرله یاخینلاشماسی بئله بیر وارلیق آنلاییشی ایله ایلیشگیلی اولابیلر. چوخ سئودیییم بیر مقالهسینده «تیکمک، یئرلشمک، دوشونمک»(Bauen, Wohnen, Denken)، دؤرتلو بیر بوتونلوکدن سؤز ائدیر: یئر-اوزو، گؤی-اوزو، اؤلوملولر(انسانلار)، تانریلیق(Göttliche)/مقدّسات/ قوتلولوق. موْدئرن دؤنم اؤنجهسی انسانلار، بو دؤرتلونون بیرلشمهسی ایله یاشاییردیلار؛ تورپاقدا اکیب، بیچیب، تیکیردیلر؛ گؤیلره باخیب، یاغمور گؤزلهییب، گوندوزلری، گئجهلری حسابلاییب، گون باتینجا، باتیب گون دوغونجا قالخان بیر حیات آهنگی ایله یاشاییردیلار؛ انسانلار اؤلوملو اولدوقلارینی خاطیرلاییردیلار و بیر قوتلو/مقدس (مقبره، مسجید، اوجاق، اولیاء و..) ایله ایلیشگی قوروردولار. چاغداش دونیایا باخینجا بو اویوم و آهنگ پوْزولموش، آداملارین ائولری/یورتلاری ایله باغلاری برک دئییلدیر؛ بو آپارتماندان باشقاسینا داشینیرلار، بو اؤلکهدن او بیری اؤلکهیه کؤچورلر، گئجه-گوندوز، ایشیق-قارانلیق، یاغین-تورپاق ایلیشگیسی، اهمیتینی ایتیرمیشدیر. قوتلولار گئتمیش و یا دَیَرلرینی ایتیرمیشدیرلر. یارانان بو بوْشلوق و آسیلیلیق وضعیتینده یاشام معناسینی ایتیریب، انسانلار کؤکسوزلوک، یوْخچولوق/نیهیلیسم ایله یاخالاشماقدادیرلار. بو باخیمدان هایدگر'ین بیزلری یئنیدن وارلیغی/واراوْلوشو دوشونمهیه (وار-اوْلانلار/موجودلاری دئییل) چاغیرماسی بو بوشلوق و معناسیزلیقدان قورتولماق یولونداکی چابالاماسیدیر. نه قدر باشاریلی اولوب اولمادیغینی باشقا بیر زاماندا آراشدیرماق لازیمدیر.
***
بوردا دقت چکمک ایستهدیییم مسأله، وارلیغین و وار-اوْلوشون معناسیدیر. ایلکین آپ-آچیق گؤرونن جاوابلار بیر آز داها درینلشینجه چوخ دا دوْیوروجو گؤرونمور. مثلاً «بو آغاج واردیر» دئیینجه نهیی قصد ائدیریک؟ بو آغاج'ین یارپاغی، کؤکو و.. واردیر دئیهبیلریک. داها دا ایرهلی گئتسک، «آغاج، سئللوللاردن عبارتدیر»، سئللوللار دا مولکوللاردان، مولکوللار ایسه آتوْملاردان عبارت دئسک، جاواب وئرمیش اولورمویوق؟ آتوْملار دا آتوم-آلتی (sub-atomic) ذرّهجیکلردن(اِلکترون، پروتون و..) اوْلوشور؛ تامام دا بو تیکهجیکلر و ذرّهجیکلر (اِلکترون، پروتون و..) نهدیر؟ بیر چوخ تئوری و قورام واردیر بو آلاندا. اَن مشهورو، سیجیم قورامی/ایپجیک قورامی(String theory)دیر؛ بو قورام و تئورییه گؤره، عالَمین/اَورهنین یاپی داشلاری، نقطه کیمی «ذرّهجیکلر» دئییل، تک بوْیوتلو سیجیملر/ایپجیکلردیر. بو سیجیملر/ایپجیکلر، فرقلی فرکانسلارلا تیترشیرلر و بو تیترهشیملر ذرّهجیکلرین خاصیتلرینی معیینلشدیریر. اسکی فلسفهچیلریمیزین دئییمی ایله سورغوموزو بورایا داشیییب، «بو ایپجیکلر «وار»دیر دئمک، نه آنلام داشیماقدادیر؟» سوروشابیلیریک. سانکی وارلیغین معناسی بیزه آچیق دئییلدیر و آنلاشیلماسی دا هله-هله مومکون اولمایاجاقدیر. بلکه بیر سیرّدیر. وارلیق یوْخلوقلا معنا قازانیر و یوْخلوغون دا معناسی آنلاشیلمازدیر. یوخلوغون/عدم'ین اولمادیغی اوچون دوشونجه موضوعسو اولابیلمهدیینی دوشونورلر اسلام فلسفهچیلری. اما وارلیغین و وار-اوْلمانین نه معنایا گلدییینی ده آچیقلاماق مومکون گؤرونمور.
***
هایدگر، وار اولماق(sein) و کؤکدش فعللر اوزرینده اوزونجا دورار. بو فعللرین هیند-آوروپا دیللرینده اولدوغونو و باشقا دیللرده بنزری اولمادیغینی دیینلر واردیر؛ مثلاً عربجهده وَجَد/یجدُ(=واردیر)>وجود>موجود، فعل و آدلاری اصلینده «تاپماق، تاپیلماق» معناسیندادیر؛ اسکی و یئنی تورکجهده اولدوغو کیمی بولونماق(bulunmak) دا بو ایکی آنلامی داشیماقدادیر. آما بو گؤروشون تورک دیللری حاققیندا دوغرو اولمادیغینی دوشونورم. بو آنلامی بیلدیرن دیلیمیزده اسکی زامانلاردان بری بیر نئچه عونصور واردیر:
1. وار (=هست[1])> وارلیق(=هستی). اسکی تورکجهدهکی «بار» بو گون بیر چوخ تورک دیلینده بو بیچیمده واردیر. اورتا تورکجهدن بری، اورتا آسیا تورکجهلرینده گؤرولن «بارچا/بارجه» (=هامی، بوتون) ده بورادان گلیر.
۲. ایمک فعلی، بو شکلی ایله شاهیدسیزدیر آنجاق چکیم و صَرفده چوخ ایشلکدیر. بو فعلین اسکی تورکجهده یایقین گؤرولن اَرمَک(ärmäk) (=وار اولماق، اولماق) فعلیندن تؤرهدییی و گئچمیش زامان، شرط فعلی و گئنیش زامان آنلاتماقدا ایشلک اولدوغونو بیلیریک؛ ائودهایدیم، یئمهلی میوهایمیش، پوللوسا ائولهنیر(پوللو ایسه<ای+ـسه(شرط اکی))، اوزاقلاردایام و.. گؤرولدویو کیمی بو فعل آدلارین سونونا گلرک «جمله اسمیه/اسم جوملهسی» یارادیر و نسبت فعلی اولاراق ایشلهنیر (فارسجادا: است، اینگیلیسجهده to be فعلینین چکیمی، لاتینجه ist و.. کیمی). بو فعلین منفی شکلی، اسکی تورکجهدهکی اَرمَز(=دئییل)، چاغاتایجادا و اونون میراثچیلاری ساییلان تورک دیللرینده ایمس/ایمز/ائمَس بیچیمینده یاشاماقدادیر.
3. اسکی تورکجهده، اوْل(ol) عونصورو بوگونکو ـدیر/ـدور یئرینه چوخ یایقیندیر و کاشغرینین دیوانینیندا اونلارجا اؤرنهیی وار. بو اوْل، چکیم اداتی اولوب، اشارت ضمیری اوْل(=اوْ)دان فرقلیدیر یازیلیشی و سؤیلهییشی بیر و عینی اولسادا. آشاغیداکی جوملهده ایکی سؤزجوک بیر آرادا گلمیشدیر (کاشغریدن آلینتیدیر): اُل مَنکا تفار بِرکلی اُل/ol maŋa tawar bérigli ol (=اوْ منه مالی وئرمهلیدیر).
4. اوْلماق فعلی اسکی تورکجهدهکی بوْلماق(bolmaq) فعلیندن گلیر. بو فعلین اساس آنلامی «چوخالماق، آرتماق» ایمیش. آنجاق داها سونرا «اولماق، دَییشمک»(شُدن) و احتمال معنالاری قازانیر؛ یازار اولماق ایستهمیشدیم؛ یومورتا جوجه اولدو؛ سنینله یولداش اولابیلرم. بوْلماق فعلی بو گون اورتا آسیا تورکجهلرینده (قازاقجا، قیرقیزجا، اؤزبکجه و اویغورجا کیمی) اسکیدن اولدوغو کیمی یاشار. تورک فلسفه دیلینده «وارلیق» یانیندا وار-اوْلوش دا، بو ایکی عونصورون بیرلشمهسیندن یارانیب، آوروپا دیللریندهکی اگزیستانس/Existence قارشیلیغی اولاراق اؤنریلمیش و یایقینلاشمیشدیر.
5. دورماق فعلی بیلیندییی کیمی اصلینده اسکی تورکجهدهکی تورماقدان گلیر و «آیاق اوستونده/دیک قالماق، قالخماق، گئتمهمک، اؤلمهمک» معنالاری داشیرمیش. آنجاق تاریخی متینلریمیز و بوگونکو لهجهلریمیزده دورماق، «اولماق، قالماق، وار اولماق» معنالاری دا داشیر؛ بیر یایقین ایشلهییشی ده بوگون قیسالمیش حالیندا، ـدیر/ـدور اولاراق کسینلیک و قطعیلیک بیلدیرمکدیر: ائو اوجادا«دیر». بو فعلین اوزون بیچیمی ـتورور/ـدورور(-durur/-turur) شکلینده اسکی ادبیاتیمیزدا چوخ گؤرونور؛ مثلاً بو بیتده «سوْردوم: مگر بو دُرجِ دهندیر؟ دئدیم، دئدی:/ یوخ! یوخ! دوای دردِ نهانیندورور سنون»، فعلین ایکی بیچیمی ده گؤرونور. دانیشیق دیلیمیزده داها چوخ قالماق معناسیندا اولسا دا، وار اوْلماق معناسینی دا داشیماقدادیر؛ مثلاً بیر دوستوموزدان «ائوه نئجه گئدهجکسن؟» دییه سوروشساق، بئله بیر جاواب وئرهبیلر: «ماشینیم دورور هله».
[1] فارسجادا «هست» ایله «است» بیچیملرینین ایکی آیری فعل اولدوقلارینی ادّعا ائدنلر اولسادا، بونلارین تاریخی کؤکلری، یازیلی فارسجا متینلرده و یاشایان فارسجا لهجهلرینده بیربیرینین یئرینه گلدیکلری گؤرولور و اصلینده بیر فعل اولدوقلاری آنلاشیلیر.
