آنادیل‌دن درلمه‌لر-42

 

1. یئییلمک(yéyilmek):"مغلوب اولماق، مبارزه‌دن چکیلمک/قاچماق". دانیشیق دیلینده داها چوخ منفی شکلینده یعنی "یئییلمه‌مک، یئییلمز و.." بیچیم‌لرینده ائشیتمیشم. ایلک باخیش‌دا، یئمک فعلی‌ ایله ایلگی‌لی گؤروله‌بیلر. آنجاق منجه فعل یئنمک<یئنگمک "مغلوب ائتمک" فعلینه دایانیر. نگ>گ>ی حادثه‌سی‌نین بنزرلری دیلیمیزده چوخ‌دور. بیر اؤرنه‌یی یئر آدلاریندا گؤرولن ینگی‌کند>*یگی‌کند> یئی‍کند آدی‌دیر. یئییلمک بو معناسی ایله آنادولو آغیزلاریندا، یالنیز دیاربکیر آغزیندا وار. باشقا یئرلرده ده یئنیلمک اولاراق گؤرولور.
2. کووَر(küver):"ایکی یاشیندا تکه". سؤزجویو میانادان درله‌میشم، آنجاق باشقا یؤره‌لریمیزده ده اولاجاق‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا بنزر بیر سؤزجویه راستلامادیم. قونشو دیللردن، کوردجه‌ده(کورمانججادا) کاویر(kavir) "ایکی یاشیندا قویون/قوْچ" و ارمنیجه‌ده او معنادا kavər دقت چکیر. ارمنیجه سؤزجویون کوردجه‌دن گئچدییی بیلینیر. اما کوردجه سؤزجوک هاردان گلیر؟ آنادولو لهجه‌لرینده بیر هویر(hevir) واردیر:"بورولمامیش ارکک گئچی، ایکی یاشیندا ارکک گئچی" دئمک‎دیر. بونون دا، تیتسه‌نین یازدیغی کیمی کوردجه قایناقلی اولدوغو بیلینیر((hewur> . آنجاق کوردجه سؤزجوک، عربجه "یعمور"دان، "چَپیش، قوزو" معناسیندا، گلدییی‌ ده بیلینمک‌ده‌دیر. کوردجه‌ده، کلمه ایچی و سونو v حادثه‎سی سیرادان و یایقین‌ ساییلیر. کوردجه کاویر بو "هویر" کلمه‎سی‌نین بیر ده‌ییشگه‎سی ساییلابیلر. میانا کیمی بیر ایچ بؤلگه‎میزده گؤرولمه‌سی، ارمنیجه‌دن گئچدییی احتمالینی یوکسلدیر.
3. تؤوشه‌مک(tövşemek):"قاچماق‌دان و یا آغیر ایشله‌مک‌دن تئز-تئز نفس آلیب وئرمک، نفس-نفس زدن". سؤزجوک آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص کیمی گؤرونور. آنادولو آغیرلاریندا بو کلمه و بنزرلری گؤرولمه‎دی. سانیرام اسکی تورکجه‌دن بری سیخ-سیخ گؤرولن تاویش(tavış) "سس، آلچاق سس"دن گلدییی آچیقلانابیلر. کلاوزون'ون دا گتیردییی کیمی، فرقلی تورک دیللرینده، tavuş, tavış, tawuş و بنزر بیچیم‌لر وار. منجه تاویش+ـی(آددان فعل قوران اک)+ـماق، اولاراق آچیقلایابیلیریک. "تاویش"دا، a>o حادثه‎سی تورکجه‎میزده V سس‌سیزی یانیندا چوخ گؤرولور. سوْوماق<ساوماق و بنزرلرینه دقت ائدین. تاویش اؤزو ایسه بیر *تاو/*تاپ کیمی سس تقلیدینه دایانمالی‌دیر. سانیرام بو سؤزجوک دوْوشان<تاوشان<تابیشقان سؤزجویو ایله ایلگی‎سیز اولاجاق‌دیر. آیریجا تؤوشه‌مک فعلیندن، دیلیمیزده ، تؤوشک(tövşek) آدی واردیر و "نفس دارلیغی، سورعتله نفس آلیب-وئرمک" معناسیندادیر.
4. دیغیرلانماق(dığırlanmaq):"یومرولانیب گئتمک، یووارلانماق". سؤزجوک آذربایجان ساحه‎سینده باشقا، بیتلیس (آخلاط)ده بو بیچیم‌ده و قارص‌دا دیغیررانماق(dığırranmak) اولاراق یاشار. ایلک باخیش‌دا بیر سس تقلیدینه دایاندیغی سئزیلیر؛ اصلینده آنادولودا تیقیر-تیقیر(tıkır-tıkır) دئییمی و تؤره‌تی‌لری(مشتقاتی)یایقین‌دیر. تیقیر-تیقیر "دوزنلی و منظم بیر سس چیخارماق(ماشین کیمی)" معناسیندادیر و بو بیچیم سس تقلیدی آدلار، تورکجه ده چوخ گؤرونور؛ جاییر-جاییر یانماق، تیقیر-تیقیر چالیشماق، فوقور-فوقور قایناماق و.. آیریجا تیقیراق(tıkırak) بوْلو آغزیندا "زینقیروْو" دئمک‌دیر و ایستانبول تورکجه‎سینده تیقیرداماق(tıkırdamak) بو سسه دایانیر و "تیقیر-تیقیر سس چیخارماق" دئمک‌دیر. اسکی تورکجه‌ده، کاشغرلی‌نین یازدیغینا گؤره، تیکیر-تیکیر(tikit-tikir) "آت نالی‌نین سسی"ایمیش. بو کؤکلو سس تقلیدی یانیندا منجه، بیر اسکی سؤزجویوموز اولان و دیلیمیزده اولان اوندان چوخلو سؤزجوک یارانان تینگیر/تنگیر ده بو فعل‌ده تأثیرسیز اولمایاجاق‌دیر( بو کلمه اوچون دگیرمان، دگیرمی، دگره کیمی اسکی تورکجه‌ده‌کی سؤزجوک‌لره دقت ائدین).
5. کَبین(kebin):"نکاح، مهریه، ائولنینجه به‌ی طرفیندن گلینه وئریله‌جه‎یی تعهد ائدیلن پول و یا بنزری باهالی شئی‌لر". آذربایجان تورکجه‎سیندن باشقا، دوغو آنادولودا، بیتلیس، قارص(آرپاچای)، ایغدیر، ایچ آنادولودا کیلیس‌ده و کرکوک تورکجه‎سینده ده واردیر. کبین کسمک، تورکیه تورکجه‎سینده، نکاح قییماق قارشیلیغی ساییلیر. کبین، اسکی فارسجا قایناق‌لاردا، کاوین/کابین اولاراق گئچر و عربجه صداق/مهر ترجومه‎سی اولاراق بیلینر. کلمه‌میزین کؤکنی چوخ آچیق ساییلمیر. دؤرفر'ه گؤره اسکی خوارزم دیلی/ خارزمجه‌دن فارسجایا و اورادان تورکجه و باشقا ایچ ایران دیللرینه گئچیبدیر.
6. سوْسقا(sosqa):"امزیک، اوشاغین آغزینا وئریلن پلاستیک ممه(پستانک)". اردبیل آغزیندان درلنن سؤزجوک باشقا یئرلی لهجه‌لریمیزده، "مشغولیت" و یا "دوموک"(dümük) اولاراق دا بیلینیر. سوسقا، آذربایجان جمهوریتی‌نده ده یایقین‌دیر. سؤزجویون روسجادان آلینتی اولدوغو آچیق‌دیر(cocka).
7. پرچیم(perçim):"قارماق(قلّاب)، پرچ". بیر چوخ یئرلی لهجه‌میزده، پرچیم و پرچین وارکن، اردبیل‌ده پرچوم(perçüm)ده گؤرونور. پرچیملشمک و پرچیم اولماق فعل‌لری ده واردیر "بیر یئرده حبس اولماق، چیخاجاق تاپابیلمه‌مک" معناسیندا. آیریجا پرچینله‌مک ده دیل دنیزده وار. سایی هادی، فارسجا پرچ ایله تورکجه پرچین/پرچیم سؤزجوک‌لری‌نین یئنی اولدوق‎لارینی و اینگیلیزجه press دن گله‌بیله‌جک‌لرینی یازار. پرچیم یئنی اولسایدی، آنادولودا اولمازدی. بوگون آنادولودا، پرچیم/پرچین"چَپَر، دووار، چیت، سدّ" معنالاریندا یایقین ساییلیر و یازیلی دیل‌ده ده، فارسجا پرچ ایله اینگیلیزجه rivet ین تام قارشیلیغی‌دیر.  نه ایسه، اسکی فارسجا متین‌لرده پرچین "چپر، باغ دوواری" معناسیندادیر و پرچیدن<چیدن فعلیندن گلدییی ده آچیق‌دیر.
8. قوْدوقلوق(qoduqluq):" [طؤوله‌ده] قودوق‌لارین سالیندیغی-ساخلاندیغی یئر، مجازن: زیندان[دانیشیق فارسجاسیندا: هولفدونی]". کلمه‌نین قودوق آدیندان، مکان آدی دا قوران ـلوق/ـلیق/... اکی ایله یاراندیغی اورتادادیر. قودوق، تورکیه تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده یئرآلماز، اما آنادولو آغیزلاریندا سون درجه یایقین‌دیر و  بیر چوخ بیچیمی وار. قوْداق(kodak)، غوْدوق(goduk) کیمی.. آیریجا "ائششک بالاسی" معناسی یانیندا، "قاتیر بالاسی، اینک بالاسی/بیزوْو" کیمی آنلام‌لاری دا واردیر. عثمانلیجا قایناق‌لاردا، قوْدوجاق(koducak) "کیچیک قودوق، سوپا" معناسیندادیر. کلمه‌نین "بیری‌نین دالیسیجا اولان/ دوشن" معناسی آنادولودا چوخ یایقین ساییلیر و بیر چوخ یئرده اساس معنا بودور. قودوق، ارمنی آرشدیرماجی، آچاریان'ین فیکرینجه، ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر، اما دانکوف  بئله اولمادیغینی دوشونور. منجه سؤزجویون یایقین‌لیغی ارمنیجه احتمالینی ضعیفله‌دیر. آیریجا قودوق، آغیزلاردا قویروق دئمک‌دیر. بو کلمه قودروق>قویروق‌دان گلیشمش اولابیلر می؟
9. چیرگیمک(çirgimek):"بیر زاددان بئزمک، بیر زادی ایسته‌مه‌مک". سؤزجوک بو بیچیمی ایله بعضی بؤلگه‌لریمیزده وار و بعضی یؤره‌لرده ده چییریمک(çiyrimek)واردیر. چیرگیمک، آنادولودا "بیخماق، بئزمک، سوْیوماق" معناسیندا، بیتلیس، الازیغ، مالاتیا، غازی آنتپ، قارص و ایغدیر لهجه‎لرینده وار. آز فرقله، چیرگه‌مک(سیواس/دیوریگی) ده گؤرونور. آنجاق آنادولودا ان یایقین بیچیم چییریمک (çiğrimek)‌دیر و "نفرت ائتمک" معناسییلا، اسکی‌شهیر، توقات، غازی آنتپ، قایصری، آدانا و چییره‌مک (çiğremek) سؤیله‎ییشی ایله سیواس، نئوشهیر، نییده(بوْلو) و آدانا(قاراعیسالی) دا یاشار. چییریتمک (çiğritmek) کیمی ائتدیرگن فعلی ده وار(توقات، آشقاله(ارزروم)، مالاتیا/عربکیر، غازی آنتپ، ماراش/ البیستان، قیرشهیر). فعلی، تیتسه، حسن اَرَن و تونجر گولنسوی کیمی کؤکنلی سؤزلوک یازان آراشدیرماجی‌لارین سؤزلوک‌لرینده تاپادیم. منجه سؤزجوک چیی<چیگ کلمه‎سینه دایانیر. بیلیندییی کیمی چیی "خام"، مجازی معنالاری دا واردیر و "سئویلمه‌ین نسنه/اوشاق و.." اوچون ده سؤیله‌نیر..."اؤزونو چیی سالماق" دئییمی، اؤزونو سئویلمز دوروما سالماق معناسیندادیر. دانیشیق دیلینده "چیی آشیق" دئییمی "سئویمسیز آدام/اوشاق" دا یایقین‌دیر. تورکیه و عثمانلی‌دا، "چیی رنگ" دئییمی ده چوخ گؤرولور. قیساجاسی، منجه چیگ+ی[آددان فعل قوران اک]+ـمک، فعلینه –Ur- اکی(فعل‌دن فعل قوران اک) گتیریلمیش و چیگریمک>چییریمک اورتایا چیخیبدیر و اونون کؤچوشمه‌لی(مقلوب) شکلی چیرگیمک اولاراق یاشار. منجه چییریمک/چیرگیمک، ایکی‌سی ده یازی دیلینده "بئزمک، سئومه‌مک، خوشلانماماق و نفرت ائتمک" معنالاریندا ایشلک‌لیک قازانابیلر.
10. چؤردک(çördek):"میوه‌لرین ایچینده اولان و چوخ یول برک اولوب آتیلان دن‌لر، هسته". کلمه بو بیچمی ایله ماراغادان درلنمیش. آنجاق باشقا یئرلرده ده اولاجاق‌دیر. های به‌ی، چردک(çerdek) سؤیله‌ییشینی یازییا آلمیش. چار اویماق‌دا چَودَک(çəvdək) بیچیمی قید ائدیلمیش. آنادولودا، چَوتیک (çevtik) اولسا دا، چییردیک(çiğirdik) و داها چوخ چکیردک(çekirdek) گؤرونور. بو سون بیچیم، یازی و اؤلچونلو دیل‌ده ده یایقین‌دیر. چکیردک ‌ده، مؤحتملن، چکیرتکه<چکیرگه اسمی‌نده اولدوغو کیمی، بیر سس تقلیدینه دایانیر. داها سونرا یازاجاغیم چاتلانغوچ و بنزرلری ده سس تقلیدینه دایانیرلار. چکیردک، مثلا چاقیرداماق/*چکیرده‌مک کیمی بیر فعل‌دن گلمیش اولابیلر. منجه یازی دیلیمیزده، چؤردک و چردک و حتا چکیردک بیچیم‌لری یایقین‌لاشابیلیرلر.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-41

 

1. اَنلیک(enlik):"قادین‌لارین بَزَک اوچون اوزلرینه سورتدوک‌لری قیرمیزی بویاق/توْز". تورکیه تورکجه‎سینده، بو معناسی ایله یوخ کیمی‌دیر. آنجاق آنادولو آغیزلاریندا، دار بیر آلان‌دا(غازی آنتپ) بیزده‌کی معناسییلا گؤرونور. آذربایجان جمهوریتی‌نده ایسه چوخ یایقین‌دیر. تورکیه‌ده بونا قارشیلیق آللیق(allık) و روژ(ruj) واردیر(< فرانسیزجا rouge). بورداکی روژ ایسه فارسجاداکی رُژ ایله بیر و عینی‌دیر. آنجاق فارسجاداکی سؤزجوک اصلینده "دوداق روژو(=رُژِ لب/ماتیک)"ایمیش. سونرالار قیسالیب‌دیر. نه ایسه انلیک، فارسجادا بوگون "رُژِ گونه" آدییلا بیلینن بَزَنْمه وسیله‌سی‌نین قارشیلیغی‌دیر. انلیک اورتا تورکجه‌ده انگلیک(eŋlik) بیچمی‌نده ایدی. اَنْگ(=اوز، بنیز) کلمه‎سیندن گلدییی بیلینیر. بوگون دانیشیق دیلینده بیر آز منفی چالاری اولدوغو اوچون(چوخ یول سئویلمه‌ِیَن قادین‌لارین/پیس یولا دوشموش قادین‌لارین بزک‎لرینه بو آد وئریلیر)، دانیشیق دیلینده یایقین‌لاشدیریلماسی چتین گؤرونسه‌ده، بو کؤکلو سؤزجویوموزو، ادبی اثرلریمیزده دیری توتوب، جانلی ساخلایابیلیریک.
2. کوْختو(koxtu):"کؤهنه دام، اوچوق ائو، آلونک، کلبه". کلمه‌نی میانادان درله‌میشم. سانیرام باشقا یئرلرده ده اولاجاق‌دیر. کلمه بو بیچمی ایله آنادولو آغیزلاریندا یوخ آنجاق، قارص کیمی بؤلگه‌لرده، کوْخ(koh) "بوْستان‌ کولوبه‌سی، چارداق، باغ ائوی" معناسیندا واردیر. بو کلمه‎نین فارسجا-عربجه کوخ "چؤر-چؤپ، قامیش‌دان قورولان دام" سؤزجویوندن گلدییی آنلاشیلیر. آنجاق بونون بیزیم کوختو ایله ایلگی‌سی نه اولابیلر؟ من کوختو'نون، ارمنیجه k`oxtik "کوختو، کلبه"دن گلدییی‌نی دوشونورم. ارمنیجه سؤزجوک ایسه، فارسجا-عربجه کوخ'دان گلدییی سؤیله‌نه‌بیلیر.
3. هوگول(hügül):"اکینچی‌لیک، جوتچولوک ایش‌لری اثناسیندا دینجلمه/دینجلمه یئری". کلمه چاراویماق‌دان درلنیب‌دیر. آنادولودا چوخ فرقلی بیچیم‌لرده گؤرونور. بیر نئچه‌سینه گؤز آتاق: هوللوق (holluk)، سیواس‎دا "بوستان چارداغی" دئمک‎دیر. هوقول(hokul) ارزینجان و گوموشخانه‌ده "تارلا و بوستان چارداغی" معناسیندادیر. هوگول(hügül/hügul) و هؤگبول(högbül)، ارزروم‌، گوموشخانه، سیواس‌دا عینی معنالاردادیر. آنلاشیلان، بیزده‌کی معناسی سونرادان گلیشمیش و چارداغا چکیلمک ایشینی بیلدیریرمیش. سؤزجویون ارمنیجه‌دن گلدییی و اصلینده "چارداق" آنلامیندا اولدوغونو، دانکوف چالیشماسیندا گتیرمیش‌دیر(281. ماده، 68. ص).
4. اولام(ulam): چاراویماق‌دان درلنن سؤزجوک، جوت سورمک‌ده ایشله‌ین ایکی اؤکوزون چالیشدیغی زامان قیراق‌دا توتولان و چالیشمایان اؤکوز معناسیندایمیش. بوگون جوتچولوک ایشی سونا چاتدیغی اوچون، بو سؤزجوک‌ ده، اونودولمایا اوز توتموش. آنادولو آغیزلاریندا، اولام یایقین‌دیر و "اوجرتسیز چالیشما/ چالیشدیریلما"دئمک‌دیر. اولام یانیندا، آنادولودا، یونانجا/رومجادان گلن آنغاریا(angarya) دا یاییلمیش‌دیر و بیزده ده فارسجادان گئچن بئیار(béyar)<بیگار[ی]، اولام کیمی سؤزجویو، آز قالا بوسبوتون اونوتدورموش‌دور. اولام فارسجا قایناق‌لاردا دا، موغول دؤنمی و سونراسی، سیخ-سیخ گؤرونور و "دؤولته پولسوز، قارشیلیق‎سیز چالیشماق" معناسیندا ایدی(اُلام یازیمی ایله). اولام فلسفه و منطق دیلینده، یئنی بیر سؤزجوک اولاراق، کاته‌گوری/مقوله قارشیلیغی کیمی اؤنریلمیش‌دیر و منجه ده گؤزل و دوزگون قارشیلیق ساییلیر. چونکو اولاماق فعلی "قاپساماق، قاووشدورماق" معناسیندادیر. دؤرفر'ه گؤره، اولام اصلینده چاپارلارا و چاپارلیق سیستمی‌نه وئریلمیش آددیر. سونرالاری دؤولت خدمتینده اولماق و چالیشماق آنلامینی قازانیبدیر. بیزده‎کی معناسینا گلینجه، منجه بوردا "بوش دورماق، فایداسیز-قازانجسیز دورماق" معناسیندان حرکتله، اولام، بوش دوران اؤکوزه اطلاق اولونموشدور.
5. هؤرره(hörre):"سوت و اون ایله پیشیریلن بیر آشسی(=آش کیمی) یئمک. هؤرره داها چوخ کؤرپه لره وئریلیردی". کلمه آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص کیمی گؤرونور. چونکو آنادولو آغیزلاریندان یالنیز بایبورت و قارص‌دا واردیر. سؤزجویوموزون عربجه "حریره"دن گلدییی و فارسجادا یایقین‎لیغی آچیق گؤرونور. حریره، یوموشاقلیغی اوچون، حریر(=ایپک)دن گلمیش اولاجاق‌دیر.
6. کؤهلن(köhlen):"بسله‌نمیش آت، یئیین قاچان و گؤزل یئریین آت". یئرلی لهجه‌لریمیزین یانیندا، آنادولو آغیزلاریندا چوخ یایقین‌دیر و کوهئیلان(küheylan) اولاراق سؤیله‌نیر. سؤزجوک اصلینده عربجه‎ و کُحیلان بیچیمی‌نده‌دیر. کحیلان سؤزجویو کُحل(=سورمه) ایله ایلگی‎لی اولدوغو و آتین رنگیندن قایناقلاندیغی آنلاشیلیر. ماراغایا باغلی کؤهلان/کهلان کندی‎نین آدی بوردان می گلیر؟ کسین بیلمیرم.
7. وئره‌نَک(vérenek):"وئریم، بهره". سؤزجوک چاراویماق آغزیندان درلنیبدیر و اصلینده وئرنک‌لی سؤزجویو ایچینده قیده آلینیبدیر. وئره‌نک، آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‌‎دی و آذربایجان لهجه‌لرینده ده چوخ یایقین اولمایاجاقدیر. فعل‌دن اسم قوران ـاناق/ـه‌نَک اکی اوزرینه آیرینتی‌لی دورماق گره‌ک‌لی‌دیر. آنجاق قیساجا بوردا اشارت ائده‌جه‎یییم بو: اک ماراغا آغزیندا چوخ ایشلک‌دیر و باشقا یئرلرده گؤرولمه‌ین کلمه‌لر یارادیر؛ بئلله‌نَک‌لی(بئلله‌نمیش یئر)، یوووناقلی(یویولموش/یووولموش قاب) و.. سانیرام وئره‌نَک ده بئله‌جه بیر سؤزجوک اولاجاق‌دیر و تؤره‎ییشی آچیق ساییلیر.
8. هوتدولوم(hütdülüm):"یونگول آدام، قیریق آدام، دَیرسیز". دانیشیق دیلینه عاید اولان کلمه، یئرلی آغیزلاردا گؤرولور. آنادولودا بنزری یوخ کیمی‌دیر. آنجاق سؤزجویون آنلاتیجی-بیلدیریجی(expressive) اولدوغو آنلاشیلیر. آنلاتیجی سؤزجوک‌لر، بیلدیردیک‌لری معنانی سس‌لری و بیچیم‌لریله گؤستریرلر. چوخ یول بو کیمی کلمه‌لر، سس تقلیدلرینه دایانیرلار و یا آشاغی‎لاییجی سسلمه‎لر/چاغیرمالاردان قایناقلانیرلار. آنادولودا هوتتولدک(höttüldek)، آشاغی-یوخاری، بیزیم کلمه‎یه یاخین و "ادب‎سیز، گوبودجا یئریین آدام"دیر. آیریجا هؤته‌لک(hötelek) ده، "قابا، ادب‎سیز"دیر. هؤته‌لک، هؤتلک(hötlek) "قورخاق" کلمه‎سینه دایانمالی‌دیر. هؤتلک قارشیلیغی آذربایجان‌دا، اؤدلک>اؤدده‌ک وار. بوردان می هؤده‌لک "عاغیل‎سیز، پخمه" گلیر؟ یوخسا هؤدوک(hödük)دن می قایناقلانیر؟ هؤدوک، تورکیه تورکجه‎سینده ده گؤرولور و "ادب‌سیز، گؤرگوسوز، قابا، گوبود" معناسی داشیماقدادیر. سانیرام هؤتلک و هوتدولوم، اصلینده اؤدلک>هؤدلک کلمه‎سینه دایانیرلار و "قورخاقلیق، اورکک‌لیک/هورکک‎لیک" معنالارینی بیلدیریرمیش. سونرالاری آنلام و سؤیله‎ییش‌لرینه گؤره، ایکی‎سی ده آنلاتیجی-بیلدیریجی حال آلیبدیرلار.
9. چیرای(çıray):"اوز، بنیز، صورت". سؤزجوک چاراویماق‌دان درلنیبدیر[1]. ایلک باخیش‌دا فارسجا چهره'یه سس و آنلامجا بنزرلییی گؤزه چارپسا دا، چیرای موغولجادان آلینتی‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‌ین چیرای، یالنیز ایستانبول‌داکی قیریم تاتارلاری دیلی‌ندن توپلانان سؤزجوک‎لر آراسیندا گؤرونور. چیرای تاتارجا، باشقوردجا، قیپچاقجا، چاغاتایجا و بیر چوخ سیبریا تورک‌ دیللرینده واردیر.
10. آیماز(aymaz):"غافل". آنادولودا بیر قیسیم لهجه‌لرده(اوشاق، مانیسا، کوتاهیا/سیماو) گؤرولن سؤزجوک سونرالاری یازی دیلینده یئرینی آلیبدیر. بیزده‌کی سؤزجوک، گئنه ده چاراویماق آغزیندان آلینمیش. آنلاشیلان، نیشانیان'ین یازدیغی کیمی، آیماق(aymaq)"اویانماق، آییقماق" فعلیندن، ـمز/ـماز اکی ایله یارانیبدیر. آیماق فعلی بوگون ده، تورکیه تورکجه‌سینده یایقین ساییلیر و "اؤزونه گلمک، آییقماق" معنالاری داشیماقدادیر. دیلیمیزده، آیماق'دان ایکی دؤنوشلو فعل تؤره‌میش و یاشاماق‌دادیر: آیینماق (ayınmaq) و آییلماق(ayılmaq). ایکی فعل ده، فرقلی لهجه‌لریمیزده، آنلامداش اولاراق، "اویانماق" معناسیندا گؤرولمک‌ده‌دیرلر و یازی دیلیمیزده ده، آرا-سیرا یئر آلیرلار. آیریجا آییقماق "آییلماق، به هوش آمدن" فعلی ده اوسته‌کی آیماق فعلینه دایاندیغی آچیق‌دیر. آیماز، یازی دیلیمیزده ده یئرینی آلابیلر.

---

[1]  چاراویماق‌دان توپلانان سؤزجوک‌لر، عمومیتله، داش بولاق آدلی تلگرام آخاغیندان آلینمیش‌دیر.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-40

 

1. گَلوْووز(gelovuz):"منم‌لیک ائدن، تئز قورشانان، اؤزونو قاباغا آتان" معناسیندا اولان و چاراویماق‌دا یاشادیغی‌نی اؤیرندیییم سؤزجویون gelouz سؤیله‎ییشی اولدوغونو دا بیلگی صاحبی دوست‌لار بیلدیردی‌لر. کلمه‌نین قیلاووز سؤزجویونون بیر ده‌ییشگه‎سی اولدوغو آچیق گؤرونور. کله‌بوْز یئر آدی اوزرینه یازدیغیم یازی‌دا قیلاووز سؤزجویونو آراشدیردیم. بوردا یازیلاجاق یئنی بیر فیکریم اولمادیغی اوچون، او مسأله‌یه گیرمک احتیاجی قالمیر. کله‌بوز>*کله‌ووز/*kelevüz>گلووز اولاراق آچیقلانابیلر.
2. میت(mit):"شار، فارسجاسی: تیله". سؤزجویو میانادان درله‌میشدیم. اوردا داها چوخ یومرولانان پالچیق‌دان حاضیرلانان شارا(بعضن ده پیشیریلیر) بو آد وئریلیردی و اوشاق‌لار اوینادیردی‌لار. باشقا بیر یئرده وارمی؟ بیلمیرم. آنادولودا(بوْلو)، دار بیر آلان‌دا، "گیرده‌کان/جویز اویونوندا قازانیلان قوْز/گیرده‌کان" معناسیندادیر. آیریجا موغلا(فتحیه)دا "چلیک-چوماق/چیلیک آغاج" اویونونا بو آد وئریلیر. آنادولودا مت(met) بو معنادا داها یایقین ساییلیر. بیزیم میت ده بونلاردان آیریلماز. اصلینده چیلیک آغاج اویونوندا، "چیلیک/چیلینگ" معناسیندا اولان سؤزجوک، زامانلا گیرده‌کان اویونو و شار اویونونا دا گئچیب و یئرلشیبدیر. کلمه‎نین قایناغینا گلینجه ارمنیجه mét دن گلدییی دوشونولور و اصلینده چیلیک-آغاج اویونو معناسیندایمیش. آغیزلاردا میتدیک، بیچیمی‎نده بیر سؤزجویون اولدوغونو دا بیلیریک. بو ایسه *میتلیک>میتدیک اولاراق آچیقلانمالی‌دیر دییه دوشونورم. آیریجا لهجه‌لریمیزده مازی و موْزو(mozu)دا بو معنادا واردیر. بو ایسه فارسجا مازو "پالیت آغاجی، قوزالاق"دان گلدییی آچیق ساییلیر. تورکیه تورکجه‎سینده مازی (mazı)، پالیت(>بلوط) آغاجی‌نین میوه‎سی معناسی یانیندا، آغاجین اؤزونه ده وئریلن آددیر. مازی>موْزو حادثه‎سینه گلینجه، یووارلاشما حادثه‎سی، آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا، داغینیق اولاراق گؤرونور. مثلا بیر قوشچولو(اورمو یاخین‌لاریندا بیر شهرجیک) دوستوموزدان، ایللر اؤنجه، بؤلگه‌ده یاغ یئرینه یوْغ(yoğ) سؤیله‌ندییی‌نی اؤیرنمیشدیم. اونوتمادان بونو دا یازیم؛ ماراغا آغزیندا میته‌گؤز(=بالاجا گؤز، نارین گؤزلو آدام) دئییمی‌ اصلینده "میت گؤز"دن گلیشمیش اولابیلر. آنجاق میده "اویونا قاتیلان آشیق" معناسیندا چاراویماق‌دان درلنن سؤزجوک، میته ایله بیرلشدیریله‎بیلر. بونلاردان میت سؤزجویونون ده‎ییشگه‌لری ساییلابیلیرلر.
3. گَلیم(gelim):"روشد، گلیشمه". دانیشیق دیلینده "اوشاغین توکونون گلیمی آزدیر" کیمی دئییم‌لر ایچینده ایشلک‌دیر. آنادولودا یئنی تورکجه‎ده اؤنریلن مدّ(≠ جزر) قارشیلیغی گلیم‎دن باشقا، ماراش و هاتای(آنتاکیا)دا گلیم "وئریم، بهره" معناسیندادیر و بعضی آغیزلاردا "گلیش، گلمک" معناسی دا داشیماق‌دادیر. مثلا دده قورقوت‌دا "گلیملی، گئدیملی دونیا، سون اوجو اؤلوملو دونیا" شعرسی(=شاعرانه، شعر کیمی) جومله‌لرده گئچر بو سؤزجوک. گلیم'ین تؤره‎ییشی آچیق‌دیر. ـم اکی‌نین تؤره‌تمه‌لرینده "بیر یوللوق، بیر دفعه‌لیک" معناسی اولدوغونو یازمیشام. دده قورقوت‌ سؤزلرینده ده اولدوغو کیمی، دونیایا بیر یول گلینیر، دونیادان دا بیر یول گئدیلیر. نه ایسه کلمه‎نین یازی دیلیمیزه قازاندیریلماسیندا فایدا وار دییه دوشونورم.
4. خومبال(xumbal):"ساخسی سَنَک(=سهنگ)، کوپ". زنجان آغزیندان درلنمیش‌دیر. کلمه‎نین فارسجا خم=خُنب ایله ایلگی‌سی آچیق گؤرونور. آنجاق فارسجادا خُنبره ده بو معنادا واردیر. ایلک اوْدلو سلاح‌لاردا یاناجاغی ساخسی قاب‌لاردا قویوب دوشمان اوزرینه آتیلدیغی اوچون، بو سؤزجوک عثمانلیجادا، فارسجادان آلیناراق او سلاح‎لارا وئریلمیش‎دیر. فارسجایا گئری گلن کلمه، تورکجه‌لشمیش قومباره بیچیمی یانیندا، خمپاره شکلینی ده آلدی. سانکی کلمه خُم+ پاره سانیلمیش. بو گون تورکیه تورکجه‎سینده قومبارا(kumbara) "اوشاق‌لارین پول بیریکدیردییی قاب، دخیل(=قُلک)" معناسیندادیر و سلاح آدی اولاراق خومبارا (humbara) یاشاماق‌دادیر. زنجان‌داکی بیچیم‌ده، کلمه سونونداکی سسلی دوشموش و ر>ل حادثه‎سی یاشانیب‌دیر. کلمه‌نین بیر ده‎ییشگه‎سی ده خومبول(xumbul) اولاراق آغیزلاریمیزدا(مثلا ماراغا آغزیندا) یاشاماق‎دادیر و "قارنی بؤیوک، سَنَک کیمی گؤرونن آدام" دئمک‎دیر. بوردا بیر ایره‌لی‌له‌ییجی بنزشمه(progressive assimilation) یاشانمیش‌دیر.
5. شیرشیر(şırşır):"چاغلایان، شلاله، آبشار". کلمه آنادولو آغیزلاریندان قارص لهجه‎سینده‌ ده واردیر. آشاغی-یوخاری هر کندیمیزده اَن آز بیر شیرشیر وار. بوگون‌لر، شیرشیر'لار، گزیجی‌لرین ان سئودیک‌لری نوقطه‌لردن ساییلیرلار. کلمه‎نین قورولوشو آچیق‌دیر و سس تقلیدینه دایانیر. تورکیه تورکجه‌سینده بو معنادا، چاغلایان و شلاله واردیر. چاغلایان، چاغلاغان بیچیمی‎نده ده گؤرونور و چاغلاماق "شاققیلداماق، جوشماق، گورولتویله آخماق" دان گلیر. بو فعلیمیز ایسه سس تقلیدینه دایانیر، شاققیلداماق فعلینده اولدوغو کیمی. آیریجا دیلیمیزده چاغیلتی "آخار سویون چیخاردیغی سس" اولاراق دا یاشار. شلاله (şelale) ایسه عربجه‌دن آلینتی‌دیر. عربجه‌ده داها چوخ شلال شکلی واردیر و شَلَّ(=دوردو، آخسادی و..) فعلیندن گلمک‌ده‌دیر. شیرشیر یازی دیلیمیزه ده آلینابیلر. عربجه شلاله‎ده اویغون و داها آنلاشیلیر اولدوغو بللی‌دیر.
6. یاتی(yatı):"یاتماق یئری، یاتماق واختی" سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. سانیرام باشقا یئرلرده ده واردیر. تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده یاتی "گئدیلن یئرده گئجه‎نی گئچیرمک" معناسیندادیر و عربجه-فارسجا "بیتوته" قارشیلیغی کیمی گؤرونور. کلمه‎میز اسکی تورکجه‌ده (دیوان لغات الترک‌ده گئچن) وار اولان یاتیغ(yatıġ) "یوخو، یاتاجاق یئر" سؤزجویونون گلیشدیییی آچیق‌دیر. یاتیغ ایسه یاتماق فعلینه دایاندیغی شوبهه‌سیزدیر. یاتماق فعلینه گلینجه، یادماق>یایماق فعلی ایله کؤکدش اولدوغو دوشونولور.
7. کَرَن(keren):"داما آتیلان آغاج تیر، دام تاوانی". کلمه آنادولو آغیزلاریندا دا گؤرونور و داها چوخ کَران(keran) بیچیمی‎نده‎دیر. دیاربکیرده کیران(kiran)دا واردیر.کلمه‎نین ارمنیجه‌دن آلینتی اولدوغونو بیلیریک. geran ارمنیجه‌ده "دیرک" معناسیندادیر.
8. توْوسیه(tovsiye):"سابقه، اعتبار". عربجه‌دن گئچن و فارسجادا اولدوغو کیمی تورکیه تورکجه‌سینده ده یایقین اولان توصیه(tavsiye) ایله بیرلشدیرمک دوغرو اولماز. چونکو توصیه "تاپشیریق، اؤیوت، وصیت" کیمی معنالار داشیماق‌دادیر و تووسیه‌دن فرقلی اولدوغو گؤرونور. سانیرام بوگون تورکیه تورکجه‎سینده یایقین اولاراق یاشایان دوسیا(tavsiye) و قیرخ-اللی ایل اؤنجه‌سینه‌جن فارسجادا دا ایشلک اولان دوسیه کلمه‎سی ایله عربجه توصیه‌نین بولاشماسی و قاریشماسیندان اورتایا چیخیبدیر بیزیم سؤزجوک. دوسیه/دوسیا ایسه فرانسیزجا dossier دن گلیر و اصلینده فرانسیزجا dos (=آرخا، چییین، سیرت) و نهایی اولاراق لاتینجه dorsum(= عینی معنادا) گلمک‌ده‌دیر. گلیشیمی چوخ آچیق ساییلماسادا، بیر موضوع اوزرینه توپلانان کاغیذ-بلگه‌لرین باغلی‎سی معناسینا گلدییی و انسان بئلینه بنزدییی و یا بئله و چییینه آتیلدیغی اوچون بو آدی آلدیغی، ادعالار آراسیندادیر. Dossier اینگیلیزجه‌ده ده وار و دوسیا سون زامانلاردا تورکیه‌ده، "پرونده" معناسی یانیندا، "فایل" قارشیلیغی اولاراق دا یایقین‎لاشیبدیر.
9. زاکین(zakin):"قانون، قایدا". دانیشیق دیلینده، هله‌ده ائشیدیلیر. گئچمیش‌ده داها چوخ یایقین‌ایمیش. کلمه‌نین روسجا زاکون(zakon)دان گلدییی و قاجار دؤنمی فارسجاسیندا "قانون، روس قانونو" اولاراق گؤرولدویو بیلینیر. سؤزجویون بیر عجایب بیچیمی‌نی، دانیشیق دیلینده و بیر یاشلی آدام‌دان ائشیتدیم:زَیقون(zeyqon). زاکون روسجا یانیندا، باشقا ایسلاو دیللرینده ده یایقین‌دیر و نهایی قایناغی‎نین آناایسلاوجا اولدوغو دوشونولور.
10. اَفَل(efel): خصوصیله اَفَل-اَفَل باخماق دئییمی ایچینده "گیجه‌لمک، چاش-باش اولوب اطرافا باخماق" معناسیندادیر. آنادولودا آفال "سرسم، گیج" معناسی داشیماقدادیر(ایسپارتا، بورسا، ترابزون/ماچکا). یازی دیلینده اؤزللیک‌له آفاللاماق(afallamak) بیچیمی‌نده گؤرونور. بونون یانیندا آنادولو آغیزلاریندا و ایستانبول تورکجه‎سینده آوال-آوال دا واردیر. سؤزلوکچولر(تیتسه، نیشانیان کیمی) کلمه‎نین کؤکونون آچیق اولمادیغینی یازارلار. سانیرام آشاغی‎داکی بیلگی‎لر، کلمه‌میزه ایشیق توتابیلر؛ آولااخ(avalah) "گیج، آواناق" آنلامی‌ندا (شیران/گوموشخانه) و آوالاق گئنه ده او معنادا(کاستامونو، آفیون)واردیر. یازی دیلینده آوالجا "گیج آدام کیمی، پخمه کیمی" گؤرونور. آواق دا بو اوسته‌کی معنالارا یاخین اولاراق آنادولودا واردیر. بو بیلگی‌لردن آنلاشیلان کلمه‎میز آواناق‌دان قیسالتما و پوزولما اولاجاق‌دیر. آواناق ارمنیجه‌دن آلینج اولاراق، اؤنجه‌کی یازی‌لارین بیرینده بیلدیردیییم کیمی، اوسته‌کی معنالاردادیر. سانیرام بو ده‌ییشگه‌لرین فرقلی‌لشمه‎سی و چوخلوغو کلمه‌نین آنلاتیجی ماهیت قازانماسی‎ندان اولمالی‌دیر.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-39

 

1. قانتیرقا(qantırqa):"آتین گمی‌نی جیلووا باغلایان حلقه‌[لر]". اؤنجه یازدیغیم کیمی بو دا آتچیلیق و مینیجی‌لیک دئییم‌لریندن ساییلیر. آنادولو آغیزلاریندان ساده‌جه قارص/آرپاچای‌دا واردیر(قانتارقا اولاراق). تورکیه تورکجه‎سینده قانتارما(kantarma)"آتین دیلینی باسدیرماق صورتی ایله اونو دَنَتله‌مک ایشینه یارایان دمیر آلت" معناسیندادیر. سؤزجویون موغولجادان گلدییی و اصلینده γantar- فعلیندن"آتی گَمله‌مک، آتین نوختاسینی برک توتماق" تؤره‎دییی بیلینیر. تورکیه‌ده‌کی بیچیم، تورکجه ـمه/ـما اکینه بنزتیلیرک اورتایا چیخمیش اولمالی‌دیر.
2. شئشه‌لنمک(şéşelenmek):"منم‌لیک ائتمک، اؤیونمک، بؤیوکسونمک/اؤزونو بؤیوک گؤسترمک، آسارام-کَسَرم دئمک". کلمه بو معنایا یاخین و بو بیچیمی ایله آنادولودا(آماسیا، بایبورت، قارص) واردیر و شئشه‌لمک (şéşelemek) گئنه ده بو آنلام‌دا(قارص، سیواس/قانغال، قیصری/قیزیل ویران) گؤرونور. سانیرام ششه‌لتمک(şeşeltmek) "گؤزونو آغارتماق یولویلا قورخوتماق"(قارص، بایبورت آغیزلاریندا) بیزیم فعل ایله ایلگی‌لی اولمایاجاق‌دیر و اصلینده شاشی(=چئری، گؤزو اَیری) کلمه‎سی‎نین بیر ده‎ییشگه‌سی اولان شَشی(şeşi)دن گلمه‌لی دیر. سانیرام شئشه‌لنمک فعلینده اسکی بیر سؤزجوک گیزلی اولاراق یاشاماق‎دادیر. بو گؤروشو فعلیمیزده‌کی قاپالی é سسی‌نین وارلیغی تأیید ائدیر. منجه دیوان لغات‌ الترک‌ده گئچن سئش(séş) "ضمانت"(من آنغار سئش بئردیم=من اونا ضمانت وئردیم) ایله یارانمالی‌دیر شئشه‌لنمک فعلی. "انسانین اؤزوندن امین اولماسی، اؤزونه آرخایین اولماسی" کیمی دئییم‌لر ده دیلیمیزده بو کیمی داورانیش‌‌لاریدا سؤیله‌نیر. کلمه‌ده س>ش حادثه‌سینه گلینجه، ایکینجی هجانین تأثیرینده اولمالی‌دیر. بیر بنزر دوروم‌ دا دیلیمیزده یاشایان شیش<سیش(sış) "سیخ"ده گؤرونور. 
3. ورهوْوو(verhovu):"وحشی(اوشاق)، آداما یوْووماز(اوشاق)، سؤزه باخماز، اؤیوت آلماز". اؤزللیک‌له ازدیرمک نتیجه‎سینده سؤزه باخماز حالا گلن اوشاغا وئریلن آددیر و دانیشیق دیلینده گؤرولور. آنجاق سؤزجوک آنادولو دا و یازی دیلینده گؤرولمه‎دی. کلمه باشی و<ب اولابیلر دییه دوشوندوم، قارشیما ارزروم‌داکی برهاوی(berhavi) "هاوایا اوچورولموش، یاراماز، بوش" چیخدی. برهاوی یازی تورکجه‎سینده گؤرولن برهاوا(berhava) دان پوزولمادیر و بو کلمه عثمانلیجا محصول‌لاریندان ساییلابیلیر. فارسجا بر+هوا'دان اوْلوشان کلمه‎یه نه احتیاج واریمیش تورکجه‎ده؟ بیلمه‌دیم. هاوایا/هاوادا کلمه‌سی تام بو معنادادیر. نه ایسه ورهووو'دا هاوالانماق (فارسجادا "هوایی شدن" دئییمی‌نه دقت ائدین) معناسی‌نین تأثیرینده یئنی آنلام اورتایا چیخیبدیر دییه دوشونورم. فارسجا بر- اداتی ایله قورولان عثمانلیجادا بیر چوخ سؤزجوک وارایدی. بوگونکو تورکیه تورکجه‎سینده یاشایان‌لار داهی وار: بردوش(berduş)، فارسجادا "خانه به دوش/بردوش"دان گلیر و "ائوسیز، یوواسیز کیمسه" دئمک‌دیر؛ بردوام(berdevam) "داواملی، آردیجیل"، فارسجا  بر- ایله عربجه دوام'دان قورولموش؛ برگوذار (bergüzar) "یوللوق، یولچونون/مسافرین هدیه‎سی"، فارسجا بر- و گذار"گئدیش، گئچیش"دن تؤره‎دیلیب‌دیر و عثمانلیجایا مخصوص ساییلمالی‌دیر؛ برکمال(berkemal) "تاس-تامام، نقصان‎سیز، اسکیک‎سیز"، بر+کمال؛ برمعتاد(bermutat) "عادت اوزره، آلیشمیش اولاراق"، بر+معتاد(=عادتلی، عادت اولموش)؛ برطرف(bertaraf) "رفع ائدیلمیش، قالدیریلمیش"، بر+طرف "بیر یانا قویماق" معناسیندان قایناقلانمالی‌دیر.
4. ساپلیجا(saplıca):"ساپلی تاوا، دسته‎لی تاوا". لهجه‎لریمیزده گؤرولن سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا یوخدور. آنجاق کلمه‎نین کؤکو و تؤره‎ییشی آچیق‎دیر: ـجه/ـجا اکی‌نین اوزونجا دورماق لازیم‌دیر. آنجاق بورادا بیر ایکی بنزر اؤرنک وئرمک‎له یئتینیرم؛ داشلیجا و تاشلیجا، آنادولو آغیزلاریندا(قونیا، آیدین، موغلا) تویوق کیمی حیوان‌لارین داشلیغی(=سنگدان) معناسیندادیر. آنادولودا قانلیجا و دوواقلیجا(duvaklıca) ایکی گؤبه‎لک آدی‌دیر و دیشلیجه "چنگل"(گیره‎سون لهجه‌سینده) و "یئددی/دوققوز دیشلی دیمیریق/ دیرمیق" اولاراق آنادولو آغیزلاریندا واردیر. ساپلیجا'نین دا ساپ+ـلی+ـجا اولاراق آچیقلاندیغی بللی‌دیر.
5. آیاما(ayama):"لقب، تاخما آد". سؤزجوک آغیزلاریمیزدا یایقین گؤرونور. یازی دیلینده گؤرمه‎میشم. آنادولو آغیزلاریندان اوردو لهجه‎سینده(بوغازجیق و آی‎باستی یؤره‌لرینده) بو معنادا یاشاماق‌دادیر. کلمه‌نین کؤکنی آچیق ساییلیر. اسکی و اورتا تورکجه‌ده وار اولان آتاماق>آداماق "آد قویماق، آد تاخماق" فعلیندن آداما>آیاما گلیشیبدیر. آداماق و آدیماق(adımaq) عثمانلی قایناق‌لاریندا دا واردیر. آیاما یازی دیلیمیزه آلینابیلر.
6. چیلیس(çilis):"خسیس، قیتمیر، قیسمیر، واریئمز، گؤزو دار". بیر چوخ لهجه‎میزده گؤرولن سؤزجوک بو بیچیمی و معناسی ایله لنکران کیمی آغیزلاردا دا واردیر. کرکوک‌ده، چیلیس "گؤردویو هر یئمک‌دن ایسته‌ین(اوشاق، حیوان بالاسی و..)" معناسی داشیماق‌دادیر. جیلیس(cilis) نییده آغزیندا "یاردیما مؤحتاج" آنلامی داشیر و جیلیز(ciliz) ده (آرتوین، امون، قونیا/سولوتاش) "اینجه، نازیک" معناسیندادیر. بوردان تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده یایقین اولان جیلیز(cılız) "ضعیف، گوجسوز، دَیَرسیز، اؤنمسیز" قارشیمیزا چیخیر. بو سؤزجوک آیریجا آنادولو آغیزلاریندا جوخ فرقلی بیچیم‌لرده گؤرونور و "یئنی دوغولموش اوشاق، مریض، سئیرک، قیسابویلو" آنلام‎لاری دا وار. مثلا غازی آنتپ'ده جولاز (culaz)"یوخسول، الی بوش" دئمک‎دیر. جولوز(culuz) دا زونغولداق، نییده و قونیا آغیزلاریندا "پولسوز" اولاراق یاشار. آنلاشیلان کلمه‌نین ایلکین معناسی "ضعیف‌لیک، دَیَرسیزلیک"ایمیش، سونرالاری، یوخسوللوق، مریضلیک و بوردان دا قیتمیرلیق و قیسمیرلیق اورتایا چیخیبدیر. سؤزجویون ارمنیجه çlaz دان گلدییی دوشونولور(دانکوف، 184.ص). آنجاق نیشانیان بیر ارمنی آراشدیریجی اولاراق، بونا شوبهه‌لی یاناشیر. دیلیمیزده آلینتی اولدوغو کسین گؤرونور. لهجه‎لریمیزده کیلیس(kilis) و کینیس(kinis) سؤیله‎ییش‌لرینه ده راستلامیشام. آنجاق بو بیچیم‌لر فارسجا کِنِس کلمه‎سی‌نی بیزه خاطیرلادیر. فارسجا سؤزجوک ده دانیشیق دیلینه عایددیر و اسکی قایناق‌لاردا راستلانماز. بیزیم چیلیس ایله ایلگی‎سی آچیق ساییلماز.
7. تیریق(tırıq):"ایسهال". آذربایجان‌دان باشقا آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یایقین‌دیر. اؤنملی وئری‌لر بونلار: تیریق(بیتلیس، ماردین، نییده)، تیریخ(آرتوین، قارص، ارزروم، وان، نییده)، تیریقلاماق و تیریخلاماق فعل‌لری ده او چئوره‌لرده یایقین ساییلیر. تیریقلی سؤزو "ایسهاللی" معناسیندان علاوه، ارزروم‌دا تیریخلی(tırıhlı) اولاراق "سؤیوشجول" معناسیندا دا گؤرونور. سانیرام آذربایجان‌دا بونا بنزر بیر دئییم واردیر. کلمه‌نین آیری بیچیم‌لری ده واردیر. نه ایسه سؤزجویون آلینج اولدوغونو و ارمنیجه‌دن گلدییی‎نی دانکوف دیله گتیرمیش. کلمه‎نین تورکجه قارشیلیغی‌نا گلینجه، بونلارا دقت ائتمک گره‌ک: سورگون(sürgün) ، اصلینده "ایچ سورمک"(=ایسهال اولماق)، "اوره‌ک سورمک"(عینی معنادا) فعلیندن گلیر و ایکی اؤنملی معناسی داها واردیر(=جوانه، تبعیدی). ایکینجی‎سی اؤتروک(ötrük) و یا اؤتوروک (ötürük)دور و بو سؤزجویون ده، اؤتورمک(= بیراخماق، توتابیلمه‌مک، ایسهال اولماق) فعلیندن گلدییی آچیق گؤرونور. اوچونجو تورکجه قارشیلیق جیرجیر(cırcır) (تاندیغیمیز بؤجک آدی کیمی یازیلیر و اوخونور) سؤزجویو، بالیکسیر و ایستانبول(یئنی کؤی) آغیزلاریندا گؤرونور و سس تقلیدینه دایاندیغی آچیق‌دیر.
8. دؤیه‌نک(döyenek):"برکیمیش یارا، میخچا". گؤزلندییی کیمی دؤوه‌نک(dövenek) بیچیمی ده وار آغیزلاردا. آذربایجان جمهوریتی‎نده میخچا قارشیلیغی اولاراق یایقین‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا "ناسیر <ناسور"(ایسپارتا، اگریدیر کندلری) معناسیندادیر. کلمه‌نین تؤره‌تیمی آچیق‌دیر. دؤگمک>دؤیمک فعلیندن ـاناق/ـه‌نَک اکی ایله تؤره‌دیلیب‌دیر و "دؤیولمک، تاپدانماق" معنالاری، دؤیه‌نک سؤزجویونده گؤرونور. آنادولودا دؤگه‎نک(dögenek) "آیاقلانمیش و تاپدانمیش یول/یئر" معناسیندا دا گؤرونور (ایسپارتا، قونیا). یازی دیلیمیزده یئرینی آلابیلن سؤزجوک‌لردن‌دیر.
9. اودوقماق(uduqmaq):"چوخ آجیقماق". سؤزجویو اؤنجه‎کی یازی‌لارین بیرینده(آنادیل‌دن درلمه‌لر-9) گتیرمیشدیک. اودوقماق و بنزری فعل‌لری آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمه‌دیم. آنجاق دیوان لغات الترک‌ده یوتوقماق(yutuqmaq) بیچیمی‌نده گئچن و "قوراقلیق‎دان آریقلاماق، اؤلوم حالینا گلمک" معنالاریندا گؤرولن  فعل، بیزیم اودوقماق فعلی‌نین، اسکی بیچیمی‎ندن باشقا بیر زاد اولمادیغی آچیق‌دیر. بیزده اوتماق>اودماق "بلعیدن" اولان فعل آنادولو آغیزلاریندا داها چوخ یوتماق(yutmak) اولاراق گؤرونور. یوتوقماق ایسه یوتماق فعلینه –VQ- اکی‌نین گلیشی ایله اورتایا چیخیبدیر(گؤرمک>گؤروکمک، سینماق>سینیقماق، و.. اولدوغو کیمی). قیساجاسی، اودوقماق دیلیمیزده یاشایان کؤکلو و اسکی سؤزجوک‌لریمیزدن ساییلیر، قورونماسی و یاشادیلماسی گؤزل ایش اولور.
10. مافا(mafa):"آغاج تابیت". سؤزجوک چاراویماق‌دان درلنمیش. اما سانیرام باشقا بؤلگه‌لرده ده واردیر. آنادولو آغیزلاریندا آز گؤرولن سؤزجوک، ارزروم‌دا "سَفَره چیخارکن حیوان‌لارین ایکی یانیندان آسیلان صاندیق" دئمک‌دیر. یازیلی تورکجه‎ده mahfe و mahaffe یازیم‌لاریلا گؤرولن سؤزجوک عربجه مَحفّه‌دن گلدییی آچیق‌دیر. محفّه فارسجا سؤزلوک‌لرده "هودج، کجاوه" اولاراق چئوریلیر. اصلینده "دَوَه و فیل کیمی حیوان‌لارین بئیلنه قویولان و اوستونده اوْتورولان سبد" معناسیندایمیش. سونرالاری صاندیق و اؤلو صاندیغی یعنی تابیت معناسینی قازانیبدیر. رحمتلیک ساعدی‎نین "توپ" آدلی رومانیندا، موغان شاهسئون‌لری آراسیندا آغاج تابیت معناسیندا بیر مافیرقا'دان سؤز ائدیلیر.  مافیرقا ایله مافا'نین بنزرلییی دقت چکیر. آنجاق اک هاردان گلیر؟ بیلمیرم دئسم دوغرو اولار. بلکه بیر ـیرقا اکی داشییان(قونالقا، ناسیرقا، قابیرقا و..کیمی) کلمه تأثیرینده اولار بیلر. روسجا اولابیله‎جه‎یی احتمالی اوزرینده ده دوردوم آنجاق روسجا بونا بنزر بیر سؤزجویه راستلامادیم.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-38

 

1. یئییتمه(yéyitme):"جذام مریض‌لییی". دانیشیق دیلیندن، میانا آغزیندا ائشیتمیشم. باشقا یئرلرده ده اولمالی‌دیر. سؤزجویو آنادولو آغیزلاریندا و سؤزلوک‎لرینده تاپابیلمه‎دیم. سانیرام آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص اولاجا‌ق‌دیر. کلمه گونلوک فارسجاداکی"خوره" و اسکی فارسجاداکی "خواره" ایله مقایسه ائدیلمه‎لی‎دیر. مریض‎لیک‌ده، سانکی انسان'ین بدنی یئییلیر، آزالیر، بیچمی پوْزولور و بیر یئرلری یوخ اولور.
2. شارامات(şaramat):"آچیق سؤزلو آدام، رُک". سؤزجوک میانا آغزیندان درلنمیش. آنادولو آغیزلاریندا شَرَمَت(şeremet) "چالیشقان، باجاریقلی، قیوراق" دئمک‎دیر و یایقین ساییلیر. کلمه‎نین کؤکنی‎نی کسین اولاراق تثبیت ائده‎بیلمه‌دیم. عثمانلی قایناق‌لاریندان سامی سؤزلویونده گؤرولن و آنادولو‌دا بیر کند آدی داهی اولان، شَرَمَت، بیلدیییم ان اسکی قایناق اولاراق الدّره المضیئه فی لغه الترکیه ده شرمنت(şerement) بیچیمی‌نده گؤرولور. قافقازدا، قاراچای تورک‌لری آراسیندا دا بو آد گئچیر. آیریجا اصلینده تاتار کؤکنلی اولان، اسکی روس عایله‎لریندن شرمتو(Şeremetev)لردن بو آدی داشییان اونلارجا مشهور شخصیت روس تاریخی‎نده یاشامیش‎دیر.  آدین روسجا اولمادیغی بیلینیر و ایکی تورکجه آچیقلاماسی وار: بیری چوواش تورکجه‎سینده شرمت آدیندان(=یوخسول، اوتانقاج معنالاریندا) گلدییی و او بیریسی ده شیراحمد و یا شیرمحمد>شیرممد کیمی بیر آددان پوزما اولدوغو گؤروشو‌دو. چوواشجا سؤزجویون فارسجا شرمنده‌دن آلینتی اولدوغو آچیق ساییلیر. ایکینجی آچیقلاما دا بیزیم کلمه‎نین کؤکنی اولابیلمز. موسکووا'نین ان بؤیوک خیاوان‎لاریندان و مترو دوراق‎لاریندان بیری‌نین آدی شرمتیوسکایا(Şeremetyevskaya) اوسته‌کی آدینی چکدیییمیز عایله‌دن بیری‌نین خاطره‎سینه گؤره سئچیلیبدیر. سؤزجوک منه فارسجا کؤکنلی گلیر؛ شرمنده'دن پوْزما اولماسی، فرقلی سبب‎لردن اؤترو، دوشوک احتمال. آما بلکه بیر *شرمند<*شرّمند سؤزجویوندن گلمیش اولابیلیر. دیلیمیزده‎کی شره-شور(şere-şür) دئییمی‌نه ده دقت ائدین.
3. کورسک(kürsek):"جوتلشمه ایسته‌یی/زامانی(خصوصیله ایت‌لرده)". سؤزجوک بو بیچیمی ایله آذربایجان‌دان باشقا قارص‌دا واردیر. آنادولونون باشقا آغیزلاریندا گؤرولمه‎ین سؤزجوک، آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلمالی. دیوان لغات الترک‌ده کورسه‌مک (kürsemek) وارسادا، معناسی بیزیم سؤزجوک‌دن اوزاق‌دیر. منجه کورسک، اسکی و اورتا تورکجه‎ده یایقین گؤرولن کوسه‌مک(küsemek) "ایسته‌مک، دیله‌مک" فعلیندن گلیر. بو فعل‌دن اسکی و اورتا تورکجه‌ده کوسوش(küsüş) "ایستک، میل" چوخ گؤرولور. آنادولو آغیزلاریندا گؤرولن کوسنمک(küsenmek) "به‌یه‌نمک" اوسته‌کی فعلین دؤنوشلو بیچیمی اولاجاق‌دیر. ایسته‌مک فعلیندن "میل، شهوت" معناسینا گئچمک چتین ساییلماز. عربجه‌ده شهوت، اصلینده شهی/شهو "ایسته‌‌مک"  فعلیندن گلمک‎ده‌دیر. کلمه‌ایچی سس‌سیز گلمه‎سی ایله *کوسک (*küsek)>کورسک الده ائدیلیر. اورتا تورکجه‌ده، کوسنمک (küsenmek) "میل ائتمک، ایسته‌مک" و کوسنچ(küsenç) "میل، ایستک، طلب" ده واردیر. آیریجا بیلدیییمه گؤره دَلَب<طلب ده، لهجه‌لریمیزده "ائششک‌لرین جوتلشمه ایسته‎یی/زامانی" معناسیندادیر و بنزر گلیشیمی گؤستریر.
4. باراما(barama):"ایپک، ایپک قوردو، پیله". داها چوخ آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص گؤرولور. آنادولو آغیزلاریندا(سامسون/چارشامبا کندلری،آماسیا/مرزیفون، توقات و سیواس) "ایپک قوزاسی" یعنی "پیله" معناسیندادیر. نه ایسه سؤزجوک اسکی فارسجادان آلینتی‎دیر. فارسجادا بهرامه "ایپک، پیله" دئمک‎دیر و دهخدانین یازدیغینا گؤره، بهرامج بیچیمی‏نده عربجه‎یه ده گئچیبدیر. بهرامه، بهرمان"یاقوت، آلاجا قوماش/ایپک"دن گلمیش اولابیلر. تورکجه‎میزده، باراما قارشیلیغی اولاراق ایپک و ایپک قوردو واردیر.
5. دؤنگه‌له‌مک(döngelemek):"سؤزونو گئری آلماق، اؤنجه‌ دئدییی‎نی دانماق، توپوردویونو یالاماق". سؤزجویو میانادا ائشیتمیشم. باشقا یئرلرده ده اولابیلر. فعلیمیزین دؤنگه "دؤنوم، دؤنوش نقطه‎سی، بوروق" کلمه‎سیندن یاراندیغی آچیق‌دیر. دؤنگه، حیدربابادا دا گلیبدیر:"بیلمزایدیم دؤنگه‌لر وار دؤنوم وار/آیریلیق وار ایتگین‌لیک وار اؤلوم وار". آنادولو آغیزلاریندان ایغدیر، قارص/آرپاچای و مالاتیا لهجه‎لرینده "دؤنه‎مج، ویراژ" معناسیندادیر. دؤنگه، بیلدیییمیز –gA اکی ایله تؤره‎دیلیبدیر؛ سوپورگه، بیلگه، بؤلگه، یونغا کیمی سؤزجوک‌لرده اولان اک‌دیر. دؤنگه و دؤنگه‎له‌مک یازی دیلیمیزده یایقین‎لاشابیلر.
6. دایانات(dayanat):"دیرنمه، دیرنج، مقاومت، دایانیق‌لیق". سؤزجویو بیناب‌دا ائشیتمیشم. آنجاق باشقا یئرلرده ده وار اولدوغونو بیلیرم. آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‎دی. دایانماق فعلیندن گلدییی آچیق‌ گؤرونور. سایین هادی، کلمه سونوندا عربجه ـات(جمع اکی) اولدوغونو دوشونور. بو جمع اکی هانسی سؤزجویه گلمیش؟ فعل کؤکونه می؟ منجه ده کلمه‌ده عربجه اکین تأثیری اولابیلر. آنجاق بیزده‌کی سؤزجوک آنادولودا یایقین اولان دایانتی(dayantı) "دستک، دایاق، دایانیق‌لیق" کلمه‎سی‌نین بیر ده‌ییشگه‎سی و مؤحتملن کؤچوشمه‎لی بیچیمی اولاجاق‌دیر دییه دوشونورم. سانیرام اؤنجه بیر *دایاناتی/ *dayanatı اورتایا چیخمیش سونرا کلمه سونو سسلی(اوچونجو شخص یییه‌لیک اکینه بنزه‌تیلرک) دوشموش و دایانات قالیبدیر. دوروم بئله اولونجا، منجه دایانات یانیندا، دایانتی دا یازی دیلینده ایشلک حالا گله‎بیلر.
7. تاپقیر(tapqır):"یَهَرین اوستوندن و آتین قارنی‌نین آلتیندان گلیب باغلانان باغ/اؤرکن". تاپقیر آنادولودا فرقلی معنالاری واردیر. بیزیم سؤزجویه یاخین اولان وان‌داکی "بؤلوک، دوزوم، قافله" معناسی‌دیر. بو کلمه‌نین وان‌دا تاپقور سؤیله‎ییشی ده واردیر. تاپقور/دابقور ایسه مشهور موغولجا سؤزجوک‎دور و اصلینده "صف، قات، سیرا" دئمک‎دیر.  سونرالاری اوردو و قوشون‌داکی صف‌لره(خصوصی ایله مدافعه اوچون) بو آد وئریلیر. داها سونرالاری عثمانلیجادا، بلکه ماجارجا یولویلا "اوردوگاه، استحکامات، دؤرت بؤلوک‌دن قورولان عسکر بیرلییی" معناسی‎نی قازانمیش و تابور شکلینه دوشوبدور. بو کلمه‎نی، عثمانلیجادان فارسجایا گئچن سؤزجوک‌لری آراشدیریرکن، اله آلدیق. بیزده‌کی، اسکی بیچیمی و اسکی معناسی، بؤیوک اؤلچوده، قورونوبدور.
8. بیلدیر(bildir):"گئچن ایل". آنادولو آغیزلاریندا بیلدیر(bıldır) بیچمی یایقین دیر و یازی دیلینده ده گؤرونور. آما بیلدیر(bildir) ده بعضی بؤلگه‎لرده(آفیون، بولو، ایغدیر، بایبورت، قارص، آدانا) واردیر. سؤزجویون،"بیرایل‎دیر"ین قیسالتماسی اولدوغو دوشونولور. علی آغا واحد'ین بو بیتی‎نه دقت ائدین:"کؤنلوم سنه وابسته‎دیر ای شوخ بیر ایل‌دیر/عشقین نه منی اؤلدورور آخیر نه دیریلیدیر". بیلدیر اسکی ساییلیر و کاشغرلی‌نین دیوانی‎ندا واردیر.
9. بؤو(böv):"زهرلی/آغی‎لی هؤرومجک". آغیزلاردا، بؤوه(böve) ده‌ییشگه‎سی ده وار. آنادولو لهجه‎لرینده بؤوه(ایغدیر، موغلا) یانیندا بؤو(نییده) و بؤیو(böğü)(اوشاق، بوردور، دنیزلی، ایچل) و بؤ(bö)ده گؤرونور. اما ان یایقین بیچیم بؤی(böğ)دور و یازی دیلینده ده واردیر. آیریجا بووه(büve) و بووه‌لک(büvelek) ده‎ییشگه‌لری ده آنادولودا گؤرولور. نه ایسه سؤزجوک اسکی و کؤکلودور و دیوان لغات‌ الترک‎ده بؤگ(bög) و بؤی بیچیم‌لریله واردیر. عمومیتله عربجه رتیلاء و رتیل قارشیلیغی اولاراق بیلینیر. تورکجه‌ده‌کی بؤجک(=حشره) بو کلمه‎دن-ـجک/ـجاق کیچیلتمه اکی ایله-تؤره‎نیبدیر.
10. قانجیغا(qancığa):"آت یهری‌نین دالینداکی ایپ، بیر زاد آسماق/داشیماق ایشینه یارار". سؤزجوک کلاسیک فارسجادا(قنجوغه کیمی یازیم‌لارلا) گؤرونور و باشقا یازی‎لاردا موغولجادان آلینتی اولدوغونو یازدیغیم اوچون اوزرینده دورماغا گره‌ک قالمیر. دؤرفر(290. نجی مادّه) سؤزجویو قید ائتمیش. عثمانلیجادا اولسادا بوگون آنادولو لهجه‌لرینده یاشامادیغی آنلاشیلیر. تورکیه‎ده، اسکی تورکجه‌دن گلن، ترکی(terki) بو معنادا یاشار. دیلیمیزده و فارسجادا تَرْک(terk) "مینیک حیوان‌لارین، موتور'ون و.. آرخا قیسمی" بو سؤزجویون قالینتی‎سی ساییلیر.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-37

 

1. شپیرت(şepirt):"چیلخاسی آز-یاغی چوخ ات پارچاسی(=شینتیر)، اپریمیش کؤهنه باشماق، بیر جور قدیم آیاق قابی". سؤزجوک بو بیچیمی ایله یئرلی آغیزلاردا گؤرولور. اما دیل دنیز ده گؤرمه‌دیم. سایین زؤهره وفایی'نین "گئییم‌لر:شرح البسه و پوشاک رایج در آذربایجان" آدلی اثرینده شپیک بیچیمی‌نی وئرسه‌ ده بو وئری دهتلنمه‌لی‌دیر. آنادولودا بو شپیرت بیچیمی یوخ آما چوخ فرقلی بیچیم‌لر واردیر؛ شپیت(şepit)؛"یوْوخا/یوفکا چؤرک" معناسیندا، شبیت(şebit) یئنه ده او آنلام‌دا چوخ یایقین ساییلیر. شیپیت(şipit) اوشاق و دنیزلی آغیزلاریندا، شیبیت(şibit)، مانیسا، ایزمیر، بورسا، اسکی‌شهیر، بوْلو، آنکارا(گودول)، چبیت(çebit)، بالکسیر، ترابزون، مالاتیادا واردیر. باشقا بیچیم‎لری سایماغا گرک یوخ. آنلاشیلان بیزده‌کی بیچیم اسکی معناسینی ایتیرمیش و آنلاتیجی(expressive) معنا قازانمیش و ر/r سس‌سیزی سونرادان اورتایا گیریبدیر. کلمه‌نین کسین قایناغی‎نی تاپانمادیم. تونجر گولن‌سوی، سؤزلویونده، شپیت'ی یئنی اویغورجاداکی şepirek "اینجه، سیسقا" کلمه‎سییله توتوشدورور. آنلاشیلان کلمه‎میز اصلینده نازیک و اینجه معنالاری داشییرمیش؛ سونرا اینجه/یوْوخا چؤره‌یه گئچر و اوردان دا بیزده اینجه باشماق معناسی قازانمیش اولمالی‎دیر. سانیرام سؤزجویون "یاغلی-سینیرلی ات" معناسی‌نین گلیشمه‎سی‌نده "شینتیر" سؤزجویو ده تأثیرلی اولاجاق‎دیر.
2. خوْراتا(xorata):سایین حیدر بیات'ین "اوچوروم اوزرینه آراشدیرما ماساسی" آدلی یازی‌سیندا heyderbayat.ir/post/224 ساوالی(قاراقانلی) شاعر رحمتلیک اکرمعلی اسلامی‌دن نقل ائدیب‌دیر. سؤزجوک عثمانلی قایناق‌لاریندا اولدوغو کیمی بوگون دا آنادولو آغیزلاریندا واردیر. آذربایجان‌دا ائشیتمه‌میشم. سؤزجوک یونانجادان آلینتی اولدوغو اوچون، آنادولودا گلن تورک‌لرله ساوا بؤلگه‎سینه گلمیش اولمالی‌دیر.
3. سوْمو(somu):"بربری آدییلا دا بیلینن قالین و اوزونسوْو چؤرک". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا و تورکیه تورکجه‎سینده داها چوخ سومون(somun) بیچیمی‌نده گؤرونور. آراشدیرماجی‌لار، عمومیتله یونانجا psomon دان گلدییی‌نی دوشونورلر. نیشانیان'ین یازدیغی کیمی کلمه سونو ـن قورونماسی(آنادولودا) سیرادیشی‌دیر. بیزده‌کی بیچیم آنادولودان گئری کؤچن تورک بوی‎لاریلا آذربایجانا داشینمیش اولمالی‌دیر. بربری آدی فارسجادا یئنی‌دیر و افغانیستانلی کؤچمن‌لردن بیر طایفا اولان "بربر"لرین یاپدیغی چؤره‌یه وئریلن آددیر. بوگون ده خوراسان دا یاشایان بربرلر، اصلینده فارسلاشمیش تورک‎لردن ساییلیرلار و مشهور فوتبالچی خداداد عزیزی ده بو ائله منسوب‎دور.
4. چؤمچه(çömçe)"بؤیوک قاشیق، ملاقه". آذربایجان و آنادولودا یایقین اولدوغو کیمی فارسجادا دا سون زامانلارجان یایقین ایدی و بوگون ده آرا-سیرا گؤرونور. سؤزجویون اسکی فارسجادا و پهلویجه‌ده گؤرولمه‌مه‌سی و دوْیوروجو آچیقلاماسی‌نین اولماماسی گؤزلری تورکجه‎یه چئویریر. اسکی تورکجه‌ده چؤمیچ(çömiç) و چؤمچه واردیر؛ نیشانیان'ین دوشوندویو کیمی چؤممک(çömmek) "سویا باتماق، چیممک" فعلیندن –Xç اکی ایله تؤره‎دیلمیش اولابیلر. بو گؤروشه دوغرولایان بیر وئری ده "آشیچ" (aşıç)دیر؛ آشاماق "یئمک" فعلیندن گلن اسم "قاب، یئمک قابی" دئمک‌دیر و بنزر اک ایله تؤره‎دیلدییی آنلاشیلیر. چؤمچه ده فارسجانین تأثیری اولابیلر.
5. کؤندم(köndem):"فنّ، امکان، قیلیق". دانیشیق دیلیمیزده ناکؤندم ده واردیر. سؤزجوک اؤنجه‌لری یازدیغیمیز "یؤندم" کلمه‎سینه آنلامجا و قورولوش باخیمی‌ندان بنزمک‎ده‌دیر. کؤندم، آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‌دی. منجه سؤزجوک اسکی تورکجه‌ده وار اولان و یازیلاریمیزین بیرینده آراشدیردیغیمیز کؤنی (köni)"دوز، دوغرو" کلمه‎سی‌ندن، یؤندم و اردم‌ده اولان –dAm اکی ایله اورتایا چیخیبدیر. منجه یازی دیلینه آلینماسی گره‌کلی‌دیر. قیبریس(لِفقوشا آغزی)‌داکی گؤندم(göndem) "طرز، یؤندم، اصول" بیزیم سؤزجویون بیر ده‎ییشگه‌سی اولاجاق‌دیر. آیریجا دانیشیق دیلینده بیر ده بو معنایا یاخین کؤندش (köndeş) واردیر؛ "فرصت، امکان" معناسیندا اولان سؤزجوک، کؤندم ایله کؤکدش اولمالی و کؤنی سؤزجویونه دایانمالی‌دیر. تورکیه تورکجه‎سینده و تاتارجادا گؤرولن گوندش(gündeş) "گونو، قوما" باشقا سؤزجوک‌دور و گونو(günü) "رقیب، حسود" سؤزجویونه دایاناجاق‌دیر. بیر ده یئنی تورکجه‌ده تؤره‌تیلن و ادبی تورکیه تورکجه‎سینده گؤرولن گوندش "معاصر، بوگونکو" واردیر و گون سؤزجویوندن گلیر. کؤندش‌ده‌کی اکه گلینجه، سسلی دوشمه‎سی[کؤنی+ـدش]‎ نین باشقا اؤرنک‌لری ده واردیر. یوْردام (yordam)، آنادولو و تورکیه تورکجه‎سی‌نده یایقین‌ اولان و "قیلاووز، رویّه، قایدا، تکنیک" کیمی معنالار داشییان سؤزجوک، -dAm اکی‎نین باشقا تؤره‌تمه‎سی‌دیر. نیشانیان یوردام'ی یوْرتماق "یئریمک، قاچماق" فعلینه باغلاماغا چالیشیر و چتین‌لیک‌لری آشابیلمیر. چونکو  -dAm اکی فعله گلمز و –Am کیمی بیر اکین وارلیغی دا شوبهه گؤتورور. منجه دیوان لغات الترک‌ده ده گلن یوْروغ/یوْروق(yoruġ) "گئدیش، یئریمه، خُلق، [یوخو] یوْرومو" سؤزجوک‌ده سیستملی اولاراق ـغ دوشمه‎سی ایله و  -dAm اکی‌نین گلمه‎سی ایله، یوردام آپ-آچیق اورتایا چیخیر.
6. یاوسار(yavsar): یاوا-یاوسار دئییمی ایچینده ائشیتمیشم. "یاواش ترپه‌نن، ارینگج" معنالاری واردیر سانکی. کلمه‌نی آنادولو آغیزلاریندا و عثمانلی قایناق‌لاریندا تاپابیلمه‌دیم. آنجاق کؤکونه گلینجه ایشیق توتاجاق بیلگی‌لر واردیر؛ یوْوسوماق(yovsumak)، آدانا(توزلا) آغزیندا "گوجو آزالماق" دئمک دیر. بو معنادا، مرسین‌‎ده یاوسیماق(yavsımak) واردیر. یاوساق(yavsak)، ایزمیر(باییندیر)ده "تنبل، آرسیز، ارینگج" معناسیندادیر. آنادولو آغیزلاریندا یاوسی(yavsı) و عثمانلیجادا یاوسو(yavsu) "کنه، ساققیرغا" یایقین‎دیر و بو سؤزجوک ایله ایلگی‎لی اولابیلر. آنلاشیلان بو سؤزجوک‌لر، مشهور "یاواش" کلمه‎سییله ایلگی‎لی اولاجاق‌دیر. یاواش اسکی تورکجه‌ده *یاواماق/یاووماق "یاخین‌لاشماق، یاواشلاماق" فعلینه دایانیر. یاوسیماق فعلی بو فعل‌دن(اؤنجه آراشدیردیغیمیز –sİ- اکی ایله) تؤره‌نمیش و یاوسار دا بو فعل‌دن گئنیش زامان صفت-فعل اکی ایله تؤره‌دیلیبدیر. بو اک اوزرینه یاخین دا بیر یازیم چیخاجاق‌دیر. یاوساق کلمه‎سی‌نین تؤره‌ییشی ده آچیق‌دیر. یاوسی، مؤحتملن *یاوسیغ کیمی بیر کلمه‎یه دایانمالی‌دیر.
7. مازارات(mazarat):"کؤندمسیز، ترسینه ایش گؤرن، عنادچی". دانیشیق دیلینده گؤرولن سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا چوخ آز گؤرولور و قیصری(پینارباشی)ده، "انگل، مانعه" اولاراق اولاراق واردیر. چاغداش تورکیه تورکجه‎سینده "زیان، ضرر" آنلامیندا و mazarrat بیچیمی‌نده واردیر و عربجه "مَضَرَّه/ت"دن گلدییی آچیق ساییلیر.
8. لوْم(lom):"آغیر داش‎لاری یئریندن قالدیرماق و داش‎دا-دوواردا دلیک آچماق ایشینه یارایان اوزون دمیر آلت، دیلم". سایین بهروز خاماچی‌نین یازدیغینا گؤره سهندداغی چئوره‌سی کندلرده گؤرولور[1]. سؤزجوک آنادولودا یالنیز قارص آغزیندا واردیر. بو دوروم ایسه روسجادان گله‎بیله‌جه‌یی فیکرینی اویاندیریر. دوغروسو دا، مؤحتملن ایسلاو کؤکنلی اولان بو سؤزجوک، روسجادان آلینتی‎دیر.
9. مست(mest):"اینجه چکمه، ائوده گئییلیر و یا باشقا باشماق‎لارلا بیرلیک‌ده گئییلیر". سؤزجویو خانیم زؤهره وفایی'نین "گئییم‌لر:شرح البسه و پوشاک رایج در آذربایجان" آدلی چالیشماسیندان گؤتوردوم. مست آنادولو آغیزلاریندا و تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده ده واردیر و "قیسا قونجلو، یونگول، و یوموشاق آیاق قابی" اولاراق بیلینیر. مست اصلینده عربجه مسح'دن پوزولمادیر. فقه کیتابلاریندا جئیران، گئچی، و.. بنزر حیوان دری‌لریندن تیکیلن باشماق‌لارین اوستوندن مسح ائتمک جایز اولوب-اولمادیغی آراشدیریلیر. مست باشماق‌لاری دا اصلینده مسح ائدیله‌بیلدیک‌لری اوچون، بو آدی قازانیب‌لار.
10. لاپچین(lapçın):"آلتی اینجه، اویناماغا مخصوص باشماق". بو سؤزجویو ده خانیم وفایی'نین آراشدیرماسیندان آلمیشام. لاپچین آنادولو آغیزلاریندا دا واردیر و "دابانی مؤشون اولان آیاق قابی" معناسیندادیر.  بعضی آغیزلاردا نعلین/له‌لئیین قارشیلیغی اولاراق دا گؤرولور. کلمه‌نین فارسجا لبچین‌دن گلدییی آنلاشیلیر. لبچین دهخدا سؤزلویونده "بیر جنس قابا و عسکرلیک چکمه‎سی" اولاراق گؤرولور. آنلاشیلان کلمه اسکی فارسجادا فرقلی ایمیش.

---

[1]  بهروز خاماچی، سهند در گسترۀ آذربایجان(سهندشناسی)، تبریز: انتشارات یاران، 1390. 301.ص

آنادیل‌دن درلمه‌لر-36

 

1. اوربایی(urbayı): اوربایی گئتمک و یا اوربایی وورماق دئییم‌لری ایچینده، "حربه-زوربا کسمک، حماسه اوخوماق" کیمی معنالاری واردیر. کلمه‎میزین عربجه رباعی‌دن گلدییی آچیق‎دیر. بوردا ساواش‎لاردا سؤیله‌نن "شعارلار"(اورتا تورکجه‎ده اوران/uran) و دؤرت مصراعلی شعر قصد اولونور و رباعی (=دؤرتلوک) بوردان قایناق‌لانیر. رباعی‌نین فارسجا و عثمانلیجادا بنزر معناسی اولمادیغی دقت چکیر.
2. سرواخدان(servaxdan):"سرگردان-سرواخدان" و سرواخدان اولماق/قالماق کیمی دئییم‌لرده ده واردیر. سایین هادی دیل دنیزده کلمه‎نی عربجه ثروت+دان(تورکجه چیخما حالی) اولاراق آچیقلار. آنجاق ثروت‌دن "سرواخ" چیخماسی تورک دیل قایدالارینا گؤره مومکون گؤرونمور. چونکو دیلیمیزده ت>خ حادثه‎سی اولمامیشدیر. منجه سرگردان-سرواخدان دئییمی بیر آنلامداش زنجیری اولاراق گؤروله‎بیلیر. او زامان سر+واقت>واخت+دان اولاراق آچیقلانابیلر. یعنی واختی گئچمیش‎لیک، فرصتین قاچیریلمیش‌لیغی و یئتیشمه‌مک کیمی معنالاردان، آرادا قالمیش‌لیق، سرگردانلیق معنالارینا حرکت ائتمیش اولابیلر. دانیشیق دیلیمیزده وقت>واخت>واخ گلیشمه‎سی بو ده‎ییشیمی آیدین‌لاشدیرابیلر.
3. لیفجیک(lifcik):"سوتین، قادین‎لارین/قیزلارین گؤیوس‌لرینه/سینه‌لرینه‌ تاخدیق‌لاری/باغلادیق‌لاری ایچ گئییم". بوگون بلکه یایقین‌لیغی‌نی ایتیرمه‎یه باشلامیش و یئرینی فرانسیزجادان گلن سوتین کلمه‏سینه بیراخماقدادیر. تورکیه‎ده ده sütyen یایقین‎دیر. لیفجیک ایسه هادی به‎یی یازدیغی کیمی، روسجا لیفچیک‌دن گلیر. لیفچیک ایسه لیف(=قوْلسوز کؤینک) و ـچیک(کیچیلتمه اکی)دن اولوشور. لیف گئرمن/ژرمان دیللریندن گلمه‎لی‎دیر. چونکو مثلا هولاندجادا، lijfje "قولسوز کؤینک" معناسیندادیر (اینگیلیزجه‌ده : bodice). لیفجیک، آز فرقله، بیر چوخ تورک دیلینده گؤرونور. یئنی روسجادا، آلمانجا Büstenhalter دن گلن bustengalter یایقین دیر و آذربایجان جمهوریتی‌نده ده یایقین‌لیق قازانیبدیر. اسکی تورکجه‌ده بو معنادا و یا بونا چوخ یاخین آنلام‌دا، باغیرداق(و ده‎ییشگه‌لری) وارایدی. باغیرداق، گؤیوسلوک(اوشاق اؤنلویو) معناسی یانیندا، قادین‎لارین سینه قیسمی‎نی اؤرتن پالتارا دا وئریلن آد ایدی. بوگون باغیرداق کیمی بیر سؤزجویو دیریلتمک مومکون گؤرونمه‎سه‎ده، گؤیوسلوک و اؤنلوک کیمی کلمه‎لری دیری توتماق مومکون‌دور.
4. سوسری(süseri):"بؤجک، حامام بؤجه‎یی". تبریز آغزیندا یایقین گؤرولن سؤزجوک‎لردن‎دیر. دیل دنیزده گؤرمه‎دیم. آنادولو آغیزلاریندان، یالنیز آغری‌دا "ائولرده گئجه‌لری اؤتن بیر بؤجک" اولاراق واردیر. کلمه‎نین دار آلان دا یاشاماسی، آلینتی اولما احتمالینی گوجلندیریر. فارسجا سوسک ایله بنزرلیک گؤرونسه ده، ایلیشگی اولابیلمز. منجه عربجه صُرصُر/صرصور(جمع: صراصر/صراصیر) سؤزجوک‌دن آلینج اولمالی‌دیر. صرصر عربجه‌ده، بیزیم بؤجه‏یین آدی‎دیر. مؤحتملن *sürser>*süser>süseri کیمی آچیقلانمالی‌دیر سؤزجویون گلیشیمی. عربجه سؤزجوک ‌ده، بیزده‎کی جیرجیر و جیرجیراما'دا اولدوغو کیم، سس تقلیدیندن گلمه‎لی‏دیر.
5. اورتانجیل(ortancıl):"ایکی باجی/قارداش آراسیندا دونیایا گلن اوشاق(فارسجاسی:[فرزند/پسر/دختر] وسطی". آنادولو آغیزلاریندا بو بیچیم یایقین گؤرونسه‌ ده(ارزروم، یوزغات، چوروم، توقات، قارص، ایچل کیمی یؤره‌لرده)، عثمانلیجادا اورتانجی(ortancı) و اورتاجا(ortaca) چوخ گؤرولور و بوگون اورتانجا ان یایقین بیچیم ساییلیر. آیریجا تورکیه تورکجه‎سینده، بیر چیچک آدی اولان اورتانجا(فارسجا:ادریسی/ هیدرانژا) فرانسیزجا  Hortensia(اورتانسیا)دان آلینتی‌دیر و بو کلمه ایله ایلگی‎سی یوخ. فارسجاداکی ادریسی‌ ده بو فرانسیزجا کلمه‌دن گلمه‌لی و یاراشدیرما اولاجاق‌دیر. کلمه‎نین کؤکنی‌نه گلینجه، تورکیه‌ده‌کی بیچیم‌دن ـجه/ـجا اکی سئزیلیر. آنجاق بیزده‌کی و اورتا تورکجه‎ده‎کی بیچیم(اورتانچی)، نیشانیان'ین دئدییی کیمی، سایی و سیرالاما اکی(ـنجی) اولاجاق‌دیر. بیزده‌کی کلمه‌نین سونونداکی ـل سس‎سیزی سونرادان و آچیق هجه‎نی اؤرتمک اوچون گلمه‎لی‎دیر.
6. پاققونجک(paqquncek): سؤزجویو ماراغادا بیر ناغیل ایچینده ائشیتمیشم. اصلینده یونان کؤکنلی اولان و اون دوققوزونجو یوزایل‌ده، ایرانا آوروپا دیللری یولویلا گلن "شنگول-منگول" ناغیلیندا، قورت گئچی‎نین بالالارینی آلداتماق ایستر؛ بالالار، قوردا "سن آنامیزسان؟ اللرینی گؤرست!" دییرلر. قوردون قورتلوغو بیلینیر. سونرا گئدیب الینه بیر "پاققونجک" گئچیریب گئری گلیر. ایلگی‎می چکن بو سؤزجوک اوزرینه بیر سوره دوشوندوم و آراشدیردیم. سونوج بو: روسجا pogonçik"پالتارین چیینی‌نه تیکیلن و چیینی دیک توتان پامبوق یا اسفنج جنسی ایله دولدورولموش قوماش، چییین‌لیک". عسکرلرین چیینی‌نده‌کی "ائپول" بیر آز فرقلی‌ اولور و فرقلی رنگ‌لرله و ساپ‌لارلا بنزنمیش بیچیم‌لری واردیر. نه ایسه بیزیم بو محدود آلان‎دا یاشایان سؤزجوک، ناغیلین، هئچ اولمازسا بیر روایتی‌‎نین روسیه یولویلا گله‌بیله‌جه‎یی‌نه اشارت ائدیر. روسجا سؤزجوک، فارسجایا گئچن "پاگن/پاگون" کلمه‌سی‌نین کیچیلتمه‎سی ساییلیر.
7. تاپداماق(tapdamaq):"ازمک، بیر یئره چوخ گئدیب-گلره‌ک برکیتمک، ازیب ایش‌دن-ام‌دن سالماق". آذربایجان‎دان باشقا آنادولودا گوموشخانه‌ده (دؤومک) و کرکوک‌ده، ارزروم‌دا آز فرقله واردیر. تورک دیللری‌نین بیر قیسمی‌نده(قیرقیزجا کیمی) ده گؤرونور. فعلین موغولجادان گلدییی بیلینیر و "تاپ" سس تقلیدینه دایانیر. ـتا-/ـده- اکی موغولجادا آددان فعل قوران اک‌دیر و آشاغی‎دا بیر اؤرنه‌یی‌نی داها گتیره‌جییم. تاپداق "ازیلمیش، برکیمیش" سؤزجویو ده، لهجه‎لریمیزده واردیر.
8. توختاقلیق(toxtaqlıq):"دینجلیک، راحاتلیق، توختامیش‌لیق". توختاق سؤزجویونه دایاندیغی بللی‌دیر. توختاق ایسه دانیشیق دیلینده "دینج، یاواش، سس‌سیزجه" دئمک‎دیر. بو صفت ایسه توختاماق "مریضلیک‌دن قورتولماق، یاخشی‌لاشماق، دوزلمک" فعلیندن گلدییی آچیق‎دیر. توختاماق فعلی‎نین ده موغولجادان آلینتی اولدوغونو بیلیریک. بو فعل‌دن تؤره‌یَن توختامیش آدی(=راحاتلیغا چاتمیش، دینج اولموش) بیر زامان‌لار یایقین‌ایمیش و بوگون ده یئرآدلاریمیزدا گؤرونور؛ میاناداکی تختمشلو و بوجنوردا باغلی تغتمش بوردان قایناقلانمیش اولمالی. "تختمش" سوی آدلاریندا دا گؤرونور. توغتا- فعلی موغولجادا "دورماق، دایانماق" معناسیندایمیش.
9. اتنه(etene):"اوشاق ایله بیرگه، آنا قارنیندان گلن یولداش". آیریجا مجازی و آشاغیلاییجی معنادا "یئنیجه دوغولموش، چوخ کیچیک اوشاق" اوچون ده اَتَنه و اتنچه(etençe)ده دئییلیر. اؤزللیک‎له قوش بالالاری، توک و قانات چیخارمامیش، بیر ات پارچاسی کیمی گؤرونورلر و دانیشیق دیلینده "ات بالا[سی]" اولاراق آدلانیرلار. تیتسه‌نین، کلمه‎نین کؤکنی‌نی بیلمه‌دییی آنلاشیلیر. چونکو قارشی‌سیندا ؟؟؟ قویموش. آنادولودا اتنه یانیندا، اَتَن(eten) ده یایقین.  بو سؤزجویون آنادولوداکی بیر معناسی دا "یئمیش‌لرین یئییلن بؤلومو"دور. منجه بوردان دا آنلاشیلان اتنه/اتن، ات کلمه‎سینه دایانیر و سونونداکی اک، اسکی تورکجه‌دن بری، کیچیلتمه-بنزتمه اکی اولاراق، نادیر گؤرولن ـن/ـان(-An) اولاجاق‌دیر. بیر- ایکی اؤرنک یئترلی اولمالی:

9-1. گؤین(göğen):""یارپاق‌لانمیش اکین، گؤیرتی". گؤگ/گؤک‌دن گلدییی آچیق گؤرونور(آنادولو آغیزلاریندان).

9-2. گؤدَن(göden):"قالین باغیرساق، رکتوم، راست روده"<گؤت.

9-3. اؤزَن(özen):"خلیج، وادی". اسکی تورکجه و آنادولو آغیزلاریندا یایقین گؤرولن اؤز "وادی، چؤل، دره" کلمه‎سیندن گلدییی آچیق‎دیر.

بیر ده اتچه(etçe) سؤزجویونو "یئنی چیخمیش جوجه" بیر یئرده گؤرموشم سانکی. اتنه بیچیمی‎نه گلینجه منجه، اتن کلمه‎سی‌نین، تورکجه‎میزده گؤرولن –AnA اکی‎نین تأثیری آلتیندا قالمیش بیچیمی اولابیلر؛ گؤزلجه‎نه، خیرداجانا و بنزرلری‎نده اولدوغو کیمی. سون درجه دَیَرلی و گؤزل بیر آتا سؤزنونده، کؤچمن قوش‎لارین دیلیندن "آران‌دا اتنه‌دن اولدوق، باغداد‌'دا خورمادان" دئییلیر.

10. یؤندم(yöndem):"یول، روش، متود". کلمه‌نی داها چوخ یول-یؤندم ترکیبی ایچینده ائشیتمیشم. تورکیه‌ده، یؤنتم، یئنی سؤزجوک ساییلیر و چوخلارینا گؤره دوغرو تؤره‌دیلمه‎دییی‌نی دوشونولور. بیر باخیما بو اعتراض قبول ائدیله‎بیلیر. چونکو تورکجه‌ده *یؤنته‌مک کیمی بیر فعل یوخدور و ـتم کیمی ده بیر اک(یؤن کلمه‌سیندن گتیریلیرسه). آنجاق یؤندم آنادولو آغیزلاریندا دا بوللوجا گؤرونور. یؤندم، آنادولودا "متود" معناسی یانیندا، "شانس/اوغور" معناسیندا دا آزاراق گؤرونور. یؤندم سؤزجویو، اسکی تورکجه‌دن بری دیلیمیزده گؤرولن و آزاراق تؤره‎تمه‎سی ده اولان ـدم/ـدام(-dAm) اکی‌ندن(اردم کیمی کلمه‎لرده اولدوغو کیمی) گلیر. یؤن ایسه بوگون ده دیلیمیزده، هردن ائشیدیلیر؛ "کیشی اوشاق‎لارین هر بیرینی بیر یؤن اوستونده ساخلادی" کیمی دئییم‎لردن یاشاماقدادیر("قایدا، جهت" معنالاریندا). آیریجا یؤنلمک (yönelmek) فعلی‎نی ده چوخ ائشیتمیشم. منجه یؤندم "متود" قارشیلیغی اولاراق یازی دیلینده یئری بوش گؤرولن سؤزجوک‎لریمیزدن‌دیر و ائل دیلیندن آلیندیغی اوچون ساپا-ساغلام، قوندارمالیق‌دان اوزاق‌دیر.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-35

 

1. واراداش(varadaş):"فرش/خالچا توخوما نوبتی اونون ائوینده اولان آدام". کؤورنک لهجه‎میزدن(ص113) درلنن سؤزجوک‌لر آراسیندا. وارا(vara) و یا وَرَه(vere) فارسجا و یئرلی ایران دیللرینده "نؤوبه، سیرا" دئمک‎دیر و اؤزللیک‌له ایمه‌جیلیک، سوت ده‌ییشمه‎سینده(ده‌ییشمه، ده‌ییشیک کیمی یئرلی آدلاری وار) ده ایشلک‌دیر. وارا/وَرَه بعضی گونئی لهجه‌لریمیزده، مثلا خالخال و زنجان کندلرینده گؤرورنور و قونشو دیللردن آلینمیش اولمالی‌دیر. بورداکی سؤزجوک‎ده دقت چکن اؤزللیک، ـداش/ـدش اکی‎نین گلمه‎سی و اکین ایشلک‎لییی‌دیر.

تورکیه تورکجه‎سینده بیر دئییم اولاراق گؤرولن "آلاوئره، دالاوئره، کورت محمت نؤبته"(Alavere-dalavere Kürt Mehmet nöbete)ده[1]، نیشانیان کیمی آراشدیرماجی‎لارا گؤره، آلا-وئره(آل-وئر) و دالا-وئره تعبیرلری‌ تورکجه اولاراق آچیقلانابیلر. منجه بوردا بیر کوردجه عونصور و یا کوردجه‎نین تأثیری گیزلی اولابیلر. عثمانلی اوردوسوندا کوردلرین اولدوغونو بیلیریک و ایران دیللرینده گؤرولن(مثلا لورجادا) دالاوره "ایلک نووبه" دئمک اولدوغو اوچون کوردجه‌ده ده بو عونصور وار اولابیلر.

2.  راجی(racı):"قوواق آغاجی(=تبریزی)، و یا فیستیق(=راش)". کلمه‎نین رایجی(raycı) سؤیله‌ییشی‌نی ده ائشیتمیشم. یئرلی لهجه‎لریمیزدن، آستارا دا قیزیل گؤز(qızıl göz) و تالیش تورک‌لرینده قیزیل آغاج اولاراق بیلینیر. ایرانیکادا beech ماده‎سینه گؤره، بو آغاج گیلان‎دان کلاردشت بؤلگه‎سینه‌جن "راش"، منجیل و عمارلو'دا "راج" و تالیشجادا "آلاش" آدلاری داشیماق‌دادیر. قیزیل گؤز، داغ آدی اولاراق دا بیلینیر و اسکی‎دن بیر قیزیل آغاج  یئر آدی دا تالیش بؤلگه‎سینده واردیر. بیزیم بیلدیییمیز راجی و رایجی، میانا، خالخال کیمی یؤره‌لرده گؤرونور و قونشو/یئرلی دیللردن گلدییی آچیق‌دیر. مؤحتملن تاتجا و یا گیلکجه‌دن گلمه‌لی‌دیر. کلمه‎سونو ش>ج حادثه‎سی تورکجه‌ده گؤرونور. اما یئرلی دیللرده ده اولابیلر.
3. تَپَل(tepel):"آلنیندا آغ لکه‎سی اولان اینک/اؤکوز". کلمه بو معناسییلا آنادولودا(سامسون/چارشامبا، آماسیا و گیره‌سون/شهلی)دا واردیر. سؤزجویوموز، تپه‌(=باش، کلله)دن گلدییی آچیق‌دیر. مارسل اردال بنزر آدلاردان اسکی تورکجه‎ده اؤرنک‌لر وئریر. اورداکی اؤرنک‌لردن آنلاشیلان، اکین اسکی تورکجه‎ده‌کی بیچیمی –gİl ایمش:

3-1. باشغیل:باشیندا آغ لکه‎سی اولان  حیوان.

3-2. یالغیل: یالیندا آغ لکه‎سی اولان آت.

3-3. بؤگرول(bögrül):"بؤیورلرینده آغ اولان حیوان"<بؤگور>بؤیور.

3-4. بوْغرول(boğrul):بوغازیندا آغ لکه‌لر اولان حیوان. بوغاز کلمه‎سیندن بیر رئلشمه(Rhotacism) یولویلا تؤره‎دیلدییی آنلاشیلیر.

3-5. بویمول(boymul):"بوینوندا آغلیق اولان حیوان". بوگون آنادولو آغیزلاریندا دا یاشار و مویمول (moymul) بیچیمی ده واردیر. کلمه‏نین "بوین=بویون‌"دان گلدییی آچیق‎دیر. کلمه‌ده بیرده m حادثه‎سی یاشانیبدیر.

3-6. تارغیل(targıl):"بئلینده آغ-قارا اینجه خط‌لر اولان حیوان". عثمانیجادا تارغیل "اوزده‌کی لکه‌لر" معناسیندایمیش. کلمه تار>دار(اینجه، نازیک)دن گلیر.

3-7. قویروغول(quyruğul):"قویروغوندا آغ لکه‎سی اولان حیوان". آنادولو آغیزلاریندا واردیر. سؤزجویون قویروق‌دان گلدییی آچیق‌دیر.

4. بیلیش(biliş):"تانیش، تانیدیق(آدام)". داها چوخ تانیش-بیلیش دئییمی ایچینده ائشیتمیشم. آنجاق آنادولو آغیزلاریندا تک باشینا دا گؤرولور. تورکیه تورکجه‎سی‎نین یازی دیلینده یئر آلماز. دیوان لغات الترک کیمی اسکی قایناق‌لار دا واردیر. بوردا ـش اکی-تانیش کلمه‏سینده اولدوغو کیمی-"فعل آدی" اولدوغو حال‌دا، اسم و صفت اولموش. یئنی تورکجه‎ده بیلیش، cognition و فارسجا "شناخت/شناختی" قارشیلیغی اولاراق اؤنریلمیش و ایشلک‌لیک قازانیب‌دیر.
5. ائینی‌مک(éynimek):"سعادته چاتماق، خوش گون گؤرمک". سانیرام اؤنجه‌لری آراشدیردیغیمیز ائنیمک (nimeké) "روشد ائتمک، بؤیومک" بو فعلین بیر ده‎ییشگه‎سی اولاجاق‌دیر. فعل بو بیچیمی ایله  آنادولودا یوخدور. بعض‎دن بو فعلی ایله انله‎نمک/ائنله‌نمک(enlenmek) "فخر ائتمک، سئوینمک، جانینا یاییلماق" بیر ایلیشگی قورماق ایسترم. نه ایسه منجه بو سؤزجوک اسکی و کؤکلودور؛ اسکی تورکجه‎ده ینگمک(yeŋmek)"غالب گلمک، باسقین چیخماق" معناسیندا ایدی. بو فعل بوگون تورکیه تورکجه‎سینده یئنمک "غلبه چالماق، شکست دادن" قارشیلیغی اولاراق یایقین‌دیر. اسکی تورکجه‎ده‌کی ینگمک، اصلینده یئگ>یئی "یاخشی، اوستون" کلمه‎سیندن گلیر و اوستونلوک قازانماق دئمک‏ایمیش. ینگمک‌ده، ـنگـ، بیر چوخ یئرده اولدوغو کیمی، ـئی اولوبدور؛ ینگی‌کند>یئی‌کند اؤرنه‎یی هرکسجه معلوم‌دور. Yeŋmek>*yeynimek> éynimek
6. پوسونتوله‌مک(püsüntülemek):"یئلین قاری ساووراراق آدامین اوز-گؤزونه چیرپماسی". سؤزجوک قاراداغ آغزیندان درلنیب‌دیر. آنادولودا بو بیچیم یوخسا دا، چوخ فرقلی بیچیم‌لر وار. پوسنتی(püsenti) موغلا و بولو آغزیندا "چیسَنتی، اینجه قار" دئمک‎دیر؛ هاتای دا پیسنتی(pisenti) بو معنادادیر؛ بولو، نئوشهیر و نییده‌ده بوزانتی(bozantı) "گلیب-گئچیجی یاغمور" اولور، مالاتیادا پؤسنتی(pösenti) "کیچیک قار و یاغمور دانه‎لری" دئمک‌دیر؛ پوسون(püsün) بیله‌جیک‌ده "قیروو" معناسیندادیر و پوسن(püsen) آنادولو آغیزلاریندا "سیس، دومان، اینجه اینجه قار/یاغمور" دئمک‌دیر؛ آیریجا پوسم-پوسم(püsem-püsem) "اینجه یاغان قار/یاغمور" معناسیندادیر؛ ایسپارتا، بوردور، ایزمیر و موغلا لهجه‌لرینده پوسنگی(püsengi) سامسون و آدی‎یامان لهجه‌لرینده "قیروو" دئمک‎دیر. زونغولداق آغزیندا پورسک(pürsek) بو معنادادیر. پوسه‌نک(püsenek) ایچل‌ده "اینجه قار، چیسنتی" اولدوغو کیمی، پوسنله‌مک(püsenlemek) ده نییده و قیصری آغیزلاریندا "اینجه قار/یاغمور" دئمک‎دیر. سؤزجویون باشقا ده‎ییشگه‌لری ده واردیر و ایکی معنا اطرافیندا توپلاماق اولار:1. چیسگین، یونگول قار/یاغمور، 2. قیروو. کلمه‎نین اسکی تورکجه‎ پوس(pus) "دومان، چن"دن گلدییی دوشونوله‎بیلر. "دومان/سیس" دن سونرا قیروو اوْلوشور و دومانلی هاوایلا اینجه قار/یاغمور دا چوخ بنزر وضعیت ساییلیر. آنلاشیلان بیر *پوسانماق/*پوسنمک<*بوسه‌مک/*بوساماق فعلی واریمیش. آنجاق پوسن، دوغرودان پوس کلمه‎سیندن گلمه‎لی‌دیر. قاراداغ‌داکی بیچیم، بیر *پوسونمک فعلینه دایانیر کیمی گؤرونور.
7. قوچو(qoçu):"ایگیت، لوْتو". کلمه‌نین قوچ آدینا دایاندیغی آچیق گؤرونور، آنجاق کلمه سونو ـی/ـو نئجه آچیقلانمالی؟ قوچ بیلیندییی معناسی یانیندا، "قهرمان، ایگیت" معنالاری دا واردیر و بوردان قوچاق "قهرمان"(بنزتمه-کیچیلتمه اکی ایله) سؤزجویو اورتایا چیخیبدیر. منجه قوچوداکی ـی/ـو، اصلینده دانیشیق دیلینده بیر سسله‌مه اداتی اولان ـی/ـو اولاجاق‌دیر. مثلا حسین اوچون حوسو(Hüsü)، محمد اوچون ممی(Memi)، نصرت اوچون نوصو(Nüsü) و..واردیر. بو اک کوردجه‌ده ده چوخ یایقین‌دیر. آنجاق کوردلرله تماسی اولمایان بؤلگه‌لریمیزده داهی، بو اک گؤرونور و آنادولودا دا یایقین‌دیر. بو باخیم‌دان یئرلی اولما احتمالی گوجلودور. سانیرام دانیشیق دیلینده بیر چوخ آنلاتیجی و آشاغیلاییجی سؤزجوک‌لر (ویللووو/villovu کیمی) بو اک ایله قورولوبدور. قوچو آنادولودا گؤرولمز.

قوچو/قوچی آدیندا آداملارین اولدوغونو دا بیلیریک. قوچی/قوچو ایله قورولان یئرآدلاریمیز دا وار: چاراویماغا باغلی بیر "قوچی کندی" و بیرده "قوچ احمد کندی" وار.

8. نیسگیل(nisgil):"حسرت، بیر زادی بیرینه آرزی ائتمک". دانیشیق دیلینده چوخ یایقین‌دیر و یازی دیلینده دا آز گؤرولمز. "بو تیکه‎نی سنه نیسگیل ائیله‌میشم" کیمی دئییم‌لرده "بونو سنه آرزی ایله حسرت ایله ساخلامیشام" معناسی داشیماق‌دادیر. آنلاشیلان نیسکیل(niskil) کیمی یان بیچیمی اولان سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا یوخدور. سانیرام تورکمنجه‎ده، آرا-سیرا گؤرونور. نه ایسه نیسگیل'ین تورکجه اولمادیغی آچیق‌دیر. آراشدیرماجی‎لارا گؤره، عربجه مسکین‌دن پوزولموش اولمالی. مسکین "یازیق، آجیناجاقلی دوروم‌دا اولان کیمسه" فارسجا و تورکیه تورکجه‎سینده یایقین‌دیر. بیزیم سؤزجوک‌ده بیر آنلام قایماسی یاشانیب‌دیر. بوردا دا نهایت، آجینماق و اورک یاندیرماق واردیر.
9. دَبَک(debek):"یونگول آدام، یئنجیک، آخماق". دانیشیق دیلینده گؤرولن سؤزجوک، آذربایجان جمهوریتی‎نین یازی دیلینده، دَبَنگ بیچیمی‎نده‌دیر. دبنگ(debeng) کرکوک آغزیندا "سرسم، شعورسوز، آخماق" دئمک‌دیر. آیریجا دبنک(debenk) یان بیچیمی ده وار. نه ایسه سؤزجوک، فارسجا دبنگ‎دن گلیشدییی آچیق‎دیر. دبنگ فارسجادا "آخماق، قوش بئیین، بیلمز" دئمک‎دیر. بو سؤزجوک اصلینده تبنگ(=آغاج صاندیق، چؤره‌ک تکنه‎سی) معناسیندایمیش. ائو آلت‌لری‌نین سؤیوشه دؤنمه‎سی فارسجادا و باشقا دیللرده اؤرنک‌لری واردیر. بیر اؤرنک ده، قالتاق سؤزجویودور؛ اصلینده "آتین یَهَری آلتینا سالینان قوماش" اولسادا سونرالاری فارسجا و تورکجه‌میزده "فیریلداقچی، سوْیو بوش قادین" کیمی معنالار قازانیبدیر.
10. سؤیکه‌ک(söykek):"دایاق، تکیه‌گاه". دانیشیق دیلینده "بیری‌نین سؤیکه‌یینه گیرمک" یعنی دایاق اولوب یئریتمک(آغریسی، سینیغی و.. اولدوغو اوچون)کیمی دئییم‌لرده وار. کلمه‌نین تؤره‎ییشی آچیق‌دیر؛ سؤیکه‎مک(=دایاماق) فعلینه باغلی‌دیر. بو فعل اسکی قایناقلاریمیزدا و عثمانلیجادا واردیر. اما اونون دؤنوشلو حالی یعنی سؤیکنمک(söykenmek) دیلیمیزده و آنادولو آغیزلاریندا چوخ یایقین ساییلیر. عثمانلیجا سؤیکندیرمک (=دایاندیرماق) و باشقا سؤزجوک‌لرده واردیر. آنادولو آغیزلارینا گلینجه، سؤیکه (söyke) "دایانیلاجاق یئر، مَسند" معناسیندا توقات، غازی آنتپ و قونیادا وارسادا سؤیکه و سؤکه(söke) "اَییری یئر، باییر، یاماج" معنالاریندا داها چوخ گؤرولور. بو سؤزجوک اصلینده داغا دایانماق معناسییلا ایلگی‌لی اولابیلر. عثمانیلجادا سؤیکه‌گی/سؤیکه‌گو (söykegü) "دستک، دایاناجاق، دایاناق" معناسیندایمیش و –AgU اکی ایله تؤره‎دیلمیش و بو اکین تؤره‌تمه‌لرینه قاتیلمالی‌دیر. آنادولو، آیریجا سؤیکه‌نک (söykenek) "یاستیق" دئمک اولور و بو معنادا سؤیکوک(söykük)ده اوردو آغزیندا واردیر. سؤیکه‌ک سؤزجویونه دؤنرسک، بو کلمه آنادولودا ساده‌جه، ایچل آغزیندا گؤرونور. فعلیمیز اسکی تورکجه‌ده وار اولان سؤکمک(sökmek)، چؤکمک فعلی‌نین آنلامداشی، فعلین‌دن گلمه‌لی‌دیر. دیوان لغات الترک‌ده "ار سؤکه اوْلتوردو(=آدام دیز چؤکره‌ک اوتوردو)" گلن دئییم‌لردن گلیشمیش اولمالی‌دیر. منجه یازی دیلینه آلینابیلر و سؤیکه‌ک اؤزللیک‌له چوخ فرقلی آلان‌لاردا "مسند، تکیه‌گاه، مبنا" قارشیلیغی اولاراق ایشله‌نه‌بیلر.

---

[1] . "بیر ساده آدامی تاپیب، ایشلری اونون بوینونا آشیرماق و یا چتین ایشلره گؤندرمک" معناسیندادیر.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-34

 

1. تاتا(tata):"1. تندیردن چیخان ایلک چؤره‌ک، 2. بیر جور قالین چؤره‌ک". سؤزجوک بو بیچیمی ایله اردبیل بؤلگه‎سینده گؤرولور. آنجاق آنادولودا بیر آز فرقله-دار آلان‌دا دا اولسا-واردیر؛ آرتوین‌ده "اوشاق یئمه‎یی، قاقا" معناسیندادیر. قونیا آغزیندا دادا(dada) "یئمک/غدا" معناسیندا و "شیرنی، اوشاغا وئریلن یییه‌جک" آنلامی‌ندا، آنادولونون بیر چوخ بؤلگه‎سینده واردیر. بیر ده آرتوین‌ده گئچن تاتاق(tatak) "پیشمه‎میش، خمیر چؤره‌ک" کلمه‎سی ده دقت چکیر. آیریجا بوردور بؤلگه‎سینده، "دادا" یئرینه "داداغ" ایشله‌ندییی‌نی ده بیلیریک. اوشاق دیلینده "شکرلی یییه‌جک، شیرنی" داداق دا سیواس، یوزغات، و قیصری چئوره‎سینده واردیر. بیزده‌کی معناسی، سانیرام، اصلینده اوشاق دیلینده گلیشیبدیر. اوشاقلارا مخصوص یاپیلان چؤره‌ک، و یا اوشاقلارین تندیردن چیخان ایلک چؤره‎یی قاپیب آلدیق‌لاری اوچون بو گلیشمه‎ یاشانمیش اولمالی. کلمه‎‌نین کؤکنی‌نه گلینجه، منجه دادماق/تاتماق فعلینه دایانیر و اصلینده تاتاغ اولماسی گره‌کیر. آیریجا اوشاق دیلینه بنزدییی و یاخینلیغی اوچون، کلمه آهنگینه گؤره ده گلیشمیش اولابیلر. اسکی تورکجه‌ده تاتاغ/تاتیغ "شیرینلیک، داد/تام، دادلی یئمک" معنالاریندا یایقین‌دیر. اوشاق‎لارین شیرین سئودیک‌لری ده بیلینیر. تورکجه‎میزده بیر آز فرقلی بیچیم‌لرده گؤرولن تاتاواز(tatavaz) یا تته‌واز (tetevaz)، تته‎ریز(teteriz) و.. "تندیرین دوواریندا قالماییب ایچینه تؤکولن چؤره‌ک" کلمه‎سی‌نین ایلک عونصورو بو تاتا اولاجاق‌دیر. آنجاق ایکینجی تیکه‌جیک(جزء) منه آیدین اولمادی.
2. اتمل(etmel):"اوزو توکسوز کیشی، توکو/ساققالی چیخمامیش اوغلان". کلمه بو بیچیمی ایله بیر ایکی یئرلی آغیزدا وار و آنادولودا گؤرولمز. سانیرام سؤزجوک عربجه و فارسجادا یایقین اولان امرد(اوسته‎کی معنالاردا) کلمه‎سیندن آلینتی و پوْزونتو'دور: اَمْرَد (کؤچوشمه یولویلا)>*edmer>*etmer>etmel. بو گلیشمه‌ده تورکجه "اَت" سؤزجویونون تأثیری اولمالی‌دیر.
3. جومبوتما(cumbutma):"باش‌دان اَته‌یه سو اولان، بوسبوتون ایسلانمیش". دانیشیق دیلینده یایقین‌دیر، اما یازی دیلینده گؤرونمز:"اوشاق‌لار باخچادا اوینامیشدی‌لار، جومبوتما سو اولموشدورلار". سؤزجوک بو بیچیمی ایله آنادولو یوخ آنجاق یاخین بیچیم‌لر چوخدور؛ جومبورتو(cumburtu) یازی دیلینده "سویا دوشن آغیر جیسمین و یا چالخالانان سویون چیخاردیغی سس" دئمک‎دیر. جومبورداق(cumburdak) دنیزلی‌ده "سویون بول و گور آخماسی" و بولو(دوزجه) آغزیندا "سو ایچینده اویناماق‌لا چیخان سس" دئمک‌دیر. دانیشیق تورکجه‎سینده جومباداق(cumbadak)دا جومبورتو قارشیلیغی اولاراق واردیر. جومبولداماق ایسه "بیر قابین ایچینده‌کی سودان، چالخالاماق یولویلا چیخاریلان سس، سو ایچینه آتیلان داش‎دان چیخان سس" معنالاریندادیر. جومبور-جومبور دئییمی ده سو ایچینده حرکت ائدن جیسمین چیخاردیغی سس معناسیندا ایشلک‌دیر. بوتون بو کلمه‌لرین، سس تقلیدینه دایاندیق‌لاری و سویون چیخاردیغی سس‎دن گلدیک‌لری آچیق ساییلیر. بنزر سس تقلیدلری ده تورکجه‌ده واردیر؛ اؤرنک اوچون جوپپاداق(cuppadak)"سویا بیردن بیره آتیلاماق، سویا دوشمه‎نین سسی". نه ایسه سؤزجویون و کؤکدشلری‎نین یازی دیلینه آلینماسیندا بیر محذور اولمایاجاق‌دیر.
4. لته‌جین(letecin):"زهله‎سیز، اَتی‌آجی، کیفیر آدام، کیفیرجه گئیینیب/یییَن آدام". سؤزجویون میانا و چاراویماق کیمی بؤلگه‎لرده اولدوغونو بیلیریک. آنجاق باشقا یئرلرده ده اولابیلر. آنادولو  و آذربایجان جمهوریتی سؤزلوک‌لرینده گؤرولمه‌‎دی و کلمه‎باشی ل/l سس‎سیزی، آلینج اولدوغونا اشارت ائدیر. منجه لته‌جین، فارسجا "لته‌چین"دن گلیر. سؤزلوک‌لرده، یئرلی فارسجالاردا ‌لته‌چین "زیبیل‌دن کؤر-کؤهنه توپلایان، کوللوک آختاران، کؤهنه‌چی" دئمک اولدوغو بیلینیر. لته(=اسکی، اَپریمیش، ییرتیق، قوپوق) +چین(چیدن فعلیندن) گلدییی ده آچیق و اورتادادیر.
5. ساخلاشماق(saxlaşmaq): "اؤزونو توتماق، self-control". دانیشیق دیلینده یایقین گؤرولن سؤزجوک، آنادولو آغیزلاریندا یوخ کیمی‎دیر و آذربایجان تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده ده یئترلی گؤرولمه‌مک‎دیر. کلمه‎میزین ساخلاماق فعلی ایله کؤکدش‌لییی بللی‌دیر. ایکی‎سی‎نین کؤکونده "ساق" واردیر؛ ساق اسکی تورکجه‌ده "عاغیللی، اویاق، آییق-ساییق، هوشلو-باشلی" دئمک‎دیر و اصلینده ساماق "آنلاماق، دوشونمک، عاغلی‎نی ایشلتمک" فعلیندن گلیر(سانماق دا بو ساماق فعلیندن دؤنوشلولوک اکی ایله تؤره‌دیلیب‎دیر). بونا چوخ بنزَیَن بیر فعل ده تورکیه‎ده یایقین اولان یاقلاشماق‌دیر. بیزده اونون یئرینه یاووشماق/یاخینلاشماق کیمی فعل‌لر ایشله‌نیر. بو فعل ده اسکی تورکجه‌ده‌کی یاق(=یاووق) کلمه‎سی گیزلی‌دیر. نه ایسه ـلاشماق/ـله‌شمک اکی ایله تؤره‌یَن یوزلرجه فعل وار دیلیمیزده؛ آرالاشماق(=آیریلماق، اوزاقلاشماق)، آجی‌لاشماق، دیللشمک(=دانیشماق، صؤبحت ائتمک) و..دانیشیق دیلینده بیر چوخ یئنی‎سی تؤره‌نمک‌ده‌دیر؛ آداملاشماق، قوردلاشماق، کیفیرلشمک و.. اکین اصلینده ـلاماق/ـله‌مک اکی ایله ـشماق/ـشمک اک‌لری‌نین قایناشماسیندن اورتایا چیخدیغی دوشونولور. نه ایسه ساخلاشماق، ایچینده ساخلادیغی اسکی کؤکه باخیلیرسا، اصلینده "عاغیللی اولماق، اویانیق اولماق" معناسیندایمیش. دیلیمیزین سؤز وارلیغینا قاتیلماسیندا فایدا وار.
6. هرلنمک(herlenmek):"فیرلانماق، گیجه‌للنمک". دانیشیق دیلینده داها چوخ هررنمک(herrnmek) یعنی r
7. تومماق(tummaq):"فیکره گئتمک، دالماق". کلمه آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ گؤرولور و اصلینده "سویا دالماق، باتماق" معناسیندادیر. بونون یانیندا، آنادولودا دومماق(dummaq) بیچیمی ده یایقین ساییلیر و معناجا تومماق‌دان فرقسیزدیر. سانیرام بوگون دانیشیق دیلینده، دوما گئتمک بو فعل‌دن تؤره‎نیب‌دیر (تورکیه‌ده‌کی باخا قالماق کیمی دئییم‌لرله قیاس ائدین). هادی به‌ی دیل‌‎دنیزده تومماق فعلینی جومماق فعلی ایله بیرلشدیریر. بو گؤروش دوغرو اولانماز. چونکو جومماق اسکی تورکجه‎ده‌کی چومماق "سویا دالماق/آتیلماق" معناسی ایله بیردیر و چوخ اسکی ساییلیر. دیوان لغات‌ الترک‌ده بیر ده چؤممک (çömmek) "چیممک، سویا آتیلماق" واردیر. بو ایکی فعلین بیرلشدیرمه‎سی مومکون گؤرونور. ایکی یاخین ده‎ییشگه‌ ساییلابیلیرلر. سانیرام بیزده و آنادولودا یایقین گؤرولن چیممک فعلی بوردان گلیر. تیتسه‌یه گؤره آراشدیردیغیمیز تومماق/دومماق فعلی "دوْلونماق/دولونماق(dulunmaq/dolumaq)" فعلی‎نین ده‌ییشگه‎سی(واریانتی)دیر. دولونماق "گؤزدن ایتمک، باتماق(گونش، آی، اولدوز و.). تورکجه‌ده‌کی دوْلون‌آی(بوتؤو آی/بَدیر) بو فعلدن قورولمالی‌دیر. رضوان اؤزتورک آدلی بیر آراشدیرماجی بو فعل اوزرینه بیر چالیشماسی واردیر("آنادولو و قیبریس آغیزلاریندا بیر دیل تیکینسیز(تابو) اؤرنه‎یی "دولونماق"، بیلگی: تورک سوسیال بیلیم‎لر درگی‌سی، 37. سایی، 2006). بو چالیشمادا آنادولو آغیزلاری یانیندا، اسکی عثمانلی قایناق‌لاریندان و چاغاتایجادان اؤرنک‌لر وئریر و کلمه‌نین یاشاماسیندا "باتماق" کیمی فعل‌لرین(گونش، آی و..)منفی چاغریشیم(تداعی)لاری اولدوغونو ائتگیلی سایار. بنزر بیر چوخ اؤرنک وار دیلیمیزده. اسکی تورکجه‎ده بؤری یئرینه قورت گلمه‌سی، بیزلرده قورت یئرینه جاناوار (فارسجادان) گلمه سی کیمی. نه ایسه دومماق/تومماق دا یازی دیلیمیزه قازانیلیماسی و ایشلک حالا گلمه‎سینده فایدا وار دییه دوشونورم.
8. قیتمیر(qıtmır):"قیییم‌سیز، خسیس". اؤنجه‌لری بیر یئرده عربجه قطمیر(=خورما چرده‌یی‌نین قابیغی، مجازی معنادا: چوخ آز، آزیجیق) ایله ایلگی‌لی اولابیله‌جه‌یینی یازمیشدیم. آنجاق بیلیندییی کیمی قطمیر‌ده فاعللیک معناسی یوخ و آزلیق، دَیَرسیزلیک معناسی باسقین(حاکم)دیر. قیتمیر آذربایجان‌دان باشقا آنادولو آغیزلاریندا دا(ایسپارتا، بولو، کاستامونو، مالاتیا، سیواس، ایچل، موغلا و قونیا) "جیمری، پینتی" معناسیندا واردیر. بونون یانیندا، چوخ ایلگی‎چکن سؤزجوک "قیسمیر"(kısmır)دیر. قیسمیر، آنادولو آغیزلاریندا اولدوغو کیمی سون زامان‎لاردا، تورکیه تورکجه‎سی‎نین یازی دیلینه ده گیره‎بیلیب‌دیر. تؤره‎ییشی آچیق‌دیر؛ قیسماق فعلینه –mXr اکی‎نین گلیشی ایله اورتایا چیخیبدیر. بو اک اسکی و یئنی تورکجه‌ده گئچیشلی و گئچیش‎سیز(لازم و متعدی) فعل‌لره گله‌رک آد یارادیر:

8-1. کؤمور. کؤنگمک(köŋmek)>کؤیومک(=یانماق)>گؤینه‌مک.

8-2. آلمیر/آلیمیر(alm(ı)r): اسکی تورکجه‌ده "تاماه" دئمک‌دیر. آلماق فعلیندن گلدییی دوشونولور.

8-3. یاغمور:"یاغین/یاغیش". یاغماق دان گلدییی آچیق‌دیر.

8-4. تامیر:"دامار". مارسل اردال'ین آراشدیرماسینا گؤره، تامماق>دامماق فعلینه دایانیر.

بیزیم قیسمیر دا بئله بیر اک ایله تؤره‎میش اولمالی‌دیر. قیسماق فعلی‌نین کؤکونه گلینجه؛ سانیرام بیر *قیماق فعلینه دایاندیغی‌نی دییه‎بیلریک. بو وارسادیغیمیز فعل، بیر چوخ سؤزجویون قایناغی‌دیر؛ "قیز" اسکی تورکجه‌ده "نادیر، باهالی" دئمک‎دیر. قیرماق فعلی، قیسماق(اوسته‎کی)، قیدماق>قییماق(اصلینده کسمک و سونرالاری، گؤزدن چیخارماق، قیزیرغانماماق، مضایقه ائتمه‎مک). منجه بیرده قیتماق فعلی واریمیش. بو فعل بوگون آنادولودا آزاراق دا اولسا گؤرونور. آنجاق آذربایجان‌دا قیرتماق فعلی یایقین‌دیر. بو فعل اصلینده *قیریتماق می‎دیر یوخسا قیتماق فعلینه سونرادان بیر ر/r سس‌سیزی گلیشی ایله اورتایا چیخیبدیر؟ ایندیلیک کسین بیلمیرم. آنجاق دوشوندویومه گؤره، قیتمیر بئله بیر فعله دایانابیلر. بلکه ده قیتمیر، قیسمیردان، قیت(=نادیر، قحط‌لیک) تأثیری آلتیندا ده‎ییشیب‌دیر(چؤنمک فعلی‌نین چئویرمک تأثیری آلتیندا، دؤنمک‎دن یاراندیغی کیمی). قیت کلمه‎سی ده اسکی تورکجه‌ده یوخدور و یئرینه قیز گؤرونور. مؤحتملن قیز کلمه‌سی ایکی آیری معنا داشیدیغی اوچون و عربجه قحط و عثمانلیجاداکی قحط‌لیق(qahtlıq) تأثیری آلتیندا قالدیغینا گؤره، قیت بیچیمی‎نه دوشوبدور. نه ایسه منجه قیسمیر و قیتمیر ایکی‎سی‌ ده یازی دیلیمیزده یئرلرینی آلابیلیرلر. دورومون ترسی ده دوشونوله‎بیلر. قیتمیر (عربجه‌دن گلیرسه)، قیسماق فعلی تاثیر آلتیندا، قیسمیر بیچیمی قازانمیش اولابیلرمی؟

9. مکه‌جین(mekecin):دونقوزون بالاسی". قاراداغ‌دان درلنمیش سؤزجوک‌لر آراسیندادیر. کلمه آز فرقله بیر چوخ تورک دیلینده گؤرونور. تورکمنجه‌ده مکه‌جین بیچیمی وار و قیرقیزجا کیمی دیللرده مگه‎چین(megeçin). چاغاتایجادا میگه‌چین(migeçin) اولاراق گئچر. نه ایسه سؤزجویون موغولجادان آلینتی اولدوغو بیلینمک‌ده‎دیر. آنجاق موغولجا و باشقا تورک دیللرینده‌کی سؤزجوک "دیشی دونقوز، آنا دونقوز" آنلامی داشیماق‌دادیر. قاراداغ‌داکی "بالا دونقوز" دا بیر آز معنا قایماسی گؤرونور.
10. شاققاوات(şaqqavat): داها چوخ شاققاواتلی اولاراق گؤرونور و "ایری گؤوده‌لی، یاراشیقلی، هیبتلی" دئمک‎دیر. منجه سؤزجوک عربجه شقاوت‌دن گلیر. اؤنجه‌لری شاغی سؤزجویو اوزرینده دورارکن، کلمه‎نین عثمانلیجادا "یول‎کسن‌لیک، سویغونچولوق، اشقیالیق" معنالاری داشیدیغی‌نی یازمیشدیم. تورکیه‌ده şekavet بو معنالاردا یاشار. آنجاق شاتافات(şatafat) کلمه‎سینه بنزدییی اوچون، ایکی‎سی‌نین معنالاری و بیچیم‎لری بیربیرلرینه قاریشمیش اولابیلر.. شاتافات، تورکجه‌ده "گؤرکم، عظمت" معناسیندادیر و عربجه شطفات< شطف "بزه‌مه، یالتاقلیق"دان آلینتی‌دیر. سانیرام بیزده‌کی شاققاوات'ین آنلام قایماسی‎نین سببی بو سؤزجویه بنزمه‌سی‎دیر. آیریجا بونو دا اونوتمامالیییق: عربجه، فارسجا و یازیلی متین‎لریمیزده شقاوت "آجیماسیزلیق(رحمسیزلیک)، قورخو سالما" معنالاری داشیماق‌دادیر بوردان دا بیزیم "هیبتلی" معنامیزا یول، اوزاق ساییلماز.

آنادیل‎دن درلمه‌لر-33

 

1. ملنقو(melenqu):"طوطی، پاپاغان". سؤزجویون اورمودا یایقین اولدوغونو اؤیرندیم. ملنقو فارسجا دا گؤرولن ملنگو دان آیری توتولانماز. ملنگو ایسه بیر نوع پاپاغان/طوطی آدی‎دیر و اینگیلیزجه‎دهRing neck parakeet  آدلانیر؛ یاشیل و بوینو حلقه‎لی "طوطی"، سنگال طوطی‏سی اولاراق دا بیلینیر. ملنگو، اینگیلیزجه‎ده‌ ده Malango Parrot بیچیمی‌نده واردیر، آنجاق چوخ یایقین ساییلماز. آفریقا کؤکنلی بیر آدا بنزیَن بو آدین نهایی کؤکنی، منه بللی اولمادی. ملنقو'نو آراشدیریرکن، طوطی و پاپاغان‌ سؤزجوک‌لریندن ده سؤز ائتمک‌ده فایدا وار؛ آنادولودا دودو قوشو(dudu) حالینا گلن طوطی، داها چوخ یاشلی قادین‌لاردا گؤرولن قیز آدی‌دیر. آذربایجان جمهوریتی‌نده‌کی "توت قوشو" تعبیر *توتو قوشو دئییمی‎نین قیسالتماسی اولاجاق‎دیر. یوخسا بیلدیییمه گؤره توت قوشو، باشقا بیر قوش‌دور. داها چوخ توت آغاج‌لاریندا گؤرولن و سیغیرچین جوثّه‌‎سینده اولان بو قوش، آچیق قهوه‎رنگی و یا آغ اولور و طوطی کیمی ده اؤتمز. توتی‌قوشو دئییمی گورجوجویه ده گئچمیش. طوطی قوشو هیندیستان و آفریقا اورمان‌لاریندا یاشادیغی اوچون و اسکی ادبیات‌دا دایما هیندیستانلی اولدوغو بیلدیریلدییی اوچون، کلمه‎نین بو دیللردن گله‌بیله‎جه‎یی دوشونه بیلیریک. آنجاق اوْردو کیمی دیللرده بو قوشا توتی(toti) و یا توتا(tota) دئییلسه‌ده بو آدین فارسجادان گئچدییی بیلینیر و هیند دیللرینده داها چوخ suga و śuga و بنزر آدلار وئریلیر بو قوشا. پاپاغان آدی‎نین کؤکنی ده قاریشیق‎دیر. بیلینن آوروپا دیللرینده‌کی بیچیم‌لرین(ایتالیانجا papagalo ، فرانسیزجا papegai، اینگیلیزجه popinjay و..) عربجه‌دن گئچدییی بیلینیر. عربجه ببغاء ایسه بیلینمه‌یَن آفریقا و یا هیند-آوروپا دیللرینه منسوب اولمایان بیر دیل‌دن گلدییی دوشونولور. تورکجه‌ده ایلک اولاراق "پاپاغالا" بیچیمی‌نده گؤرولمه‎سی ایتالیانجا قایناغا اشارت ائدیر. بولغارجا کیمی دوغو آوروپا دیللرینده ده papagol کیمی بیچیم‎لرده گؤرونمه‎سی اوسته‎کی گؤروشو تأیید ائدیر. آنجاق دوغرودان عربجه‎دن گئچمه‎سی ده احتمال دیشی ساییلماز. کلمه سونو ـغان اولماسی، بنزر تورکجه آدلارین تأثیرینده اولاجاق‎دیر. طوطی و ببغاء نین نهایی قایناغی بللی اولماسادا ایلک فارسجا و عربجه‎ده اورتایا چیخدیق‎لاری معلوم‎دور. بو دیللرده سس تقلیدیندن گلمه احتمالی دا گؤز اؤنونده توتولمالی.
2. سیرتیلده‌مک(sirtildemek):"[سویوق‌دان] تیتره‌مک". آنادولو آغیزلاریندا یوخ کیمی‌دیر. آذربایجان چوخ یایقین ساییلیر. اصلینده بیر سس تقلیدی اولان و *سیرت-سیرت تیتره‎مک‌دن گلن و ـلداماق/ ـلده‌مک اکی ایله تؤره‌دیلن سؤزجوک یازی دیلینه ده قاتیلابیلر.
3. قاتیرقا(qatırqa):"چئویک، یاراماز اوشاق". سؤزجویو مییانادا ائشیتمیشم. بنزرینی یازیلی قایناق‌لاردا تاپابیلمه‎دیم. قاتیر سؤزجویوندن و یا قاتماق فعلیندن گتیریلمه‎سی امکان‌سیز گؤرونور. منجه قاتیرقا اصلینده عثمانلیجادان گلن قادیرقا(یئیین ، یئلکن‌لی و یا کوره‌کلی ساواش گمی‎سی)دان گلمه‎لی‌دیر. آنجاق سونرالاری "قاتیر" کلمه‎سی‌نین تأثیری آلتیندا قاتیرقا اولوبدور. قادیرقا'نین مییانا کیمی ایچ آذربایجان بؤلگه‌لرینه گلیب و بوگونه‎جن یاشایابیلمه‎سی دقت چکیجی‎دیر. قادیرقا'دان "لغات عثمانیه در فارسی" آدلی یازی بحث ائدیلمیش‌دیر.
4. بابه‌نک(Babenek):"چوبان یاستیغی آدییلا دا بیلنن نارین آغ چیچک‌لری اولان شفالی بیر بیتگی". دانیشیق دیلینده بابنه(babene) سؤیله‎ییشی‎نی ائشیتمیشم. عثمانلی قایناق‌لاریندا بابونا(babuna) اولاراق گئچر. آما یئرلی آغیزلاردا بابینج(babineç)، اورفا آغزیندا، بابینیچ(babiniç) هاتای لهجه‎سینده و بایبونوچ(baybunuç) دیاربکیر آغزیندا واردیر. بونلارین هامیسی عربجه‌دن گلمیش اولمالی‌لار. چونکو بو سئویملی بیتگی‎نین عربجه آدی بابونج و یا بابونق‌دیر. بابونج سؤزجویو هیند دیللرینده ده گؤرونور. عربجه‌دن گئچمیش اولابیلر می؟ تورکیه تورکجه‎سینده، پاپاتیا(papatya) آدییلا بیلینیر. نیشانیان'ین یازدیغی کیمی پاپاتیا یونانجادا پاپاس/پاپاز(=کشیش) آدینا دایانیر و کشیش خانیمی دئمک اولور. بو معنانین بیتگی آدییلا ایلگی‌سی آچیق گؤرونمور. بوردا بابونا بیر یونانجا سؤزجوک ایله قاریشدیریلمیش اولابیلر. کلمه‎نین اسکی ایران قایناق‌لاریندا گؤرولمه‎مه‌سی، هیندجه‎دن آلینتی اولما احتمالینی یوکسلدیر. هیندیستان و آیوروئدا(Ayurveda) طبابتی‎نده ایشله‌نن بو بیتگی آدی قایناق‌لاردا Babunike Phul اولاراق گئچر. بیر چوخ توختاتما بیتگی‌سینده اولدوغو کیمی، بابنه/بابنک‎ ده هیند کؤکنلی اولابیلر. بابه‌نک کلمه‎سی‌نین سونونا گلن ـک سس‎سیزی، "بَنَک" سؤزجویونه بنزمک‌دن قایناق‌لانمالی. یازدیغیم کیمی بیتگی‎نین تورکجه آدی چوبان یاستیغی‎دیر.
5. گوداز(güdaz):"تهلیکه‌لی، اؤلوملو دورومـ[ـا آتماق]". گودازا گئتمک/وئرمک دئییم‌لری دا واردیر دانیشیق دیلینده. تورک دیللری ایچینده سانکی آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص‌دور. سؤزجویون فارسجا گُداز "اریمه، آریق‌لیق" کلمه‎سیندن ده‎ییل، ترکیب‌لرده اک اولاراق گؤروکن بیچیمی‎نه دایانمالی؛ جانگداز (جان یاخان، جان‌یاندیران)، دل‌گداز(اورک‌سیزلادان، اورک‌بورخان، اورک‌دَلَن)، عقل‌گذار (عقل‌پوْزان، عقل‌ییخان) و.. بو اک معنالاریندا "یوخ ائتمک، اورتادان قالدیرماق" کیمی معنالار اولدوغو گؤرونور. آنلاشیلان بو اک، ترکیب‌لردن آیریلاراق باغسیز(=مستقیل) کلمه اولاراق تورکجه‎میزده ایشلک حالا گلیب‌دیر. بنزر بیر سؤزجوک ده، "زده" و "زده‌له‎مک، زده‌لنمک" کلمه‌لری‌دیر. بو سؤزجوک‌لر تورکیه تورکجه‎سینده ده یایقین‌لاشیبدیر؛ بلازده، محنت‎زده، مصیبت‌زده، آفت‎زده و.. کیمی کلمه‌لردن بو اک آیریلاراق، باغسیز سؤزجوک کیمی حیاتینا باشلاییب‌دیر.
6. خینگل(xingel):"خمیرلی یئمک‌لردن و یاغ‌دا قاورولموش ات، سوْغان، ساریمساق و یوغورت(یا دا قوروت) ایله یئییلن یئمک". آذربایجانین فرقلی بؤلگه‌لرینده، تعریفی بیر آز فرقلی‌دیر. آنادولودا، قارص، ارزروم و بایبورت‎دا خینگل(hıngel) و گوموشخانه(شیران)ده خنگل(hengel) دئییلیر. آیریجا بیر چوخ یئرده خنگر(xenger) و خینگر کیمی سؤیله‎ییش‌لری ده واردیر. اؤزللیک‎له موغان کیمی یؤره‌لریمیزده پیشیریلن یئمک، قارص‌دا، توریست‌لرین سئودیک‌لری یئمک‌لر آراسیندا. نه ایسه خینگل/خینگال گورجو یئمک‎لریندن ساییلیر و گورجوجه خینکالی(xinkali) آدییلا تانینیر. خینگل، گورجولرین میللی سایدیق‌لاری یئمک‎لردن‌دیر. تورکیه‌ده بونا بنزر یئمک‌لره، تاتار بؤره‎یی(Tatar böreği) و مانتی (mantı) آدی وئریلیر. آذربایجان و گورجوستان‎دا حاضیرلانان خینگل‌لرین آراسیندا فرقلر ده وار.
7. سؤلجک(sölcek):"افسانه". داها چوخ ساوا تورکجه‎سینده یاشایان سؤزجویو، ایلک اولاراق رحمتلیک علی کمالی‌نین یازی‌لاریندا گؤرموشدوم و "درختی آسوریگ" آدلی پهلویجه متنی چئویریرکن ده بو سؤزجویو سئچمیشدیم. آنادولو سؤزلوک‌لرینده گؤرولمه‌یَن سؤزجوک، چاغداش اؤزبکجه‌ده چؤرچک (çörçek) و یئنی اویغورجادا چؤچک(çöçek) اولاراق یاشار. دیوان لغات الترک‎ده سؤرچک(sörçek) "گئجه ییغوالاریندا سؤیله‎نن ناغیل، گئجه توپلانتی‎سی" دئمک‌دیر. بوردان آنلاشیلان بیزده‎کی بیچیم، یئنی اویغورجاداکی بیچیم‌دن داها یاخین‌دیر اسکی تورکجه‎یه. کلمه‎نین کؤکنی‎نده بیر *sör- (=سؤیله‌مک) فعلینه دایاندیغی دوشونولور. بئله بیر فعلین شاهدی اولماسا دا، اوندان اؤنجه‎کی فعل یعنی *sö- فعلی‎نین تؤره‎تمه‌لری واردیر: "سؤز" و "سؤیله‌مک" بو فعل‌دن گله‌جک‎دیر. بو ایکی فعلین ایلیشگی‎سی‌نی آنلاماق اوچون یوْرماق و یوْزماق فعل‌لری مقایسه ائدیله‎بیلر. چاغداش تورکیه تورکجه‎سینده افسانه قارشیلیغی اولاراق "سؤیلنجه" اؤنریلمیش و یایقین‎لاشمیش. منجه سؤرچک و سؤلجک ده اونونلا یاناشی ایشله‎نه‌بیلر و ایکی‎سی بو آلان‌دا فرقلی دئییم‌لری قارشیلایابیلرلر.
8. قنیم(qenim):"دوشمان، ضدّ". دانیشیق دیلینده سون درجه یایقین‌دیر و یازی دیلینده ده هردن گؤرنور. بوگون یازیلی و سؤزلو  فارسجادا گؤرونمه‎سه‌ده، اسکی فارسجادا واردیر و عربجه غَنَم(=غنیمت آلماق، یاغمالاماق، چاپماق) فعلیندن گلدییی و غنیمت یانیندا "دوشمان/یاغی، سوْیولاجاق آدام" معناسی دا داشیدیغی‌نی دا بیلیریک.
9. سیتیره(sitire):"کوْت‌دان اوزون و پالتوودان قیسا بیر گئییم". سؤزجوک زنجان‌دان توپلانمیش. سانیرام محدود بیر آلان‌دا یاشایاجاق‌دیر. چونکو آنادولو آغیزلاریندا و آذربایجانین باشقا بؤلگه‌لرینده گؤره‎بیلمه‌دیم. منجه سیتیره، فارسجا سُدره/سِدره'دن گلیر. زردوشتچولرین گئیدییی بو گئنیش، آغ، یاخاسیز و قولو قیسا کؤینک سونرالار قبا کیمی گئییلیرمیش. دهخدا'نین وئردییی اؤرنک‎لردن آنلاشیلان، ستره و صدره کیمی یان بیچیم‌لری ده واریمیش. فارسجا کلمه‎نین عربجه صُدره ایله بنزرلییی دقت چکیجی‌دیر.
10. اؤرنک(örnek):"فرش و خالچالارا توخونماق اوچون حاضیرلانان نقشه، ناخیش/ناققیش". سؤزجویو بو معناسی ایله کؤورنک‌لی بیر یورتداش و دیلداشیمیزین اثریندن آلمیشام[1]. سؤزجوک یازی دیلیمیزده ایشله‌تدیییمیز اؤرنک(=مثال)دن باشقا بیر زاد ده‎ییل‌دیر. آنجاق بوردا داها چوخ "مدل، اولگو" معناسیندادیر. مُدل ایله مثال'ین یاخین معنالی اولدوق‎لاری بیلینیر. اؤرنک اوزرینه اوزونجا دارتیشمالار وار تورکجه اوزمان‎لاری آراسیندا. ایکی گؤروش یایقین‌دیر. بیری ارمنیجه orinag "مثال، نمونه"دن گلمه‎سی و او بیریسی تورکجه گؤرنک‌دن گلیشمه‎سی. ارمنیجه سؤزجوک اصلینده پهلویجه awdên "تؤره، قایدا"(>آیین) سؤزجویونه دایاندیغی دوشونولور. نیشانیان ارمنیجه سؤزجویون شفافلیغی‌نی گؤز اؤنونده توتاراق، اورتا آسیا تورک دیللرینده‌کی بیچیم‌لری عثمانلیجادان گئتمه اولدوغونو دوشونور. بو گؤروشو داها اؤنجه دانکوف دا دیله گتیرمیش‌دیر. بونون چتین اولدوغونو بیلیریک. آیریجا گؤرنک (görnek) سنگلاخ‎دا(و قاراقالپاقجادا) و بعضی اورتا آسیا تورکجه‎لرینده تام بو معناسی ایله موجودور و تؤره‎تیمی ده آچیق‌دیر. کلمه‎باشی گ/ک دوشمه‏سینه تورک دیللرینده باشقا اؤرنک‌لرده وار و حسن اَرَن ده بو گؤروشو دستک‌لرکن اؤرنک‌لری گتیریبدیر. بو کلمه‌باشی گ/ک دوشمه‌سی ارمنیجه سؤزجویون تأثیری آلتیندا اولابیلر. نه ایسه بوردا وئردیییمیز بیلگی ایشیغیندا اؤرنک، تورکیه تورکجه‎سینه مخصوص ساییلمایاجاغی آچیق‌لانیر و یئرلی لهجه‌لریمیزده شاهدی اولدوغو گؤرونور. منجه یازی دیلیمیزده اؤرنک یانیندا، گؤرنک ده ایشله‎‌نه‌بیلر.

---

[1]  سید حسین جعفری، از ذهن هفت کاریز کبود: تاریخ و فرهنگ کبودراهنگ، کبودراهنگ: نشر جام جمشید، 1395، 112. ص

آنادیل‎دن درلمه‌لر-32

 

1. تندیر(tendir):"چؤرک یاپیلان و یئر ایچینده و یا دوواردا قازیلیب ایشله‎نن اویوق". کلمه‎نین فارسجا تنور ایله بنزرلییی و معناداشلیغی ایلک باخیش‌دا آنلاشیلیر. تورکیه‌ده تاندیر(tandır) یایقین ایسه ده، آنادولودا بیزیم تندیر(tendir) کیمی سؤیله‎ییش‌لر ده واردیر. اینگیلیزجه‌یه tandoor اون یئددینجی یوزایل‌ده تورکجه‌دن گئچیبدیر. اما tandoori هیندیستان یئمک‎لریله ایلگی‌لی سؤزجوک اولوب و سون اللی-آلتمیش ایل‎ده هیند دیللریندن بو دیله آلینیبدیر. تنور چوخ اسکی چاغ‌لاردان باتی آسیا دیللرینده گؤرولن و آوئستا دیلینده وار اولان نادیر آلینتی سؤزجوک‌لردن‌دیر. کلمه‎نین نور سؤزو و کؤکو ایله ایلگی‎لی گؤرونمه‏سی سامی کؤکنلی اولدوغونو گؤستریر. تنّور(tennur)>تندیر ده بنزشمزلیک (dissimiliation) حادثه‎سی یاشانیب‌دیر؛ بنزر بیر ایکی اؤرنه‌یه گؤز آتماق‌دا فایدا وار:
   1. پئندیر(péndir): "پنیر". آنادولودا دا یایقین‌ پندیر یانیندا پیندیر بیچیمی ده وار. سؤزجویون پنیر'دن گلدییی آچیق‌دیر. بوردا فارسجا اوزون سسلی قیسالیرکن تورکیه لهجه‎سینده ey اولوب، بعضی لهجه‌لریمیزده ایسه ن/n سس‎سیزی ایکی‎لشیبدیر؛ یعنی *pennir اولوبدور و بنزشمزلیک یولویلا بیر نون، دال اولاراق، پئندیر اورتایا چیخیبدیر.
   2. حامبال(hambal): بوردا حمّال‌داکی mm بنزشمزلیک یولویلا بیر میم، ب اولوبدور: hammal> hambal
   3. جهندم(cehendem):"جهنّم". جهنّم‎ده‌کی nn سس‎سیزلریندن بیری بنزشمزلیک حادثه‎سی ایله د/d اولوب و جهندم بیچیمی اورتایا چیخیبدیر. دیلیمیزده آزاراق گؤرولن جهندم، دانیشیق فارسجاسیندا دا واردیر.
   4. فَند(fend):"یوردام، تکنیک، باشاریق". عربجه فنّ‌دن گلدییی آچیق‌دیر. کلمه گونوموز تورکیه تورکجه‌سینده قیسالاراق فن(fen) بیچیمی‌نی قازانمیش. دانیشیق دیلینده "قوجا فندی" یعنی "قوجانین/دیش‎سیزین یییه‌بیله‎جه‎یی میوه‌لر/یئمک‌لر" دئییمی ده وار. فند سونرالاری بیر باشقا گلیشمه ایله فَت(fet) ده اولوبدور. دانیشیق تورکجه‎سینده ـند>ـت حادثه‎سی واردیر و ترسی یعنی ـت>ـند اولایی دا گؤرونور: مملکت> مملکند، کارمت<کارمند و..
2. جولومک(cülümek):"قورویوب دوشمک، یوخ اولماق". کلمه‌نی یالنیز قارغیش‌لاردا ائشیتمیشم؛"اللری جولوسون!" کیمی. جولومک بو بیچیمی ایله آنادولودا یوخ‌دور. دیوان لغات‎الترک‌ده بو معنادا بیر چولوکمک(çülükmek) فعلی واردیر و منجه سونرالاری اورتایا چیخان چورومک(çürümek) فعلی‌نین قایناغی اولمالی‌دیر. بو وئری نیشانیان کیمی آراشدیرماجی‎لارین گؤزوندن قاچمیش اولمالی. آنلاشیلان چولوکمک گلیشرک، ایکی آیری فعل اورتایا چیخارمیش؛ نه ایسه جولومک یازی دیلینه ده آلینابیلر.
3. جوروشمک(cürüşmek):"میوه و گؤیرتی‌لرین سویو چکیلرک کیچیلیب ییغیشماسی/قوروماسی". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندان یالنیز ایچل آغزیندا، چوروشمک(çürüşmek) بیچیمی‎نده واردیر. دار آلان‌دا اولدوغو اوچون تیتسه سؤزلویونده یئر آلماز. هادی به‌یی دیل دنیزینده، جوروشمک گؤرولمه‎دی. باشقا بیر یازی‌دا، جوروشمک فعلی‎نی اؤتری اولاراق شاهید گتیردیک؛ منجه جوروشمک، اصلینده چوروشمک اولمالی‎دیر. بو گون چوروشمک فعلی دیلیمیزده یوخدور آنجاق، چورومک "اپریمک، چؤکمک" معناسی ایله واردیر و چوروشمک بو معنادان قایناقلانمالی. دوستلارین بیلدیردییینه گؤره چوروشمک بعضی یؤره‌لریمیزده، "قیریشماق" معناسی دا وار. منجه یازی دیلیمیزه آلینماق‌دا بیر محذور یوخ.
4. گووه‌مک(güvemek): کلمه‌نی ماراغادا ائشیتمیشم؛ "اونو گووه‌مه‌سین!" کیمی قارغیش‎لاردا. سانکی بیر "بویا-باشا چاتماسین!" کیمی معناسی وار. آنادولو آغیزلاریندا گویمک(güymek) و گوومک "اومود ائتمک، امین اولماق، ایچی راحات اولماق، دایانماق، دؤزمک، صبر ائتمک" کیمی آنلاملاری واردیر. آیریجا آدانا و عثمانیه ده کویمک(küymek) بیچیمی "گؤزله‎مک، گوونمک، دؤزمک" معنالاریلا یاشاماق‎دادیر. آنلاشیلان آنادولوداکی سؤزجوک‌لر ایکی آیری-آما یاخین معنالی- فعل اولاجاق‌دیر؛"گؤزله‌مک، دؤزمک" معنالاری اسکی بیر کویمک(küymek) فعلیندن گلیر. آنادولو آغیزلاریندا گؤیمک(göymek) بو معنالارلا او فعلین قالینتی‎سی ساییلیر. اما "امین اولماق، اومود ائتمک" معنالاری گوونمک فعلی‌نین کؤکونده اولان فعله دایانمالی‎دیر. گوونمک فعلی اسکی تورکجه‎ده کوونمک(küvenmek) اولاراق گئچیر و نیشانیان کیمی آراشدیرماجی‌لارین فیکرینجه کو(و)(kü(v)) "غرور، اؤیونج" کلمه‎سینه دایانیر. اسکی تورکجه‌ده کووَز(küvez) "غرورلو، دیک‌باش" بیر *کووه‌مک(*küvemek) فعلینه دایانمالی. منجه ـه/ـا(-A) آددان فعل قوران اک ایله تؤره‌دیلن بو فعل آراشدیریغیمیز فعل اولاراق یاشاماق‎دادیر. بوردان گووه‌مک(güvemek) فعلی‌نین اصلینده "*غرورلانماق، *افتخار صاحبی اولماق" معنالاری اولاجاق‌دیر. سونرالاری "بؤیومک، روشده یئتمک" معناسی قازانمیش اولمالی‌دیر.
5. اینمک(inmek):"راحات دورماق، سس‌سیز دورماق". بیرجه "نه اینیر نه دینیر" دئییمی ایچینده یاشار. تورکیه تورکجه‎سینده‌کی اینمک فعلی ایله ایلگی‌لی اولابیلمز. چونکو او فعل بیزده "اَنمک، یئنمک" بیچیم‌لرینده وار. منجه اینمک، اسکی تورکجه‌دن بری گؤرولن و عثمانلیجایا قدر یاشایان انچ/اینچ(nçé) "راحات، دینج" کلمه‌‎سی‌نین اساس فعلی‌دیر. اینچ/انچ اسکی تورکجه‎ده "اَنچ-دینچ" و "انچ-اَسَن" (راحات-ساغ) کیمی دئییم‌لرده واردیر و "دینج" کلمه‎سی ایله آنلامداش ساییلیر. اینچ/انچ، مارسل اردال کیمی آراشدیرماجی‎لارا گؤره –Xnç اکی تؤره‎مه‌لری آراسیندا یئر آلیر. آنجاق کؤکنینه دَیینمزلر. منجه انچ/اینچ بیزیم بو فعل‌دن و اونون اسکی بیچیمی‎ندن قایناقلانمالی. بو فعلین، دیلیمیزده یاشاماسی و اؤنملی تورک لهجه‌لرینده گؤرولمه‌مه‎سی، دوشوندوروجودور. آنجاق اینمک فعلی‌نین دئییم ایچینده یاشادیغینا دا دقت ائتمه‌لیییک. اینمک-دینمک ایکی آنلامداش فعل‌دن اوْلوشور. دینمک<تینماق(tınmaq) فعلی ده اصلینده "دینجلمک، راحاتلاماق" معناسیندا دا اولدوغونو بیلیریک. تینچ>دینچ(>فارسجاداکی:دِنج) دیلیمیزده قالینتی‌سی دیر بو معنانین. تورکیه تورکجه‎سی‌نده‌کی دیندیرمک(=ساکن ائتمک، آووتماق) بیزیمکی‎نین عکسینه دانیشدیرماق ده‌ییل‎دیر. دئمک "اینمک-دینمک" اصلینده "راحات دورماق، دینج اولماق" معناسیندایمیش. سونرالاری دینمک فعلینده اولدوغو کیمی دئییمین ده معناسی ده‌ییشیبدیر.
6. اویو(uyu):"قابا آدام، هوْزو، دقت‎سیز آدام". سؤزجوک سانکی آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص‌دور. آنادولو سؤزلوک‌لرینده گؤره‎بیلمه‌دیم. کؤکنی اوزرینه منجه ایکی فیکیر اورتایا آتماق اولار:بیرینجی‎سی اویو کلمه‎سی‌ تاریخی تورک دیلینده وار اولان اود(ud) "سیغیر، اینک" سؤزجویوندن گله‎بیلر. بورداکی د>ی حادثه‎سی اسکی تورکجه‎دن اورتا و یئنی تورکجه‎لره گئچیش‌ده سیستملی‌دیر. چاغاتایجادا "اوی" بو معنا ایله واردیر. آنجاق سانیرام اویوماق(=اویماق، یوخولاماق) فعلی‎نین تأثیرینده اوی، اویو بیچیمی قازانیبدیر. ایکینجی گؤروشه گؤره اسکی تورکجه‎ده وار اولان اوگی(ügi) "بایقوش" سؤزجویوندن گلیشمه ساییلابیلر. اوگی معاسیندا بوگون اورمو آغزی کیمی لهجه‌لریمیزده اویو(üyü) واردیر. سانیرام بوردا دا اویوماق/اویماق فعلی ائتگی‎سینده(بایقوش‎لار یوخولو گؤرونورلر)، سؤزجویوموز اویو حالینا گلیب؛ یعنی اؤن سیرادان آرخا سیرایا گئچیبدیر.
7. شامبیر(şambır):"باشی اَیری، یاریم حلقه کیمی ارسین(گئچمیش‎ده تندیردن کوت، بارداق و.. چیخارتماق ایشینه یاراردیر)". سؤزجویون نه قدر یایقین اولدوغونو بیلمیرم. آنجاق ماراغا و میانا کندلرینده یاشادیغی‎نی بیلیرم. قونشو دیللرده و آنادولو آغیزلاریندا بنزر سؤزجویون گؤرولمه‎مه‏سی، تحلیلی‎نی چتین‎لشدیریر. آنادولودا شامپیری(şampırı) "باش اؤرتوسو"(سیواس، ایچل)، چانپیر (çanpır) (ایسپارتا، بوردور، کوتاهیا) و چانپیری(çanpırı)(موغلا آغزی) "یازما، یایلیق، باش اؤرتوسو" کلمه‎لری شکلیجه بیزیم شامبیرا اوخشارلار. آما معنالاری فرقلی گؤرونور. ترابزون آغزیندا چؤمبر (çömber) بلکه بیزه یاردیمچی اولابیلر؛ چؤمبر "باش اؤرتوسو" دئمک‎دیر؛ داها دوغروسو "باشین اطرافینا ساریلان چارقات" دئمک‌دیر. بوردان آنلاشیلان بوتون اوسته‎کی سؤزجوک‌لر چمبر(çember)دن گلیرلر. چمبر، چنبر و بنزرلری فارسجادان آلینتی‎دیر و بوگون تورکیه تورکجه‎سی‎نین اؤلچونلو دیلینده ده چمبر "دایره" قارشیلیغی اولاراق یایقین‌دیر. آنلادیغیم قدری ایله بیزده‌کی شامبیر دا اصلینده اوجونداکی یاریم حلقه اوچون بو آدی آلیبدیر و بئله گلیشیبدیر. چنبر>چمبر>چامبیر>شامبیر.
8. پاساناق(pasanaq):"هیس-پاس، زیر-زیبیل، کیفیرلیک". کلمه آنادولو سؤزلوک‎لرینده گؤرولمه‎دی. آما پاساناقلی واردیر:"چیرکلی، کیفیر، کیرلی" دئمک‎دیر. آنادولودا پاساناق یئرینه داها چوخ پاساق(pasaq) وار. پاساق سؤزجویونون ده "پاس"دان گلدییی گؤرولور. پاساناق، بیر بنزتمه-کیچیلتمه اکی اولان-و داها اؤنجه آراشدیریلان ـاناق/ـه‌نَک اکی ایله پاساق‌دان تؤره‎دیلیب‌دیر. پاساناق‌دا بو اکین تؤر‎ه‌تمه‌لرینه اکلنمه‌لی.
9. هوندوشقا(hinduşqa):"هئشترخان[تویوغو]، هیندوشقا". بعضی بؤلگه‎لریمیزده(مثلا اورمودا) گؤرولن سؤزجوک، آذربایجان جمهوریتی‎نین یایقین و اؤلچونلو(استاندارد) کلمه‏ ساییلیر. قارص دا هیندوشگا واردیر. آنجاق تورکیه‎ده هیندی(hindi) یایقین‌دیر و بو ائوجیل حیوانین باشقا دیللرده‌کی آدلاری کیمی هیند (=یئنی دونیا، آمریکا)دن اولدوغونو بیلدیریر. هیندوشکا روسجادا "هیندلی" دئمک‎دیر. فارسجاداکی بوقلمون اسکی عربجه و یونانجادان گلیر و اصلینده باشقا حیوان آدی ایمیش. یونانجاداکی Xamailon "یئر آرسلانی" دئمک‎دیر. کلمه باشینا، عربجه ده، ابو(=آتا) سؤزجویونه بنزدیلرک بو کلمه گتیریلمیش و ابوقلمون سونرالاری بوقلمون اولوبدور. اصلینده "بورون‌قاپان، بخته‌باخان" یعنی آفتاب‌پرست آدلی حیوانین آدی ایمیش و بوگون تورکیه تورکجه‎سینده bukalemun بو آنلامینی قوروماق‌دادیر. بیزده‌کی هئشترخان (Héşterxan) دا بو حیوانین روسیه یولویلا گلدییی‌نی بیلدیریر. هئشترخان خزر دنیزی‎نین قوزئی‌نده اؤنملی بیر ساحل شهری‌ایدی. بوگون تاتار/تورک نفوسو آزلیق(یوزده اون آلتی) دورومونا دوشموش و روس‌لاشیبدیر. فارسجا قایناقلاردا هئشترخان آدی یئرینه داها چوخ حاجی‌ترخان گؤرونور. آراشدیرماجی‌لارا گؤره، اصلینده بیر حاجی ترخان آدلی شخصیتی‎نین آدیندان قایناقلانیبدیر بو شهرین آدی.
10. جَلَه(cele):"دوزاق، تَلَه". جله قورماق دئییمی ده وار دیلیمیزده. سؤزجوک آذربایجان ساحه سیندن باشقا دوغو آنادولودا دا(ایغدیر، آرپاچای) وار. جله‌نین بو بؤلگه‌لرده ایکی آنلامی بیلینیر: 1. قیل و یا چؤر-چؤپ‎دن حاضیرلانان قوش دوزاغی. 2. ایلمیک(دویون). مازندران دیلی یعنی طبریجه‌ده "جله واکشیین" تام بیزیم جله قورماق فعلی‌نین قارشیلیغی‌دیر. دهخدا و معین سؤزلوک‌لریندن آنلاشیلان "جُلَّه" فارسجادا "ایپ کَلَفی، ایپ دویونو، ایلگک" دئمک‎دیر و سؤزجوک عربجه کؤکنلی اولابیلر. فارسجا جولاهه(توخویوجو) ایله کؤکدش اولدوغو دا دوشونولور. توخوماق و دویونله‌مک/ایلگک وورماق ایله دوزاق قورماق ایشی‌نین بنزرلییی و حتا عینی‎لییی دقت چکیر.

آنادیل‎دن درلمه‌لر-29

 

1. اوجغار/اوجقار(ucqar):"اوزاق‎دا، ال چاتمایان یئرلر. فارسجا:دوردست، دورافتاده". بعض‌دن "اوجغار کندلر" دئییمی‌نده اولدوغو کیمی، مرکزدن اوزاق و عثمانلی-تورکیه تورکجه‎سینده‌کی "تاشرا" معناسینا یاخین آنلام قازانیر. اوجغار بو معناسییلا، آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز. آنجاق کلمه‎نین کؤکنی و تؤره‎ییشی آچیق ساییلیر؛ (اوج(uc)(=نهایت، بیر یئرین/نسنه‎نین ان سون بؤلومو) و یؤن/جهت بیلدیرن –(G)ArU اکی ایله اورتایا چیخمیش و اصلینده "اوجا دوغرو، نهایته ساری" معناسیندایمیش. بو اک‎دن اؤنجه‌لری بحث ائتمیشدیک. بوردا بیر نئچه اؤرنک وئرمک‎ده فایدا وار دییه دوشونورم؛ ایچری(اسکی تورکجه‎ده ایچگرو)، ایچ کلمه‎سیندن بو اک ایله تؤره‎ییبدیر؛ ایره‎لی<ایلری(اسکی تورکجه‎ده ایلگرو(ilgerü))، *ایل(=قاباق، اؤن)دن گلیر و "ایلک" سؤزجویو ده *ایل+لیک اولاراق آچیقلانیر؛ دیشقاری>دیشاری دا دیلیمیزده واردیر و آچیق ساییلیر. گؤرولدویو کیمی بعضی‌ اؤرنک‌لرده داماقلیق گ/غ سس‎سیزی دوشوبدور. اوجغار'دا، آما سس‎سیز قورونوب، کلمه‎سونو سسلی دوشوبدور. نه ایسه منجه یازی دیلینده چکینمه‎ده ایشله‌نه‌بیلر. آیریجا، منجه اوجاری(ucarı)دا، دیشاری و ایچری کیمی، "نهایی، انتهایی" معناسیندا (utmost) اؤنریله‎بیلر.
2. میدقال(midqal):"قالین بئز/قوماش". داها چوخ یورقان/دؤشک آستاری اولاراق ایشله‌نن قوماش آدی‎دیر. فارسجادا "مدقال" گؤرونسه ‎ده، سؤزلوک‌لرده داها چوخ متقال بیچیمی یئر آلیر. دهخدا'نین بیلدیردییی کیمی، داها اسکی قایناق‌لاردا، متْقالی بیچیمی وار و بونون یانیندا مثقالی شکلی‌نین ده وار اولدوغونو بیلیریک. بوردان آنلاشیلان کلمه اصلینده "مثقالی" ایمیش و ث>ت حادثه‎سی ایله متقالی اولموش. کلمه‎سونو ـی دوشمه‎سی، تورکجه‌ده و اوچونجو شخص یییه‎لیک اکی ایله قاریشدیریلمیش اولمالی. نه ایسه کلمه‌نین دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی آچیق‎دیر و عربجه مثقال‌دان گلدییی ده گؤرونور. میثقال (misqal) دیلیمیزده بوگون ده بیر آغیرلیق اؤلچوسو اولاراق(داها چوخ قیزیل، گوموش و..اوچون) یاشار و عربجه ثَقْل(آغیر اولماق) فعلیندن گلیر. مثقال، قرآن‌دا دا گئچر.
3. آواکا(avaka):"آوارا، پخمه‌جه". آراشدیرماجی‌لارین یازدیغینا گؤره، چاراویماق بؤلگه‎سینده "آواکا-آواکا دولانیر" کیمی دئییم‌لرده واردیر. آنلاشیلان کلمه‎نین بیرده یان بیچیمی-آواکی(avakı)-وار و "دستالات‎سیز، عاجیز" معنالاری داشیماق‎دادیر. آنادولودا کلمه‎یه یاخین آواق(avak) وار قیرشهیر'ده. باشقا بؤلگه‌لرده آواناق، آواناخ(توقات، گیره‌سون و..) بیزیم آواکی معناسیندا گؤرونور. یازی دیلینده آواناق (avanak) بیچیمی یایقین و ارمنیجه‌دن آلینتی اولدوغو بیلینیر. یاواناق(yawanak) ارمنیجه‎ده "ائششک، قودوق" دئمک‎دیر. کلمه‎ده ن/n سس‎سیزی‌نین دوشمه‎سی آلینتی اولماسیندان اولاجاق‌دیر.
4. اجیر(ecir): اؤزللیک‎له "اجیر چکمک" دئییمی ایچینده "اذیت چکمک، سینسیمک، اینجیمک" معنالاریندا، گئنه چاراویماق‎دان درلنیب‎دیر. باشقا لهجه‌لریمیزده "انسانین اؤز عملی‎نین نتیجه‎سینده چکدییی آجی" معناسیندا دا واردیر. آنادولو آغیزلاریندا-بوگونکو دیلیمیزده وار اولان "ثواب، اوجرت" معناسی یانیندا-"سیخینتی، چتینلیک، گوناه، قیسمت، پای، اذیت" معنالاری دا واردیر و بو سونونجوسو آرتوین‎دن درلنیبدیر. آنلاشیلان بورداکی "اجیر" ده اصلینده عربجه "اَجْر"دیر. آنجاق آنلام قایماسی یاشانیب‎دیر؛ بنزر بیر دوروم دا، مکافات کلمه‏سینده یاشانیب‌دیر. عربجه‌ده "قارشیلیق، جایزه، اؤدول" معنالاریندا اولان مکافات-و بو معنالارلا عثمانلیجا، تورکیه تورکجه‎سی و بعضی باشقا تورک دیللرینده گؤرولن سؤزجوک-فارسجا و تورکجه‎میزده "اذیت، عذاب" قارشیلیغی حالینا گلیب‌دیر. بو گلیشمه‎نین سببی-قارشیلیق کلمه‎سینده اولدوغو کیمی-عملین نتیجه‎سی‌نین ایکی یؤنلو، منفی/مثبت، اولابیله‎جه‌یی‌دیر منجه. سونرالاری منفی یؤنو/گوناهلار آغیرلیق قازانمیش و مکافات/اجیر سئویلمز، ایسته‌نمز قارشیلیق معناسی قازانیبدیر.
5. قسدیل(qesdil): سایین نقابی‎نین یازدیغینا گؤره خلیل دیزه‎سی کندینده "دؤرتگول دمیر پارچاسی" معناسیندادیر. سؤزجوک آز-چوخ قدیم دمیریولو و روسلارین چالیشدیغی بؤلگه‌لرده گؤرولور. قسدیل'ین تورکجه‎ اولمادیغی آچیق‌دیر. سؤزجوک روسجا kostıli دن گلدییی راحاتلیق‌لا سؤیله‌نه‌بیلر. آیریجا مشهد فارسجاسیندا، تورکجه آلینتی‌لار اوزرینه یازدیغیم یازی‎دا اوشه‎ندیییم اوچون گتیرمه‎دیییم قوشدلی (=کیچیک کاغیذ پارچالاری)ده بو کلمه‎دن گلمیش اولابیلر. آنجاق اوردا تورکجه "قوش دیلی" احتمالی دا گؤزدن قاچمامالی. کاستیلی، روسجادا "چوو/میخ، میسمار، ایت جیرناغی و.." کیمی معنالار داشیماق‎دادیر و اصلینده دمیریولونداکی میخ‌لارا وئریلن آدیمیش.
6. خوْسمات(xosmat):"چیرکین، گوْبود". بو سؤزجویو ده سایین نقابی‎نین آراشدیرماسیندان آلمیشام و سانیرام خلیل دیزه‌سیندن باشقا یئرلرده ده واردیر. دوغو آنادولودا(بایبورت، قارص(ساری قامیش))دا "گئچینمه‎یَن، شریر آدام، ساتاشان" معناسیندادیر. کلمه‎نین بئله بیر دار آلان‌دا گؤرونمه‎سی یئرلی و لهجه‎لیک(Dialectism) اولدوغونو گؤستریر. منجه سؤزجوک عربجه خصومت‎دن پوزولمادیر و گلیشیمی بئله آچیقلانابیلر: xusumet>*xusmet>xosmat . تورکجه‎میزده سسلی ایتیمی(haplology) اؤرنک‌لری واردیر. بیر اؤرنک میروَت (mirvet)<موروَت(mürvet)<موروَّت/مروّت(mürüvvet) دیر. خصومت "دوشمانلیق، ایجه‌شمه/اییه‎شمه" دئمک‎دیر و صفت معناسینی سونردان قازانیب‌دیر. بونا بیر اؤرنک‎ده "کُلْفَت" سؤزجویودور؛ بیلیندییی کیمی "کُلفه"، تکلیف کلمه‎سییله کؤکدش‎دیر و "یوک، وظیفه" معناسی داشیماق‎دادیر. دیلیمیزده کیفلت(kiflet) "عایله آدامی" دئمک‎دیر و "بئش باش کیفلتی وار/کیفلت‌داردی" کیمی دئییم‌لرده یاشار. آنجاق فارسجادا کلفت "نؤکر کیمی چالیشان/ چالیشدیریلان آدام(و اؤزللیک‎له قادین/قیز)"دیر. سونوج اولاراق بوردا دا بیر معنا ده‎ییشیمی یاشانیب‌دیر. کولفت(külfet) تورکیه‌ده، هله‌ ده "زحمت، سیخینتی، بؤیوک خرج" معناسیندادیر. بیزده‌کی "کیفلت"‎ده بیر کؤچوشمه ده گؤرولور.
7. هوْو(hov):"یارانین(سویوق یا یئل ائتگی‎سینده) شیشمه‎سی، برکیشمه‎سی". دانیشیق دیلینده "یارا هوْولادی" کیمی دئییم‎لر ایچینده واردیر. کلمه بو بیچیمی ایله آنادولودا وار. آنجاق آنلام باخیمی‎ندان فرقلر گؤرونور. تیتسه سؤزلویونده "مَلْتَم "اَسینتی، یئل، نسیم" کیمی معنالاری وارکن، درلمه سؤزلویونده "هوس، ایستک، شدّت و چتینلیک(هاوانین هووو گئچدی)،اؤفکه" کیمی معنالارلا قید ائدیلیبدیر. کلمه‎نین ارمنیجه‌دن گلدییی‎نی، دانکوف چالیشماسیندا بیلدیریر و ارزروم آغزیندا "یئل، اسینتی" اولدوغونو دا یازار. بیزیم سؤزجوک بوردان می گلیر؟ منجه گوجلو احتمال‌دیر. چونکو یارانین سویوق/یئل‎دن برکیشدییی سؤزجوک‎ده قورونوبدور. آیریجا "چتینلیک، شدّت" ده آنادولوداکی معنالاریندا واردیر.
8. خیرخیم(xırxım):"یونون یئره تؤکولنی/قیرینتی و تؤکونتوسو". آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا کلمه‎نین اساس معناسی "داوارلارین قیرخیلماسی، قیرخما زامانی"دیر. خیرخیم'ین کؤکنی آچیق گؤرونور. آنجاق کلمه‎باشی خ<ق حادثه‎سی دقت چکیر و گئریله‎ییجی بنزشمه‎ ایله آچیقلانمالی. یعنی ایکینجی هجاداکی خ سس‎سیزی‎نین تأثیرینده بو حادثه یاشانمیش‎دیر.
9.     ترسیکمک(tersikmek):"[مریضلیک] برکیمک، آغیرلاشماق، جانا اوتورماق". کلمه‎نی ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا آغیزلاریمیزدا دا اولابیلر. ترسیکمک'ین قورولوشو آچیق‎دیر؛ ترس+ـک/ـق+ـمک/ـماق. بنزرلری داریخماق<دار، آجیقماق/آجیخماق<آج، گئجیکمک<گئج، بیریکمک<بیر و..بو فعل‎ده، ایشلرین ترسینه گئتدییی و توختاماق یئرینه بترلشدییی قصد ائدیلمیش اولمالی. ترسیکمک'ی آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمه‎دیم.
10. قَجَله(qecele):"بیلینن قارغایا بنزه‌ین قوش، ساغساغان". قجله آذربایجان‎دان باشقا، آنادولودا "وان" بؤلگه‎سینده ده گؤرونور. سؤزجویون فارسجانین مشهد آغزیندا گؤرونمه‏سی دقت چکیجی‎دیر. "قجله" ایله اوزون زامان اوغراشدیم. سونوجو بو؛ منجه سؤزجوک آلینتی‎دیر. فارسجا قایناق‎لاردا "کجله" واردیر. دهخدانین یازدیغینا گؤره، جهانگیری، برهان قاطع، آنندراج کیمی سؤزلوک‎لرده کجله، "عقعق/عکّه (ساغساغان)" قارشیلیغی‎دیر.  بیزیم سؤزجوک بوردان گلمیش اولمالی‎دیر. کجله ایسه فارسجادا کلاچه، کلاژه، کلاجه کیمی بیچیم‌لرده گلن و داها یایقین اولان آدین کؤچوشمه‎لی بیچیمی ساییلمالی. آیریجا فارسجا قایناق‌لاردا کلاژاره، قلازار، کلاغچه کیمی ده‎ییشگه‌لری ده واردیر. بوردان کلمه‎نین کلاغچه کیمی بیر آددان می؟ یوخسا کلاغ+زاره کیمی بیرلشمه‌دن می؟ گلدییی فیکری اورتایا آتیلابیلر. منجه فارسجا قوش آدلاریندا سیخ-سیخ گؤرولن ـجه/ـچه اکی ایله تؤره‎ییب‌دیر. نه ایسه قایناق و اساس آدین، کلاغ اولابیله‌جه‎یی گوجلو احتمال‎دیر. بو قوش'ون تورکجه آدی، هله‎ده بیر چوخ دیل و لهجه‎میزده یایقین اولان ساقساغان/ ساغساغان‎دیر. ساغساغان سس تقلیدینه دایانان بیر فعل‎دن، مشهور –(G)An اک ایله قورولوبدور. قجله دانیشیق دیلینده "دانیشقان، یانشاقلیق ائدن" آدامین ایمجه‎سی(سمبولو) ساییلیر و یانشاق آداما "قجله بئینی یئمیش" دئییلیر. آیریجا گئچمیش‎ده بیر ائوین دووراینا قجله قونسایدی، خبرچی اولدوغو و یولدان مسافر گلدییی دوشونولوردو.

آنادیل‎دن درلمه‌لر-31

 

1. مولکه‎زیراق(Mülkeziraq):"اسکی طبابت/اوتاچیلیق‌دا ایشله‎نن بیر داوا/اَم". اسکی داوا آدلاری، فرقلی دیللردن قایناقلانیردی و اؤزللیک‌له هیندیستان و یونان کیمی مدنیت‌لردن گلیردی. آلینتی آدلار، عربجه و فارسجادا یوغرولدوق‌دان سونرا دیلیمیزدن گیرمیشدیرلر. مولکه‎زیراق دا، اصلینده بنزر بیر سؤزجوک‌دور؛ فارسجادا "مُلک ازرق" وارسا دا، داها چوخ "مُقل ازرق" گؤرولور. بو بیتگی تیکیرگه‎سینه(صمغ) اینگیلیزجه‌ده Blue Bdellium آدییلا بیلینیر. آنجاق سون زامان‎لاردا هیندیستان‌دان گلن آدی یعنی Guggul و یا gugul  ایله تانینیر. "مُقل" سؤزجویونو، عمید و سخن کیمی سؤزلوک‌لر، سوریانیجه/ آرامجا اولاراق گؤستریرلر. الیم‌ده آراشدیرماق اوچون یئترلی قایناق اولمادی. آنجاق داوانین هیندیستان‌دا گلدییی‎نی دوشونورسه‌ک، آدی‌نین هیند کؤکنلی اولدوغو داها منطقلی گلیر. بلکه عربجه مُقل اصلینده هیندجه Gugul/*قُقل‌دان پوزونتو دور. داها کؤکلو آراشدیرماق لازیم. ایکینجی عونصور عربجه ازرق (=گؤی، ماوی)دیر. آما بو داوانین چوخ دا گؤی اولدوغو سؤیله‎مک اولماز. مولکه‌زیراق سوموک آغریلارینا و قورولوق(یبوست) اوچون توصیه ائدیلیردی.
2. یَه‌وَره(yevere):"گامیشین بیر ایللییی". سایین جواد دربندی‎نین اورمودان توپلادیغی سؤزجوک‎لر آراسیندادیر(ائل دیلی و ادبیاتی، بیرینجی سایی، 1381). سؤزجوک وان(ارجیش) آغزیندا اَوَره(evere) اولاراق "گامیشین بالاسی/بالاغین اوچ-دؤرت یاشیناجان اولانی" دئمک‎دیر. قارص‌دا آوارا(avara) "گامیش، بوزالاق" معناسیندادیر. دانکوف سؤزجویون ارمنیجه‌دن گله‎بیله‎جه‎یی اوزرینده دورار(172.ص). سانیرام قارص‌داکی بیلگی دانکوف'ون گؤزوندن قاچیب‌دیر.
3. قانتوْر(qantor):"بؤیوک چکی وسیله‎سی، قاپان". عثمانلیجادا یایقین اولان و بوگونکو عرب اؤلکه‎لرینده گؤرولن سؤزجوک، بیر آغیرلیق اؤلچوسو اولاراق دا بیلینیر. اسکی فارسجا متین‌لرده ده سیخ-سیخ گؤرونور. بو سؤزجویو ده اورمو آغزیندان درله‎نن کلمه‌لردن سئچمیشم. اسکی یازیمی قنطار اولان سؤزجوک، لاتینجه Centenariumدان یونانجا یولویلا(kenatrion)، آرامجا و اوردان عربجه و فارسجایا اوزونجا بیر یولچولوق نتیجه‎سی‌دیر. لاتینجه سؤزجوک "یوزلوک، یوزجه، یوز اؤلچو" دئمک‎دیر. اینگیلیزجه و آوروپا دیللرینده‎کی Quintal اصلینده عربجه‎دن آلینتی‎دیر و لاتینجه‎ده‎کی quintale ده عربجه‎دن گئری‎گلمه‎ ساییلیر. قانتار(kantar) بوگون تورکیه تورکجه‎سینده هله‌ده ایشلک‎دیر. اورموداکی بیچیم یعنی کلمه سونو یووارلاشماسی دوشوندوروجودور و آراچی دیللرین تأثیرینده اولابیلر.
4. پیرپیز(pırpız):"قوش‎لارین یووادا ییغدیق‎لاری چؤر-چؤپ، بیز-بیز دوران توک‌لر". کلمه منجه آنادولوداکی پیرپوْز(pırpoz)(بیتلیس)، پوْرپوز(porpuz)(قارص، ارزروم) کیمی سؤزجوک‌لردن آیریلماز. آنادولوداکی سؤزجوک‌لر، "کؤپوک، کوف(küf)، بار(یئمک‌لرین، میوه‌لرین و.. اوستونده)" معناسیندادیر. بو سؤزجوک‌لر ایسه، دانکوف'ون چالیشماسینا گؤره، ارمنیجه borbos "کوف، بار"دان گلیرلر. سانکی چؤر-چؤپ و دیک دوران توک‌لر ده، "اوزه چیخماق، اوسته قالخماق" معنالاری واردیر.
5. قیسینماق(qısınmaq):"اوتانیب سیخیلماق، اوتانج‌دان، قورخودان و.. چکیلیب بیر یئره قیسیلماق". آنادولودا داها چوخ "قیتمیرلیق ائتمک، توتوملو (اقتصادی) داورانماق" معناسیندادیر و دیوان لغات الترک‎ده ده، سؤزجویون معناسی بئله‌دیر(بیرده سیدیک توتولماسی معناسی وار). بیزیم لهجه‎لرده، قیسناق "خسیس، قیتمیر" اوسته‎کی فعلین بو آنلامیندان قالینتی‎دیر. نه ایسه فعلین تؤره‎ییشی آچیق‎دیر. قیسماق فعلینه دؤنوشلولوک اکی گله‌رک، قیسینماق ال‌ده ائدیلمیش‎دیر. منجه یازی دیلینده ده، اؤزللیک‌له بئله بیر دویغونو آنلاتان معناسی ایله آلینمالی‎دیر. آیریجا قیسینج(qısınc) "اوتانج/و.. انزوایا چکیلمک" ده تؤره‎دیله‎بیلر.
6. بیستی(bisti):"کیچیک پول، قاراپول، اَن آز دَیری اولان پول". ائل دیلینده داها چوخ دئییم‎لرده یاشار: "کیشی‎دن بورجومو بیستی-بیستی آلاجاغام؛ بیر بیستی قویمام قالا!". خوروزون پولو آدلی اوشاق ناغیلی‌ندا دا، خوروز یئردن بیر بیستی تاپار و سئوینر. نه ایسه سؤزجوک، گؤرونوشوندن آنلاشیلان کیمی، فارسجادیر و قاجار دؤنمی‌نده(فتحعلی شاه، محمد شاه و ناصرالدین شاه'ین ایلک ایللرینده) ضرب ائدیلن ییرمی دینارلیق/قیرانلیق پاخیر سکّه‌نین آدی ایدی. پاخیر/میس قارالدیغی اوچون، زامانلا بو کیمی پول‎لارا قاراپول آدی وئریلمیشدیر. سون دؤنم‌لره عاید اولدوغو اوچون، بیستی آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز.
7. تینقوو(tınqov):"مینقوو، بورنوندا دانیشان آدام". اؤنجه‌لری "ماجرالی بیر اک" آدلی یازیدا اله آلمیشدیم. بوردا بیر-ایکی آیرینتی آرتیرماق ایسته‎دیم. یازدیغیم کیمی، *تینغاماق "تینغیرتی سس وئرمک" کیمی بیر فعل‌دن گلمه‌لی‎دیر. بئله بیر فعل آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا یوخسادا، اوندان تؤره‎‌میش عونصورلار وار؛ تورکیه تورکجه‎سینده، تینلاماق(tınlamak) "چینلاماق، میس-روف کیمی قابلاردان چیخان سس"، آنادولو آغیزلاریندان بیله‌جیک‌ده "سس وئرمک، سؤیله‌مک" معنالاریندا واردیر و بیر تینگلاماق/تینغلاماق(tıŋlamaq) فعلینه دایانمالی‎دیر. آیریجا تینغی(tıngı) آنادولودا "تینغیرتی، پاخیر قاب سسی" گؤرونور. تینغیرو(tıngıro) سامسون آغزیندا "زینقیروو" دئمک‎دیر. بونون یانیندا آنادولودا تینغیراق(tıngırak)دا "زینقیروو، دیبک(هاون)(موغلا آغزی)" واردیر. تینغیرداماق (tıngırdamak) ایسه یایقین اولاراق "بوش-بوش دانیشماق، سس چیخارماق" معنالاریندادیر. اوسته یازدیغیم کیمی، تینغیرتی دا، تینغی کیمی"قابلارین جینگیلده‎مه‎سی" آنلامی داشیماق‌دادیر و یایقین ساییلیر. توپارلارساق، *تینغاماق فعلی بو سؤزجوک‌لرله کؤکدش ساییلیر و بو سؤزجوک‎لر کیمی سس تقلیدینه دایانیر.
8. قوروبَی(qurubey):"دیک‎باش آدام، چالیشماییب اوزاق‌دان باخان، ایش‌دن چکیلن". بیر چوخ یئرلی آغیزدا گؤرولن سؤزجوک، آنادولو آغیزلاریندا یوخ کیمی‎دیر و بیزیم یازی دیلیمیزده ده آزاراق گؤرونر. دئییمین قورولوشو، قورو+بَی(<بگ) گؤرونسه‌ ده، منجه اؤنملی بیر بیلگی گؤزوموزدن قاچمامالی. آنادولو عشیرتلری آراسیندا و کورد برازی ائل بیرلییی(کنفدراسیونو) ایچینده بیر قوروبی(Kurubey) بویو وار؛ بو عشیرتین بیر بؤلومو سوریه‎ و بیر بؤلومو ایسه تورکیه‌ده‌دیر. چوخو کوردجه دانیشسالاردا، تورکجه دانیشان‌لاری دا وار. غازی آنتپ‌ده، قوروجابَی(Kurucabey)، عین‎العرب/کوبانی‌ده قوری‌بَی(Kuribey) و شانلی اورفادا قوروبی اولاراق بیلینیرلر. قوروبی دئییمی بو عشیرت آدیندان گله‌بیلر می؟ منجه آنادولودان آذربایجانا گلن کؤچلر و بوی‎لاری گؤز اؤنونده توتارساق، اولابیلر دئمه‌لیییک.
9. سوْوخا(sovxa):"میراث". چوخ یول قارغیش دیلی‌نده "یییه‎سیز قالمیش!" یئرینه "سووخایا قالمیش/ قالسین!" و بنزرلری دئییم‌لرده گؤرونور. سؤزجوک کرکوک‎ده، ساوخا(savxa) سؤیله‎ییشی ایله "اؤلودن قالان اشیا" و سویقا(soyka) بیچیمی ایله ارزینجان و ارزروم‌دا بو معنادا واردیر. سانیرام "میراثا قالماق" معناسیندان بیر بؤلوک باشقا معنالار قایناقلانیب‎دیر؛ "اوغورسوز،خئیرسیز، اسکیک". سووقا(savka) قیصری آغزیندا بیر قارغیش‎دیر: "قالماسین! اؤلسون!" کیمی. قونیا لهجه‌سینده، ساوغا(savğa) "آرماغان، هدیه" دئمک‎دیر. اسکی‎شهیر، ایستانبول و موغلا آغیزلاریندا، بیزده‌کی "سوفرا آچما، نذیر وئرمک" کیمی بیر مراسیم آدی‎دیر. سؤزجویون، سووقات کلمه‌سی ایله ایلگی‎لی اولدوغو آنلاشیلیر. گئرهارد دؤرفر اؤنملی چالیشماسیندا(222. نجی ماده) آیرینتی‎لی اولاراق سؤزجویو آراشدیریر. تورک دیللرینده ایکی بیچیم‎ده گؤرولن سؤزجوک‌ده، ـات بیر جمع اکی اولدوغو سانیلیر. کلمه‎نین اصلینده تورکجه اولدوغو و سونردان موغولجایا گئچیب اوردان بیر چوخ دیله گیردییی دوشونولور. آنجاق کلمه‎نین کؤکنی دویوروجو اولاراق آچیقلانمامیش‎دیر؛ دؤرفر حتا اسکی ایرانجا بیر دیلدن گله‎بیله‌جه‎یینی ده اورتایا آتار. منجه دیلیمیزده سووخا/سویخا(اؤلو اَینی‎ندن چیخاریلان/سویولان پالتار) سویماق فعلی‎نین تأثیری آلتیندا قالیب و موغولجادان دوغرودان آلینتی‌دیر. آنجاق سووقات فارسجا یولویلا دیلیمیزه و عثمانلیجایا گئچیبدیر.
10. دَفه(defe):"کرکیت، فرش توخوما داراغی". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا وار؛ آیریجا تَفه(tefe) یان بیچیمی ده گؤرونور. دفه فارسجا سؤزلوک‌لرده ده وار و اصلینده عربجه "دَفَّه"دن گلیر. دفّه "ال ایشلرینده ایشله‎نن تاختا"نین آدی‌دیر و بیزیم توخوماچیلیق‌دا ایشله‌نن "قیلیج" آلتی کیمی‎دیر. دفّه چاغداش عربجه‌ده، سکّان قارشیلیغی‌دیر. کلمه‎نین کؤکونده "دؤیمک، تاپداماق، یاخینلاشدیرماق" واردیر. دفه، فارسجا سؤزلوک‌لرده "دَفْته" اولاراق داها یایقین‎دیر.

آنادیل‎دن درلمه‌لر-30

 

1. خوتکا(xutka):"بیر جینس چؤل اؤرده‎یی". کلمه‎نین فارسجادا دا یایقین اولدوغونو بیلیریک و اوزرینده اوزونجا دورماغا گره‌ک یوخ. سؤزجوک روسجا اوتکا(utka) "اؤردک"دن گلدییی آچیق‌دیر و کلمه باشینا سس‎سیز گلیشی prosthesis اولاراق آدلانیر. بیلیم دیلینده بو اؤرده‌یین آدی Anas Grecca Anadidas اولاراق بیلینیر.
2.   بؤتگه/بؤتکه(bötke/bötge): "مطبوعات کیوسکو، عسکرلرین ایچینده کئشیک دوردوق‎لاری دمیر دامجیغاز". سؤزجویون روسجادان گلدییی بیلینیر و خزرین گونئی ساحل‎لرینده ده یایقین‎دیر. روسجا bodka، آلمانجا Bude "دکّه، کُمد، ایت ائوجییی" دئمک‎دیر و اینگیلیزجه‎ده‌کی booth "تلفون اوتاقجیغی، اوتاقجیق" ایله کؤکدش ساییلیر.
3. بانکا(banka):"حلب قوتوسو، قوتو". پوتلوق قارشیلیغی اولاراق دا ایشلک‌دیر. بانکا'نین روسجادان گلدییی و روسجا سؤزجویون‌ ده ایتالیانجا banca دان گلدییی بیلینیر. ایتالیانجادا بانکا "اوتوراجاق، نیمکت" دئمک‌دیر. روسجاداکی معناسی، سؤزجویون گئرمن کؤکونده و ایتالیانجاسی‌دا دا وار.
4. ماتیشقا(matışqa):"بزه‌کلی خانیم/قیز، سوْیو بوش قیز، فاحشه". کلمه‌نین روسجالیغی ایلک باخیش‌دا آنلاشیلیر. آنجاق روسجا matuşka "آ نا" دئمک‌دیر و بئله سئویملی و قوتلو بیر کلمه‎نین بو قدر آشاغیلاییجی معنا قازاناجاغی چتین گلیر منه. روسلارین مشهور قورچاق‎لاری، ماتریوشکا(matryoşka) ایله قاریشدیریلمیش اولمالی‎دیر. ماتیشقا'نین یئرلی لهجه‌لریمیزده "قولچاق، قورچاق" معناسی داشیماسی‌ دا، دوشوندوروجو و آچیقلاییجی گلیر. سؤزجوک "ماتشکه" بیچیمی ایله، قاجار دؤنمی سونلاریندا، فارسجا قایناق‌لاردا دا گؤرونور و خزریانی ایران دیللرینده ده آرا-سیرا گؤرولمک‎ده‌دیر.
5. خوْد(xod):"ماشین، تراختور و بنزرلرینی ایشلتمه/چالیشدیرما وسیله‎سی، چیراق کیمی وسیله‌لری داها چوخ و/یا داها آز ایشیقلاندیرماق وسیله‎سی". خوْد وئرمک "پیلته‎نی اوسته چکمک، قاز وئرمک" کیمی معنالاری وار. آیریجا دیلیمیزده، خوْدلاماق و خوْدونو آلماق" کیمی دئییم‎لر ده وار. سایین هادی‎نین دیل‏دنیز'ده یازدیغی کیمی روسجا Xod دان گلیر و بعضی باشقا تورک دیللرینده(مثلا یئنی اویغورجادا) ده یایقین ساییلیر.
6. قورتماج/قویورتماج(qoyurtmac/qortmac):"چوبان‌لارین، اوجاق‌دا قیزیشدیریلمیش تمیز داشلاری سوت ایچینه سالیب چیخارتماق صورتیله قاتی‎لاشدیریب، پیشیردیک‎لری یئمک". سؤزجوک آذربایجان لهجه‌لرینده فرقلی بیچیم‌لرده وار و قوردماج اولاراق دا سؤیله‌نیر. آنادولودا قویورتماچ(koyurtmaç) و قویوتماچ(koyutmaç)(چانقیری، آماسیا کندلرینده) بیچیم‌لریله "پاییزدا طبیعی اولاراق قاتی/قویولاشان(غلیظ) و یا قایناتیلماق صورتیله قاتیلاشدیریلان سوت" دئمک‎دیر. قویولتماچ (koyultmaç) ایسه "دوغموش حیوانین ایلک سوتو/آغوز" دئمک اولوب، تورکجه‎نین یازی دیلینده‎ده گؤرونور. غویولتماچ(goyultmaç) ایسه اوردو آغزیندا "سوت و اوندان پیشیریلن بیر یئمک" آدی دیر. نه ایسه منجه قویلتماج کلمه‎نین کؤکنی‎نی گؤستریر. بو یئمک آدی قویو(qoyu)>قویولتماق/ قویورتماق(=قاتی‌لاشماق، قویولاشماق) فعل و آدینا دایاندیریلمالی‎دیر. ـماج/ـمج اکی اصلینده ـما/ـمه +آش اولدوغو دوشونولور. اک اوزرینه تورکیه ده بیر-ایکی قاپساملی چالیشما وارسا دا، بوتون آذربایجان‎داکی اؤرنک‌لری ایچینه آلان بیر آراشدیرمانین یئر بوش گؤرونور.
7. سَرَکی(sereki): سَرَکئی(serkey)ده اولاراق گؤرولن سؤزجوک "قاخینج، باشا چالما" دئمک‎دیر. کلمه‌نین باشینداکی عونصور فارسجا "سر"ی آندیریر ایلک باخیش‌دا. ایکینجی عونصور نه‌دیر؟ منجه کلمه فارسجا "سرکوفت"دان پوزونتو ساییلما لی. گلیشیمی بئله آچیقلانابیلر: سرکوفت>*serkiv><*serküf سَرَکی.
8. نادهیم(nadehim):"نااهل، لیاقت‌سیز، اهلیت‌سیز". دانیشیق دیلینده یایقین اولسادا، یازی دیلینده آز گؤرونور. سانیرام کلمه‌نین فارسجا اؤن‌اک‎ آلماسی و کؤکنی‎نین قارانلیق‌لیغی بو مساله ده تأثیرلی اولاجاق‌دیر. نه ایسه سؤزجویو آنلاماق اوچون فارسجا نا- اکی‌نی آتیرساق، "دَهیم" قالیر الیمیزده. آنادولو آغیزلاریندا (اؤزللیک‌له قیرشهیر آغزیندا) "لیاقت، قیمت" دئمک‎دیر. تورک دیل قورومو سؤزلویونده، گونلوک تورکجه‌ده ایشله‌ندییی یازیلسادا، کلمه‌نین یایقین اولمادیغی آنلاشیلیر. کلمه‎نین کؤکنی آچیق‌دیر. دَگمک>دَیمک "بللی بیر قیمت‌ده/دَیَرده اولماق/ارزیدن" فعلیندن، یایقین و اؤنملی اک‌لریمیزدن ـم اکی ایله تؤره‎ییب‌دیر. بو اک محصول‌لارینی چوخ آراشدیرمیشیق. بعضی اؤرنک‎لرده ائدیجی‎لیک/فاعللیک معناسی اولدوغو بیلینیر. منجه دیلیمیزده، دَییم "لیاقت، قیمت" معنالاریندا ایشلک‎لیک قازانابیلر. دَهیم ایسه دانیشیق دیلینی گؤسترمک اوچون رومان کیمی آنلاتیم اثرلرینده یئرینی آلابیلر. نادهیم یئرینه ایسه "دَییم‎سیز" دئمک و "اهلیت‎سیز، لیاقت‎سیز" آنلامیندا ایشلتمک دوغرو اولار. دگیم ایله ایلگی‌لی، ایکی ده یئرآدی وار آنادولودا: بیرینجی‎سی شانلی اورفا'دا ویرانشهیر ایلچه‎سی‌نین مرکز بوجاغینا باغلی کند آدی‌دیر. ایکینجی‎سی ده چانقیری ولایتی‎نده، مرکز ایلچه‌نین مرکز بوجاغینا باغلی کندین آدی‌دیر.
9. قاشمار(qaşmar):"گولونج، اویناغان، شوخلوقچو، گوله‌یَن". سؤزجویون قاشمر(qaşmer) و قشمر (qeşmer) سؤیله‎ییش‌لری ده وار لهجه‌لریمیزده. هادی به‎ی دیل‌دنیز'ده قاشمار'ا معجز شبستری‌نین شعرلریندن اؤرنک ده وئریر و کؤکنی‎نی قاش+مار اولاراق آچیقلار. "قاش بزه‌مک"دن، قورخونج بزه‌مه‎یه گئچره‌ک، هادی به‌ِی روسجا koşmar "قاراباسما، کابوس" سؤزجویونو ده بورایا باغلار. بو آچیقلاما دوغرو ساییلماز. روسجا سؤزجوک(بیر چوخ ایسلاو و دوغو آوروپا دیللرینده اولدوغو کیمی) فرانسیزجادان آلینتی‎دیر. فرانسیزجادا Cauchemare، ایکی سؤزجوک‌دن اولوشور؛ Cauche "یوخو"، mare "خیال، روح". آنلاشیلان بیزیم "قاراباسما" کیمی بیر سؤزجوک. فرانسیز کلمه‌نی اینگیلیزجه nightmare ایله توتوشدورمالییق.

قاشمر(kaşmer) آنادولو آغیزلاریندا اولدوغو کیمی، عثمانلیجا قایناق‎لاردا دا واردیر. عربجه‌یه گئچمیش و عراق عربجه‎سینده "قشامر" اولاراق دا جمع بیچیمی وار. دوزی‎'نین مشهور عربجه سؤزلوک‎لره ذیل آدلی اؤنملی چالیشماسیندا، قشمر، تورکجه‌دن آلینتی اولاراق گؤستریلیر. قشمر بوگون یازیلی و رسمی تورکیه تورکجه‎سینده یاشامادیغی اوچون اولمالی‎دیرکی ماردین ایلی‎نین میدیات باش‌ساوجیلیغی (دادستان) امنیت مودورلویونه(2017 ایلینده) یازی یازاراق، کلمه‎نین بؤلگه‌ده معناسینی و هانسی دیله عاید اولدوغونو سوروشموش‎دور. قشمر کوردجه‌ده سون درجه یایقین‎دیر و "اویناغان، دلقک/پالیاچو" معنالاریلا بیلینیر. شانلی اورفا ولایتی‌نده بیرده قاشمرداغی وار.

قاشمر'ین کؤکنی‌نه گلینجه، بو موضوع‌دا جدّی بیر آراشدیرما گؤرمه‌دیم. کلمه‌نی فارسجا سؤزلوک‌لرده، قایناق‌لار و لهجه‌لرده ده گؤرمه‌دیم. منجه سؤزجوک، فارسجادا چوخ فرقلی ده‌ییشگه‌لری اولان قِرِشمال دان گلیر. یئرلی لهجه‌لرده غرشمار، غرشمال، قرشمار و.. سؤیله‎ییش‌لری وار. غرشمار بیچیمی‎نه دایاناراق، کلمه‌نی "غیرشمار" یعنی "ساییلماز، سای‎سیز" کلمه‎سینه باغلاماق دوغرو اولماز. بیلیندییی کیمی قرشمال "قاراچی"لارا وئریلن اونلارجا آددان بیری. قاراچی/چینگنه‌لرین "چالقیچی، اویناغان، یونگول، یئنجیک" اولدوق‎لاری فیکری یایقین‌دیر. منجه قاشمار، بیر غرشمار/قرشمار بیچیمی‎ندن، اورتادان ر/r سس‌سیزی دوشمه‌‎سییله اورتایا چیخیب‌دیر. کوردجه‎یه ده، عربجه‌یه گئچدییی کیمی، تورکجه‌دن گئچمیش اولاجاق‌دیر. چونکو عثمانلیجا یایقین کوردجه آلینتی یوخدور.

قرشمال هاردان گلیر؟دییه سوروشورسانیز، کسین جاواب وئره بیله‎جک ده‎ییلم. آنجاق قاراچی‎لارین کؤکلری‌‌نین هیندیستانا دایاندیغی اوچون، اوردا گزینمک‎ده فایدا دییه دوشونورم. قاشمر/قشمر ایلک باخیش‌دا، کشمیر بؤلگه‎سی/اؤلکه‎سی‎نی خاطیرلادیر. اؤزللیک‌له بؤلگه‌نین سانسکریتجه آدی‌نین Kashppamala اولدوغونا دقت ائدرسک قرشمال/غرشمار آدییلا بنزرلییی اورتایا چیخیر. منجه بو آدی کشمیرلی قاراچی‌لار/کؤچمن‌لر، اؤزلریله گتیریبدیرلر. فارسجا کولی آدی‎نین دا اصلینده کاولی< کابلی اولدوغو دوشونولور. اؤنجه‎لری چینچاوات آدی‎‌نین بنزر اولدوغونو گؤسترمیشدیک.

10. شَله(şele):"[اؤزللیک‎له توربا/باغلی کیمی‌] چییین‌ده داشیماق اوچون یوک". تورکجه‎میزده بیرده شله‌لمک "حاضیرلاییب کوره‌ک/چییین‌ده داشیماق" فعلی واردیر. سؤزجوک آز فرقله آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یاییلیبد‌یر، ارزروم‌دا شله‌ی/شلَه(şeleyh) اولاراق گؤرولورکن، آغری، قارص و چوروم‌ کیمی یؤره‎لرده، "شله" وار. ان یایقین بیچیمی ایسه، شَلَک(şelek)دیر؛ ارزینجان، بیتلیس، وان، اوردو کیمی بؤلگه‌لرده بو بیچم وار. آیریجا شلک‌لمک فعلی‌ ده واردیر. تورکجه‌نین گونلوک سؤزلوک‎لرینده یئر آلسادا، یازی دیلینده یایقین ساییلماز. دانکوف اؤنملی آراشدیرماسیندا گؤستردییی کیمی، سؤزجوک ارمنی قایناقلی‌دیر و şalak ارمنیجه‌ده "یوک، چانتا" دئمک‌دیر. آنادولودا شلک "سبد، سَله" معناسیندا دا واردیر. سانیرام دانیشیق دیلیمیزده شله-شولا/شلَه-شولاه(şele[h]-şula[h]) "پال-پالتار، وسائل، باروبنه" بو کلمه‌دن گلمک‎ده‎دیر.

آنادیل‎دن درلمه‎لر-28

 

1. کرگَدَن(kergeden):"تک بوینوزلو، فیل گؤوده‎لی مشهور حیوان". تورک یوردلاریندا کرگدن اولمادیغی اوچون، دیلیمیزده و ائل ادبیاتیمیزدا، گئنیش یئر آلماز. آنجاق سانیرام، عاشیق علسگرین شعرینده اولدوغو کیمی، دانیشیق دیلینده بیر "کرگدن کیمی ترسه/ترسه‌یه گئتمک" دئییمی واردیر. تورکیه‌ده گرگه‎دان (gergedan) بیچیمی وار و اوندا اؤنملی ده‌ییشیک‌لیک‌لر گؤرونور. اؤزللیک‎له کلمه‌باشی گ<ک، آلینتی‎نین اسکی‎لیی‎نی گؤستریر. فارسجا و عربجه‌ده، کرکدن، بیر ایکی فرقلی ده‎ییشگه‌لریله یاشار و آراشدیرماجی‎لارین فیکرینجه، سانسکریتجه Khadgadhenu "دیشی کرگدن"دن گلمک‎ده‌دیر. سانسکریتجه‌ده Khadga "بوینوز، قیلیچ" دئمک‎دیر و بو حیوانین تک بوینوزلو اولدوغو  و بوینوزونون فرقلی بیچیم‌ده اولدوغوندان قایناقلانمالی. آوروپا دیللرینده Rhinoceros یایقین‌ اولوب، یونانجادان آلینتی‎دیر. یونانجا سؤزجوک، اصلینده "بورنو اَیری" دئمک‎دیر.
2. ماییشماق(mayışmaq):"یئره سریلمک، اوتورماق(آشاغیلاییجی معناسییلا)". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا واردیر و ایکی یایقین معنا داشیماقدادیر: 1. [چوخ یئمک‎دن، ایستی‎دن، لذّت‎دن] آچیلا قالماق، 2. نازلانماق، قیرجانماق. ماییشماق اسکی قایناق‌لاریمیزدان، دیوان لغات الترک‌ده بئله واردیر و "تنبللیک ائتمک، اَرینمک، اوساللیق ائتمک" معناسیندادیر. ایلک باخیش‎دا، فعلین بیر *مایماق/*ماییماق فعلیندن گئنیشلتمه اولدوغو دوشونوله‎بیلر. آنجاق بئله بیر فعل یوخ. مایماق تورکجه‎میزده اولدوغو کیمی آنادولو آغیزلاریندا دا "باشاریق‎سیز، گیج، الی-آیاغی اَیری آدام" معنالاریندا اسم اولاراق یاشار. آیریجا مایمال "ایشله‌مک یئرینه سؤوسک‌له‌یَن آدام، یانشاق، ارینگج" معنالاریندادیر و بئله بیر فرضی فعله دایانمالی‌دیر. ماییلماق ایسه کاشغری سؤزلویونده، "حال دان گئتمک" معناسیندا گلیب‌دیر. بوردان آنلاشیلان، آراشدیردیغیمیز فعل باییماق "حال‎دان گئتمک، اوغونماق" فعلی‌نین بیر ده‎ییشگه‌سی (واریانتی) اولاجاق‌دیر. نیشانیان دا بئله دوشونور. آنجاق کاشغری زامانیندا داهی بیر کلمه باشی m یاشانماسی، دوشوندوروجودور. بیر احتمال‌دا فعلین آنلادیجی-بیلدیریجی(expressive) اولماسی‎دیر. نه ایسه مایماق و مایشماق کیمی کؤکلو و اسکی سؤزجوک‌لرین، یازی و ادبیات دیلینده ده یئر آلمالاریندا فایدا وار. مایماق تورکیه‌ده یازی دیلینده یئر آلماز.
3. اَرَمیک(eremik):"دوغمایان قادین". سؤزجویو سایین اسماعیلی محمد ثانی، هئریس/هئریز'دن درله‎میش(ائل دیلی و ادبیاتی، 23.جی سایی، 1386). آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یایقین اولان و "قیسیر"دان علاوه، "بؤیومه‎میش، گؤیسو بؤیومه‎میش قیز/قادین" معنالاری دا واردیر. آیریجا سؤزجوک آذربایجان جمهوریتی لهجه‌لرینده ده گؤرونور. یاقوتجا کیمی تورک دیللرینده ده وار اولان سؤزجوک، آراشدیرماجی‌لارین بیلدیردییی کیمی، موغولجادان آلینج‌دیر و اصلینده eremeg بیچیمی‌نده ایمیش.
4. تؤهلوم(töhlüm):"کیشی سویو، مَنی(اسپرم)". بو سؤزجوک‌ده سایین محمد ثانی'نین چالیشماسیندان آلینیب‌دیر. باشقا لهجه‌لرده ده واردیر. آنجاق کلمه‎نی و بنزرلرینی آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمه‎دیم. آنلاشیلان اصلینده تؤکولوم(tökülüm) اولاجاق‌دیر. کاشغرلی سؤزلویونده تؤکلونمک(töklünmek) "تؤکولمک" واردیر. سانیرام، تؤکولمک‌دن تؤکولوم>تؤکلوم(töklüm) و سونرادان دانیشیق دیلینده مخصوص بیر گلیشمه‎ ایله تؤهلوم اورتایا چیخیب‌دیر. کلمه‎ده آنلام باغی آچیق‌دیر. منجه تؤکلوم یئری گلینجه یازی-ادبیات دیلینده ده ایشله‌نه‌بیلر.
5. چالاسی(çalası):"قاتیق/یوغورت مایاسی". اوسته‌کی درلمه‌دن آلدیغیمیز سؤزجویون نه قدر یایقین اولدوغونو بیلمیرم. آنجاق آنادولودا اَن آز اوچ یئرده(آفیون-اولوکؤی، قارص-ساری‌قامیش، بایبورت-ایریشلی)، واردیر. تیتسه سؤزلویونه آلینمایان سؤزجویون اولوشومو آچیق‌دیر؛ چالماق فعلینه، "گله‌جک‌ده گؤروله‌جک بیر ایش" معناسی قاتان ـسی/ـسو اکی گتیریلیب‌دیر. بنزرلری یازاسی(=یازیلاجاق)، گؤره‎سی (گؤروله‌جک) [گؤره‌سی گونلریم واریمیش]، اولاسی(=مومکون) و.. دیر. بو سؤزجوک ده یازی دیلینه قاتیلابیلر.   
6. پته‌نه(petene):"تویوق قارنینداکی داشلیق". بو سؤزجوک‌ده اوسته‎کی چالیشمادان آلینیب‌دیر. کلمه آنادولو آغیزلاریندا یوخ کیمی دیر. آنجاق بیر چوخ تورک دیلینده گؤرونور؛ "بؤیرک، قوش قورساغی، دیشیلیک اورقانی" کیمی معنالار داشیماقدادیر. قاراخانلی تورکجه‎سینده بوته‌گه(bütege) و بیر چوخ تورک دیلینده(قازاقجا، نوقایجا، باشقوردجا و..) بؤته‌گه(bötege) اولاراق بیلینیر. کلمه موغولجایادا گئچمیش و استاروستین ایله آرخاداشلاری‌نین فیکرینجه، آلتایجا اورتاق بیر کؤک‌دن گلیر. بیزده‌کی بیچیمی بیر آز فرقلی‌دیر و موغولجا بتگه(betege)نین ائتگی‎سی آلتیندا قالمیش اولابیلر.
7. بوی(boy):"شنبلیله آدییلا دا بیلینن و فرقلی شکیل‎لرده یئییلن گؤیرتی/سبزه". کلمه‎نی میانادا ائشیتمیشم. آنجاق باشقا یئرلرده ده اولابیلر. بوگون بؤیوک اؤلچوده فارسجادان گئچن شنبلیله اونو یئرینی آلیب‌دیر. بوی آنادولو آغیزلاریندا، پوی(poy) اولاراق یاشار. تورکیه تورکجه‎سی‎نین یازی دیلینده، بو یاشیلجانین آدی چَمَن اوتو(çemen otu)دور و بو آد تورکجه‌میز ایله یازیلان ویکیپدیا ماده‎سی اولاراق دا گئچر. آنجاق تورکجه‌ده چَمَن فارسجادان گئری اؤدونجلمه ساییلیر و تورکجه‎سی چیمن‎دیر. نه ایسه آذربایجان جمهوریتی‎نده آوروپاداکی آدلار تأثیری آلتیندا "سامانلیق گول دفنه‎سی" آدی یایقین‎دیر. بوی آدی دیوان لغات الترک‎ده، اوغوزجایا مخصوص گؤستریلیر و تیتسه‎یه گؤره، فارسجا "بو[ی]" یعنی "قوخو/عطیر"دن گله‌بیلر. بیتگی‎نین اییلی اولدوغونو بیلیریک. بوی قارشیلیغی اولاراق اینگیلیزجه‎ده fenugreek واردیر و لاتینجه fuenugraecum (=یونان سامانی)دن گلیر. فارسجا شنبلیله ایسه فرقلی یازیم‌لاریلا اسکی قایناقلاردان بری بیلینیر؛ شنبلیت، شملید و... سؤزجوک اسکی بیر آلینتی‎دیر و آکادجا şambaliltu دان گلیر. آکادجا سؤزجوک، آرامجا، گورجوجه، ارمنیجه، روسجا، کوردجه و اسکی عربجه‌ده گؤرونور. عربجه‌ده یایقین قارشیلیغی "حلبه"دیر.
8. خرکزله‌مک(xerkezlemek):"آغاجین قوجالیب میوه وئرمه‌مه‎سی، آدامین قوجالیب ایش‎دن دوشمه‎سی". کلمه آذربایجان ساحه‎سینده گؤرونور. آنادولو آغیزلاریندا، سؤزجویه راستلامادیم. بو دوروم‌دا و کلمه‎باشی خ سس‎سیزینه گؤره، آلینج اولابیله‌جه‌یی عقله گلیر. عثمانلیجا قایناق‌لاریندا بیر "خَرْکَس" واردیر و لغت رمزی‌ده " چوق سؤزلو و بیهوده سؤیلر اولان" معناسیندادیر. خَرْکَس'ین فارسجادان آلینج اولدوغو آچیق‎دیر. آنجاق فارسجاداکی کلمه "خرکُس" بیچیمی‎نده‌دیر و برهان قاطع‌ده(دهخدانین نقلینه گؤره) "ابله، احمق، بی‌عقل" قارشیلیغی‌ایمیش. آیریجا ناظم الاطباء سؤزلویونده "کاهل، سست و پُرگو" اولاراق گئچر. بیر ایکی شعر اؤرنه‎یینده ده واردیر. انسان اوغلو قوجالینجا، قارییینجا، عقل گوجو و آنلاما یئتی‎سی(قوۀ فاهمه) ضعیفلر و عوام دیلی ایله دئسک سارساقلار. آنلاشیلان بوردان‎دیر آلینتی سؤزجویون سارساق‌لیق‌دان قوجالیغا آنلام ده‎ییشیمی. سونرادان انسانلیق ساحه‎سیندن، آغاج‎لار دونیاسینا داشینمیش. بوردا بلکه انسان-آغاج اؤزدشلییی(همذات‎پنداری) اینانج‎لاری‎نین دا تأثیر اولوبدور.
9. جوْز(coz):"[آغاج]فیرفیرا(=فرفرۀ چوبی)، توپاج". تورکیه تورکجه‎سینده توپاچ(topaç) اولاراق بیلینن بو اویونجاق، اینگیلیزجه‌ده (spinning) Top آدلانیر. ایکی آدین بنزرلییی دقت چکسه ده، آیری کؤک‌لردن گلدیک‌لری بیلینیر. آیریجا دانیشیق دیلینده(ماراغادا) میزیریق(mızırıq)دا واردیر و باشقا یئر آچیقلانیب‌دیر. جوْز سؤزجویونه گلینجه، کلمه منجه جَویز(ceviz) کلمه‎سیندن گلیر. جوْز، توپاچ آنلامی ایله سینوپ‎دا و قوز معناسیندا توقات(اربعا)دا واردیر. سؤزجوک‎ده‌کی گلیشمه بئله آچیقلانابیلر .ceviz>*covuz<*covz . بنزر بیر گلیشمه‎ده کوز(küz)<کَویز'ده یاشانیب‎دیر و اسکی خرمنلر یازی‎لاری‌نین بیرینده آچیقلانیب‎دیر. بو فیرفیرالارین، قوز بنزدیک‌لری و چوخ یول قوز آغاجی‎ندان یونولدوق‌لاری بیلینیر. آیریجا "جوز کیمی فیرلانماق" دئییمی ده دانیشیق دیلینده واردیر.
10. کالاش(kalaş):"[آشاغیلاییجی معنادا]باشماق، ییرتیق، جیریق باشماق". دولانماق، سورونمک کیمی آشاغیلاییجی معنالار داشییان "کالاشی‎نی سورومک" دئییمی ده وار دانیشیق دیلینده. کالاش آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز. فارسجادا دا بو معنا ایله یوخدور. آنجاق قوزئی عراق کوردلری و کیرمانشاه، کوردیستان کوردلرینده "دؤیمک یولویلا حاضیرلانان باشماق(فارسجاسی:گیوه)" معناسیندا یایقین‎دیر. کلمه دیلیمیزه کوردجه‌دن و ایلک اولاراق "کوردلره مخصوص باشماق" معناسیندا، گله‎بیلر. کالاش'ین آذربایجان‌دا یایقین اولماماسی و ساوا کیمی بؤلگه‌لرده گؤرونمه‎سیندن اؤترو، باشقا یئرلی دیللردن گله‎بیله‎جه‌یی ده گؤزدن قاچمامالی. بو کلمه‌یه بنزَیَن ایکی سؤزجوک ده واردیر؛ کاللاش(kallaş) و تورکیه تورکجه‎سینده‎کی قاللش(kalleş)، فارسجا کلّاش=قلّاش‌دان گلدییی آچیق‌دیر. قلّاش سؤزجویو عربجه‎یه بنزسه‌ده(عربجه‎مسی اولسادا)، بو دیلین قایناق‌لاریندا گؤرونمز. فارسجادا هجری بئشینجی-آلتینجی یوزایل‌دن بری بیلینیر. نه ایسه کؤکنی آچیقلیغا قاووشمیر. کورد کالاشی ایله بو آدین بیر بنزرلییی-یاخینلیغی اولدوغو سئزیلیر؛ او قولای آداملاریآداملار بو باشماق‌لاری گییرمیش‌لر؟ یوخسا بو باشماق‌لاری گئیدیک‎لری اوچون او آدی قازانیب‎لار؟ بوگون ده "جاهیل‌لر، قوچولار، لوتولار"ین فرقلی باشماق گئییب-به‌یه‎ندیک‌لرینی بیلیریک. ایکینجی سؤزجوک ایسه قالوش(qaloş/qaluş) "لاستیک/رئزین باشماق" دیر. بو سؤزجویون ایسه یئنی آلینتی اولدوغو و آوروپا دیللریندن گلدییی بیلینیر. قالوش فرانسیزجا galoche دان و فرانسیزجا سؤزجویون ده لاتینجه gallicula دان(گال(Gaul) ائلی‌نین آغاج باشماغی)، قایناقلاندیغی دوشونولور.

آنادیل‏‌دن درلمه‎لر-27

 

1. دوودو/دوودووَه(düvdüve/düvdü):"سوپورگه‎نین ال ایله توتولان دسته‎سی". ایکینجی بیچیم، کلمه نین تکراریندان قایناقلانمالی دیر. دوودو ایله دویدو(düğdü) بیچیمی ایله ده گؤرونور و آنادولودا دا، هر ایکی بیچیم یایقین ساییلیر؛ آفیون، قونیا و بیر چوخ یئرده "بالتا، قازما، کَسَر و بنزرلری‌نین، چوو/میخ  دؤیمک اوچون ایشله‎نن قیسمی" دئمک دیر. کلمه‎نین آماسیا، صاندیقلی(آفیون)، همشین(ریزه) و غازی آنتپ‎ده دؤگدو(dögdü) بیچمی اولدوغونو دا بیلیریک. آیریجا آغیزلاردا دودو(düdü)ده گؤرولور. آنلاشیلان کلمه دؤگمک>دؤیمک/دؤومک فعلیندن، اوچونجو شخص ضمیرینه بنزیَن بیر اک ایله تؤره‌دیلیب‎دیر.(باخ سونراکی مادّه‎یه).
2. یئکدی(yékdi):"گَزَیَن، گَزَیَنتی، سرسری، سوله‎نن، سوله‎یَنتی، ولگرد". کلمه دانیشیق دیلینده داها چوخ یئهدی بیچیمی‎نده سؤیله‎نیر و شوخلوق یولو ایله مهدی آدییلا دا قافیه ائدیلیر. کلمه‎نین آنادولوداکی بیچیمی اکدی(ekdi) و اکتی(ekti) دیر و "آناسی اؤلوب باشقا حیوانا(داها چوخ قویونا) امیشدیریلن املیک(قوزو، چپیش و..)" دئمک‎دیر. بوردان "قیتمیر، عارسیز، ادبسیز، آسالاق(انگل) و.." معنالاری دا تؤره‎ییب‌دیر. کلمه دیوان لغات الترک‎ده، ایگدو(igdü) اولاراق گئچیر و "آناسیز املیک" دئمک‎ایمیش. کلمه‎نین کؤکنینه گلینجه ایگیدمک(igidmek) "بئجرمک، عمله گتیرمک، یئدیرتمک و.." فعلیندن گلدییی آچیق‎دیر. آنجاق بیرینجی ماده‎ده اولدوغو کیمی بوردا دا بیر –dU اکی اولدوغو آنلاشیلیر. تیتسه‎نین شوبهه ایله باخدیغی بو اکین اسکی تورکجه‌ده‌کی باشلیجا اؤرنک‌لری، مارسل اردال'ین چالیشماسینا گؤره، بونلاردیر:

1-2. اگدو(egdü):"آغزی اَیری پیچاق(یونتاماق و آریتماق اوچون). اَگمک>اَیمک فعلیندن گلدییی آچیق گؤرونور.

2-2. اومدو(umdu):"دیلنمه، گؤز قالماسی، اومما". اومدوچی "دیلنچی" دئمک دیر و کلمه‎نین اومماق فعلیندن گلدییی اورتادادیر.

3-2. تامتو(tamtu):"پاریلتی، ایشارتی". دیوان لغات الترک‎ده، تامدو(tamdu) بیچیمی وار و تامماق "یانماق، آلیشماق" فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر.

4-2. کؤتو(kötü):"تاوان، سقف". اردال'ا گؤره، کؤتورمک فعلینه و اونون کؤکونده‎کی *köt- فعلینه دایانیر یعنی *köt-+dU=kötü اولاراق آچیقلانیر.

5-2. اوله‌تو(ületü):"ایپک یاغلیق/دستمال". اوله‎مک(ülemek) "کسمک، بؤلمک" دن گلیر و ایپک قوماشین تیکه-تیکه کسیلمه‎سینه اشارت‌دیر.

6-2. یارتو(yartu):"اودون پارچاسی، یونقا، اوشاق‎لارین یازیب پوزدوغو تاختا(لوح)". یارماق فعلینه دایانیر.

7-2. اؤگدی(ögdi):"مدحیه، مدیحه". اؤگمک "مدح ائتمک، ستودن" فعلیندن گلدییی آچیق گؤرونور.

8-2. ایگدو(igdü): آراشدیردیغیمیز کلمه‎دیر. ایگیدمک فعلی‎نین کؤکو، یعنی *ig- فعلینه دایانمالی: *ig-+dU=igdü

منجه بو اک بوگون ده جانلانیب، یئنی‎دن ایشلک حالا گله‎بیلر. تورکیه‎ده ایکی یئنی سؤزجوک بو اک ایله قورولوبدور: گیردی(girdi) اینگیلیزجه input قارشیلیغی و چیخدی(çıktı) اینگلیزجه output معناسیندا.

3. میرنوو(mırnov):"پیشیک‎لرین جوتلشمه فصلی، جوتلشمه ایسته‎یی(داها چوخ پیشیک‎لرده)". بعض‎دن باشقا حیوان‎لارا و حتا انسان اوچون‎ده ایشله‎نیر(داها چوخ مزاح هاواسیندا). کلمه‎نین فارسجادا، مِرنو/مَرنَو بیچیم‎لرینده وار اولدوغونو بیلیریک. دهخدا "آواز گربۀ به گُشن آمده" و معین "صدای گربه(خاصه مست و طالب جنس مخالف)" اولاراق آچیقلارلار. آنجاق بیلدیییمه گؤره یازیلی فارسجا متین‎لرده گؤرولمه‎میش‎دیر. آنادولودا میرناو(mırnav) یایقین‎دیر. اونون یانیندا غیرناو(gırnav) دا(قارص، ارزینجان، ماراش) واردیر. اینگیلیزجه‎ده estrus/oestrus "حیوان‎لارین جوتلشمه زامانی" قارشیلیغی اولاراق اؤنریلیبدیر. نیشانیان سؤزلویونده، ان اسکی اؤرنک اولیا چلبی‏نین سیاحتنامه‎سیندن گتیریلیر. اوردا دا اشارت ائدیلدییی کیمی، سؤزجوک، سس تقلیدینه دایانمالی. تورکیه‎ده میریلداماق/میریلدانماق "دیل ایله دوداق آراسیندا اوخوماق/دئمک(=زمزمه)"دیر. آذربایجان‌دا، میریلداماق/خیریلداماق، داها چوخ "کؤپک‎لرین هورمک‎دن اؤنجه چیخاردیق‎لاری سس'ین آدی" معناسیندادیر. تورکیه تورکجه‎سینده، میرین-قیرین (mırın-kırın) ائتمک ده "بیر تکلیفی قبول ائتمه‎مک اوچون یونگول بهانه‎لرله سوروندورمک، نازلانماق" دا بنزر بیر سس تقلیدیندن گلمه‌لی‎دیر. او زامان بیر *میرناماق(*mırnamaq) فعلی وارسایابیلیریک و –وو اکی‎نین گلمه سییله میرناو/میرنوو ال‎ده ائدیله بیلر. آذربایجان‌دا بیر ده میرروو (mırrov) بیچیمی وار و n>r بنزشمه‎سیندن اورتایا چیخیبدیر.
4. فینجیتماق(fıncıtmaq):"اویناماق، دانس ائتمک". داها چوخ اوشاق‎لارین اویناماسی و یا جدیت‏سیز اوینامالارا بو آد وئریلیر. آنادولودا فینجیتماق "آتماق، فیرلاتماق، قالدیریب آتماق" معنالاریندا(ماراش، مالاتیا، آدانا و هاتای آغیزلاریندا) واردیر. اونون یانیندا، داها چوخ فیجیتماق(fıcıtmak) ده‎ییشگه‎سی گؤرونور(نییده، قونیا، آدانا، ایچل، ایسپارتا، دنیزلی و آیدین کیمی ایل‌لرده). بوردان آنلاشیلان بیزده‎کی فینجیتماق‌دا، کلمه ایچی ن/n سس‎سیزی سونرادان تؤره‎میش‌دیر. فیجیتماق ایسه فیجیماق(fıcımak) فعلینه دایانیر. آنادولودا دار بیر آلان‎دا قالان بو فعل "چوخ یئیین حرکت ائتمک" معناسیندادیر و آنلادیجی-بیلدیریجی(expressive) اولدوغو آنلاشیلیر. بونا بنزر آنادولوداکی فیرلاماق>فیرلاتماق دا سس تقلیدی ساییلیر و بیلدیییمه گؤره بیزیم لهجه‎لرده گؤرولن پیرلاماق(pırlamaq) بو معنایا یاخین اولاراق بنزر بیر سؤزجوک‎دور.  
5. بیزیک(bizik):"چیوزه، سَپگیل، سَپینتی". سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا لهجه‎لریمیزده اولوب-اولمادیغینی بیلمیرم. آنادولو آغیزلاریندا بیزیکی(biziki/bızıki)، بیزیک(bızik)، و بیززیک(bızzik) و..ویزیک(vızık) و بیر چوخ باشقا بیچیم‎لری واردیر. بونلار عمومن "ارکک آری، آری تیکانی، میلچک و میغمیغا" کیمی معنالاری واردیر. یالنیز الازیغ‎ده، بیزیک "باسن‎ده چیخان اوجو بیز یارا(باواسیر؟)" اولاراق یاشار. کلمه‎نی دانکوف، بیر چوخ اؤرنک‌لرله اله آلمیش و ارمنیجه اولدوغونا داییر دوشونجه‏سینی یازمیش‎دیر. سؤزجوک آذربایجان ساحه‎سینده یایقین ساییلماز. سانیرام آنلام ده‎ییشیمی‎نده، آری/ میلچک/میغمیغا سانجماسی و "بیز" کلمه‏سی ائتگی‎لی اولوبدور.
6. تیکرگه(tikirge):"آغاج‎دان چیخان یاپیشقان سیوی(مایع)، فارسجاسی:صمغ". عربجه‎دن گئچن صمغ، تورکیه تورکجه‏سینده، زامق(zamk) اولاراق یایقین‎دیر. کلمه‎نی آنادولو آغیزلاریندا و سؤزلوک‎لرینده تاپابیلمه‎دیم. آیریجا تیکیرگه‎نین بیر یان بیچیمی اولان کیتیرگه(kitirge)ده آنادولودا یوخ کیمی. کیتیرگه ایلک باخیش‎دا فارسجا "کتیرا" و عربجه "کثیراء" ایله ایلگی‎لی اولابیله‎جه‌یی دوشونولسه ده بو کلمه‎لردن باشقا توتولمالی‎دیر دییه دوشونورم. چونکو "کتیرا"دان گلیرسه، کلمه سونو ـگه آچیقلانابیلمز. منجه سؤزجوک تورکجه‎ده *توکورگه>تیکیرگه>کیتیرگه اولاراق آچیقلانابیلر. توکورمک، بوگون ده دیلیمیزده دئییم‌لر ایچینده وار:"آغیز سویونو ائششیه آتماق، توپورمک" دئمک‎دیر. او زامان، تییکیرگه آغاجین توپورجه‎یی اولاراق گؤروله‎بیلر! تیکرگه‎لر، بیر چوخ یول کؤپوکلو اولور و کؤپوک بیچیمی‎نده ده گؤرونورلر.
7. تیلیت(tilit): اؤزللیک‎له "تیلیت قان" دئییمی ایچینده چوخ گئچر. تیلت بو بیچمی ایله آنادولودا یوخدور و آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلمالی‌دیر. آنلاشیلان سؤزجوک فارسجاداکی تریت/ترید، آنادولو آغیزلاریندا و ایستانبول تورکجه‎سینده‌کی تیریت(tirit) سؤزجویوندن گلمه‎لی‎دیر. عربجه‎ده ثرید اولاراق گؤرولن کلمه، سؤزلوکچولره گؤره، ثَرَد "دوغراماق، قیرماق" اوچلو کؤکوندن گلیر. آیریجا عربجه‎ده مثراد "ات سویونا دوغرانمیش چؤرک، ایچینه چؤرک دوغرانان قاب"، مثرد "ات سویو، دوغرانمیش چؤرک" کیمی دئییم‌لرده واردیر. تلیت دانیشیق فارسجاسیندا وار و تورکجه‎میزه بوردان گئچمیش اولابیلر. تیلیت قان تعبیرینده، "دَلَمه/لخته اولان قان" قصد ائدیلمیش اولمالی. فارسجا تریت قارشیلیغی بیزده تیلته (tilte) دیر. بو کلمه‎ بیر ده‎ییشگه اولمالی. آنجاق تیلیت>تیلته می؟ یوخسا عربجه‎دن دوغرودان "ثریده"دن می گلیر؟ منجه ایلکی داها گوجلو احتمال اولاجاق‎دیر. آچیقلانماسی بیر آز چتین گؤرونور. بلکه یؤنلمه اکی ایله (تیلته‌یه دوغراماق/تؤکمک) قالیبلاشمیش‎دیر.
8. باتقین(batqın):"باتمیش" معناسیندا دانیشیق دیلینده گؤرونور. آنجاق "باتقینا باتماق"(=گئدیب گلمه‎مک) کیمی دئییم‌لرده، "باتاقلیق" معناسینا یاخین بیر آنلام سئزیلیر سؤزجوک‎دن. تورکیه تورکجه‎سینده، باتقین "مفلس، ورشکسته" معناسیندادیر. کلمه‎میزین "باتماق" فعلیندن گلدییی آچیق‎دیر. –QVn اکی بوردا فاعللیک و ائدیجیلیک معناسی قازاندیرمیش سؤزجویه. اما بیزده‎کی باتقین‌دا سانکی ائدیلگن‎لیک یعنی مفعوللوق معناسی سئزیلیر. اسماعیل جعفرلی سؤزلویونه گؤره، باتقین‎دا "سینقین، چؤکموش" معنالاری وار. منجه کلمه هر ایکی معناسییلا ایشله‎نه‎بیلر. آیریجا سینقین سؤزجویو ده، عثمانلیجادا "هزیمت، مغلوبیت" معناسیندادیر. اوردا دا فاعللیک و مفعوللوق معنالاری بیرلیک‎ده گؤرونور سانکی. داها دوغروسو بیر "دوروم، وضعیت" آنلاشیلیر بو سؤزجوک‌لردن. بیزده‌کی پوزغون ایله تورکیه‎ده‎کی بوزغون سؤزجوک‎لری‌نین توتوشدورماسی، بو آنلام قاریشیق‌لیغی‎نی گؤستره‎بیلیر. منجه سینقین دا "شکست، مغلوبیت" قارشیلیغی اولاراق دیلیمیزده جانلانیب، یایقین‎لاشابیلر. دانیشیق دیلینده "ورشکست" اولماق قارشیلیغی اولاراق "سینیق چیخماق" دئییمی ده وار و منجه یئرینده ایشله‎نه‌بیلر. بودا دیلیمیزین دولغونلوغو و سؤز بوللوغو اؤرنک‌لری..
9. گیره‌وَه(gireve):"فرصت". داها چوخ منفی معنادا ایشله‌نن کلمه، "الینه گیره‌وه دوشدو" کیمی دئییم‌لرده واردیر. سؤزجوک بو بیچیمی ایله یالنیز آذربایجان‎دا گؤرونور. آنادولودا گیراوا وئرمک(girava vermek) دئییمی "رهین قویماق" معناسیندا، فارسجا "گرو"(=رهن، توتو)دان آلیندیغی آچیق‌دیر. اسکی زامان‎لاردا، حتا بوگون بئله، بیری‌نین الینده، باشقاسینا سؤزونو قبول ائتدیرمک امکانی اولسایدی، بوندان واز گئچمز ایدی. بیری‌نین باغ/مولکو و.. سندی باشقاسی‎نین الینده اولسایدی ایسته‎دییی‎نی آلابیلردی. او زامان گیره‌وه'‎نین، گیره‌و‌+ـه قویماق فعلیندن گلدییی‌نی دوشونه‎بیلریک. گیرَو(girev)، عثمانلی قایناق‎لاریندا دا چوخ گئچر. بو آچیقلاما یانیندا، فیکریمه بیر احتمال داها گلیر؛ آنادولودا گیره‌گی (gireği) و گیره‎وو(girevü) "بازار گونو" معناسیندادیر و یونانجادان گلدیی‌نی "قارقا بازار" آدلی یازیمیزدا آراشدیرمیشدیق. بیزیم گیره‌وَه، بوردان می گلیر؟ جیب‎کسن‌لر/یان‎کسن‌لر، بازار یئری/چاخناشما آختاردیق‌لارینی دا گؤز اؤنونده توتابیلیریک. منه ایلک احتمال داها گوجلو گلیر.
10. شالوار(şalvar):"آیاق‌لاردا بئله‎جن گئییلن یایقین گییه‎جک". دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی آچیق‌دیر. شالوار تورکیه‌ده، داها چوخ کوردلرین و کندلی قادین‎لارین گئیدییی یون/قیل/بئز تومان‎لارا وئریلن آددیر. عربجه‌ده و قرآن‎دا گؤرولن سِربال(ج. سرابیل) "کؤینک" بو سؤزجوک ایله ایلگی‌لی اولدوغو آچیق گؤرونور. آشاغی-یوخاری بوتون سامی‎ دیللرده سربلا/شربلا و.. کیمی بیچیم‌لرده گؤرولن بو سؤزجویون نهایی قایناغی بیر ایران دیلی اولاجاغی دوشونولور. اسکی یونانجادا، اسکوت/ساکالارین گئیدییی بیر گئن تومان آدی اولاراق sarabara قید اولونور. بو کلمه لاتینجه‌ده sarabala اولاراق یازییا آلینمیش و آرامجا کیمی سامی دیللرده‎کی بیچیمی بوردان قایناقلانمالی. کلمه‎نین کؤکنینه گلینجه، نیشانیان şal (بود/اویلوق) و *var- "اؤرتمک" فعلیندن گلدییی‌نی دوشونور. بو آچیقلاما دویوروجو گلسه‎ ده، احتیاط‎ ایله اله آلینمالی. چونکو ساکاجا کیمی اسکی دیللرده گؤرونمه‎سی، کؤکونون چوخ داها اسکی‌لره دایاندیغی‎نی گؤستریر.

آنادیل‎دن درلمه‎لر-26

 

1. قابال(qabal):"بیر یئرلی، [اؤزللیک‌له آل-وئرده] بیر یئرده/گؤتورو آلیب ساتماق". آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یایقین‎دیر. قابال یانیندا، قابالا(qabala)دا بو معنادادیر. بوردان آنلاشیلان، بیزده‌کی قابالا، فارسجا "قباله" ایله بیردیر. سانیرام کلمه سونونداکی ـه/ـا سسی یؤنلمه(مفعولٌ الیه) اکی ساییلیب، زامانلا آتیلیبدیر. منینسکی سؤزلویونده گؤرولمه‎سی(قابال دا وار، قابالا دا) اسکی‌لییی‌نی گؤستریر. آیریجا قاباللاماق "بیر ایشی توپدان تاپشیرماق" معناسیندا عثمانلیجادا واریمیش. نه ایسه قباله "بلگه، سند"(ائو، تارلا و..) اولاراق بیلینیر و عربجه قَبْل (=اؤنجه، اؤن، اؤندن) و قَبِلَ(آلدی) اورتاق کؤکوندن گلیر. بیلیندییی کیمی یهودیلیک صوفی‌لییی اولاراق بیلینن قابالا/کابالا دا، بو اورتاق سامی کؤکدن گلیر و کلمه آنلامی "قبول ائدیلمیش، آلینمیش" یعنی گَلَنه‌ک/سنّت دئمک‎دیر.
2. دایاز(dayaz):"درین اولمایان، درین‎لیک‌سیز، سطحی". آذربایجان‎دان باشقا آنادولو آغیزلاریندا(آغری، بیتلیس، دیاربکیر، موش(بولانیق)، ایسپارتا(جبل)، آماسیا(مرزیفون)، کرکوک، سیواس و قارص)دا گؤرونور. کلمه‎نین ایلک باخیش‌دا دایاماق فعلینه باغلانابیله‎جه‎یی گلیر انسانین عقلینه. فارسجا "پایاب" کلمه‎سینه دقت ائدینیز. نه ایسه کلمه سونونداکی ـز/-z اکی، داها اؤنجه کیچیلتمه/بنزتمه اکی اولاراق و اسملره گلن ـز اکیندن فرقلی اولاجاق‎دیر. بلکه اورداکی "آیاز" کلمه‏سی ده بو اکی ایله قورولوبدور. آما آنلاشیلان بورداکی اک فعل‌لره گلیر و آشاغی‌داکی سؤزجوک‌لر بو اک ایله تحلیل ائدیله‌بیلیرلر:

2-1. سؤز(söz): بیر *سؤمک> سؤله‌مک>سؤیله‌مک فعلینه باغلانابیلر. بو گون ده دانیشیق دیلینده، سؤیله‎مک یئرینه داها چوخ سؤله‌مک ائشیدیلیر و "چوخ دانیشماق، یانشاماق" معناسی قازانیب‌دیر.

2-2. اوز(uz):"هنر، صنعت". اسکی و اورتا تورکجه‌‎ده یایقین‌دیر و موغولجایا اوران(uran) اولاراق گئچیب‎دیر. اوماق(umaq) "باشارماق، ائده‎بیلمک" فعلیندن گلدییی سؤیله‌نه‌بیلر. اوس "عقل" معناسیندا، بو کلمه‎نین بیر ده‌ییشگه‎سی ساییلمالی‎دیر.

2-3. اؤز(öz):بیر باشقا یازی‎دا یازدیغیم کیمی، اؤمک(ömek)"دوشونمک، آنلا‌ماق" فعیلنه دایاندیغی آچیق‌دیر. اؤز اسکی تورکجه‌ده "روح، جان" کیمی معنالاری وارایدی.

2-4. توز(toz): بلکه توغماق>دوغماق فعلی‎نین کؤکونده‎کی فعله دایانیر. گون دوغماسی‌ندا اولدوغو کیمی، توغماق و اؤنجه‌کی فعلی بوردا یوکسلمک و قالخماق معنالاری داشییابیلر.

2-5. کؤز(köz): *کؤمک "یانماق" کیمی بیر فعل‌دن گلدییی ادعا ائدیله‌بیلر. کؤیمک "یانماق، گؤینه‎مک" بو وارسایدیغیمیز فعله دایانمالی. سانیرام قور(qor) دا اصلیندن بو *کؤمک فعلیندن گلیر؛ *کؤر>قوْر.

2-6. اویوز(uyuz):"قاشینتی". اسکی تورکجه‎ده‎کی بیچیمی اودوز(uduz)دور و اودیماق(udımaq) "یاتماق، یوخولاماق" فعلینه دایانمالی‎دیر.

سایین هادی دَریز(deriz) کلمه‎سینی ده درمک فعلی ایله ایلگی‎لی گؤرور. اونو بو کلمه‌لره قاتماق منه بیر آز چتین گلیر. چونکو کلمه یالنیز آذربایجان‌دا گئچر و آلینتی اولما احتمالی واردیر.

آیریجا منجه گؤز(göz)<*کؤمک>کؤرمک>گؤرمک فعلینه، باز(اسکی تورکجه‎ده: باغلی، وابسته)< باماق>باغ>باغلاماق کیمی فعل و سؤزجوک‎لره باغلانابیلرلر. تورکجه‎میزده بدن/گؤوده عضولرینده گؤرولن ـز، بعضی‌لرینه گؤره، اکیز اورقانلاردا(دیز، گؤز و..) گؤرونور و بیر نوع اکیزلیک یا چوخلوق بیلدیرن اک‎ایمیش. منجه بو گؤروش دوغرو ده‎ییل. بدن عضولری‌ندن اکیز اولمایان‎لاردان (مثلا بوغاز/بوغوز)دا بو اکی ایله یارانیبدیر. بو کیمی آدلار، تاریخین قارانلیق‎لاریندا ایتیب-باتان فعل‌لره دایاندیریلابیلیرلر. اما بونون اوچون درین آراشدیرمالار گره‎کیر. سون اؤرنک اولاراق؛ دیز<تیز، بلکه *تیمک>تیره‌مک>دیره‌مک کیمی بیر فعل‎دن گلدییی ده ادعا ائدیله‎بیلر.

3. گوبود(gobud):"قابا، قالین آدام، چیرکلی تربیه‎سیز/ادبسیز آدام". آذربایجان جمهوریتی‌نده سون درجه یایقین‌دیر. بیزده داها چوخ قوزئی بؤلگه‎‌لرده گؤرونور. آنادولو آغیزلاریندا فرقلی سؤیله‎ییش‌لری وار: کوبات(kübat)، کوبوت(kobut)، غوبات(gubat) و.. اسکی عثمانلیجادا دا اؤرنک‌لری وار و گؤبوت (göbüt) و یا گوبوت(gübüt) اولاراق سؤیله‎ندییی دوشونولور. نه ایسه سؤزجوک ارمنیجه‎دن آلینج‎دیر (دانکوف، 83.ص). ارمنیجه‎ده kopit و ده‎ییشگه‎لری "چیرکین، پیس" دئمک‎دیر.
4. سوسن:"بیر چیچک آدی". قیز آدی اولاراق دا گؤرولور. تورکجه‎میزده داها چوخ سوسن(sūsen) سؤیلنسه‌ ده تورکیه süsen تلفظ اولونور. ایلک باخیش‌دا فارسجادان گلدییی آنلاشیلیر. سوسن عربجه‌ده ده وار و ایرانلی آراشدیرماجی‌لار، فارسجادان عربجه‌یه گئچدییی‎نی دوشونرلر. آوروپا دیللرینده قیز آدی اولاراق گؤرولن سوزان(Susan) آدییلا بنزرلییی دقت چکیر. بو دیللرده‌کی سؤزجوک/آد، لاتینجه سوسانا (susanna) دان و لاتینجه سؤزجویون‌ ده یونانجادان گلدییی بیلینیر. یونانجا سؤزجوک، عیبرانیجه/ یهودجا شوشانا(şoşannā)دان گلدییی آنلاشیلیر. شوشانا، عیرانیجه‌ یانیندا، آرامجادا دا زامباق یعنی بیر نوع سوغانلی چیچه‌یین آدی‌دیر. بوتون سامی‌ دیللرینده گؤرولن بو بیتگی آدی، فارسجا سؤزجویون(بلکه عربجه‌سی‌نین ده)قایناغی دیر و آرامجادان گلدییی گؤرولور. دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی دوشونوله‎بیلر. آیریجا فارسجا/عربجه سوسنبر ده بو کلمه‌دن قایناقلاندیغی و اصلینده "سوسن برّی"(=چؤل سوسنی) اولدوغو آنلاشیلیر.
5. تیله‌نمک(tilenmek):"حیاسیز اولماق، اوزو برکیمک". دانیشیق دیلینده گؤرولن بو سؤزجوک، آنادولودا یوخ کیمی‌دیر. سانیرام اصلینده تولنمک(tülenmek) "توک‌لنمک، توک تؤکوب یئنی توک چیخارماق" دن گلیر. تولنمک بو معناسییلا، عثمانلی قایناق‌لاریندا وار و آنادولو آغیزلاریندا دا گؤرونور. اؤنجه‎لری یازدیغیم "تولک" سؤزجویو ده بوردان گلیر. بیزده معناسی مجازی ساییلیر.
6. فر(fer):داها چوخ فرلی(ferli) و یا "فرلی-باشلی" دئییمی‌نده گؤرونور. آنادولو لهجه‌لرینده فر "پارلاقلیق، آیدینلیق، گوج، قوّت، [گؤزده] جانلی‌لیق" معناسیندا واردیر. سؤزجویون فارسجالیغی آچیق‌دیر. فَرّ یئنی فارسجادا، "ایشیق، پاریلتی" دئمک اولوب و اوزونجا گئچمیشی وار. اساس اولاراق، آوستا'دا خورنه (xwarna) "ایشیق، گؤرکم، [تانری]وئرگی[سی]" کیمی معنالاری وار. زردوشتچولویون اؤنملی قاورام ‌(مفهوم)لاریندان ساییلیر.
7. دارام(daram): دارام وئرمک دئییمی ایچینده گؤرولور؛ "داراشماق، بیر یاندان باسیب اله آلماغا چالیشماق، هجوم ائتمک، دولوشماق" دئمک دیر بو دئییم. داراشماق بو معناسییلا آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص کیمی گؤرونور. آنادولودا(ایچل‌ده) تاراشماق،"آرخا آرخایا سیرالاناراق یئریمک" معناسیندادیر. بیرده تاراشدیرماق –آراشدیرماق دئییمی ده وار و ایکی آنلامداش کلمه‌دن اولوشدوغو گؤرونور. داراشما بیزده و آنادولودا، داراماق فعلیندن گلدییی سؤیله‌نه‎بیلر. منجه سیرالانماق، داراق داکی دیشلرین دوروشو کیمی، چاغریشیمی(تداعی)نا دایانیر. داراشماق "بیر یئرده، چوخ سایی‎دا دیشین/آدامین "بیر ایشی گؤرمه‌سی‎نی آنلادیر. داراماق، اؤزللیک‌له، دیرمیق/دیمریق کیمی وسیله‌لرله، بیر آن‌دا چوخ نسنه‎نی توپلاماق و اله گتیرمک معناسی‌نی دا داشیماق‌دادیر.
8. اومسوق(umsuq):"ایسته‎دیینه/دیله‎دیینه یئتمه‎میش‌لیک حسّی، محرومیت، اوموتسوزلوق، فارسجاسی: سرخوردگی". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندادا واردیر(ایستانبول، آنتالیا، قیصری) "اوزگون، اوموتسوز، هورکک" معنالاریلا. اومسوق یانیندا، اومسوروق(umsuruq)دا واردیر و آنادولودا(هاتای، غازی آنتپ، چوروم) "اومما(جا)" یعنی آدام اومماسی و خیال قیریقلیغی/سرخوردگی دئمک‎دیر. تاراما سؤزلویونه گؤره عثمانلیجادا اومسونماق(umsunmaq) "اومما اولماق [بیر زادی] جانی چکمک" معنالاریندایمیش. بورداکی اکی اوزونجا آراشدیردیغیمیز اوچون، بوردان قیساجا گئچه‌جه‎یییک. آنلاشیلان اومسونماق بیر *اومسوماق فعلینه دایانیر و بیزیم اومسوق دا بئله بیر فعل‎دن گلمیش اولابیلر. آنلاشیلان کلمه‎نین قورولوشو "ارسک، سؤوسک/ساوساق، تاوارساق و.." کیمی دیر. یازی دیلیمیزه قازاندیریلماسیندا فایدا وار.
9. نیخلاماق(nıxlamaq):"برکیتمک، بیر یئره چالیب برکیتمک". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا واردیر و آراشدیرماجی‌لارین بیلدیردیک‌لری کیمی، فارسجا میخ(mıx)دان گلیر. آیریجا آذربایجان تورکجه‎سینده، نیخ دورماق "[چوخ یئمک‎دن و..] دیک دورماق، ترپه‌نجک حالی قالماماق" دئییمی ده بو نیخ<میخ‌دان گلیر.
10. خاخول(xaxol):"قابا، پخمه آدام". سایین هادی کلمه‎نین روسجا xoxol سؤزجویو ایله ایلگی‎لی گؤرور. روسجا سؤزجوک تورکجه(<موغولجا) کاکول(kakül)>کَکیل(kekil)دن گلدییی دوشونوله‎بیلر. آنجاق الیم‎ده‎کی سؤزلوک‎لر، ایسلاو کؤکنلی اولدوغونو یازیرلار. نه ایسه روسجا سؤزجوک "کَکیل، پرچم(آلنین اوستونه تؤکولن ساچ)" معناسیندادیر. بو معنا ایله "پخمه‎لیک، گیجلیک" آراسینداکی باغ آچیق گؤرونمور. بیر زامان سایین هادی ایله سؤزجویو دانیشدیغیمیزی خاطیرلارام. من او زامان بو باغین یوخلوغونو و کلمه‎نین فارسجا آچیقلانابیله‌جه‌یینی(خا<خایه+خُل) و بنزر فارسجا و تورکجه دئییم‌لر اولدوغونو سؤیله‎دیم. سایین هادی ده "مزلّف" تعبیرینه دقت چکیردیلر. رحمتلیک تیتسه‎نین وئردییی بیلگی‎یه گؤره، سؤزجوک آنادولودا دا (ترابزون و کندلری) واریمیش. تیتسه سؤزجویون روسجالیغینا دقت چکر. روسجا‌دا کلمه نین بیزده‌کی معناسی یوخدور، آنجاق اوکراینالی‌لارا "آلای/آشاغی‌لاما/ساریما/مسخره" یولویلادا بو آد وئریلیر. بو آنلام، اونلارین فرقلی ساچ هؤرمه‌لری بیچیمی‎ندن قایناقلانمالی. اوکراینالی‎لار ساچ‎لارینی اوزون هؤردوک‌لری حال‌دا، باشلاری‎نین چوخ یئرینی دیب‌دن و اولگوج ایله قاشییرمیش‎لار. آنلاشیلان بیزه ‌ده سؤزجوک روسجا یولویلا بو آشاغیلاییجی معناسییلا گلیب‌دیر.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-25

 

1. دانساماق(dansamaq):"دانلاماق، قیناماق". کلمه‎نی میانادا ائشیتمیشم. سانیرام باشقا بؤلگه‌لرده ده وار. داها چوخ دانلاماق فعلی‌ ایله بیرگه ایشله‌نیر. آنادولودا گئنیش بیر جوغرافیادا واردیر؛ اسکی شهیر، آماسیا، توقات، غازی‌آنتپ، سیواس، یوزغات، آنکارا، قیرشهیر، قیصری و.. تیتسه‌یه گؤره، دانساماق، "دان" کلمه‎سینه دایانیر. دان دیلیمیزده "تعجب ائتمک، عجایب سایماق، غریبسه‌مک" معناسیندادیر و ایندی ده یاشار. دانلاماق فعلی ده بو کؤکه دایانیر. تورکیه تورکجه‎‌سی‎نین یازی دیلینده یئر آلمایان بو ایکی فعل‎دن، دیلمیزده دانلاماق یایقین‎دیر و یازی دیلیمیزده ده وار. دانلاماق‌دان، دانلاق دا تؤره‎دیلیب‎دیر. منجه دانساماق دا، یازی دیلینه آلینابیلر. دان اسکی تورکجه‎ده‎کی تانگ(taŋ)دان گلیر. فارسجا و تورکجه‌ده وار اولان تانسو< تانسوق<تانگسوق/تنکسوق دا بو کلمه‎نین بیر تؤره‌مه‎سی ساییلیر.
2. قوندارماق(qondarmaq):"اویدورماق، جعل ائتمک، دوزمه‎جه یاراتماق". تورکجه‎میزده سون درجه یایقین‎دیر. اؤزللیک‎له "قوندارما" صفتی گونلوک دیل‎ده "مصنوعی، دیَرسیز، اویدورما، مجعول" معنالاریندا چوخ گؤرولور. سؤزجوک بو حالی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلیر. آنادولو آغیزلاریندا یوخ. آنجاق کؤکنی آچیق گؤرونور؛ قونماق فعلی. فعل‌دن فعل قوران بیر ـدارماق اکی ده یوخ دیلیمیزده سانکی. آنلاشیلان بوردا و بیر ایکی باشقا اؤرنک‎ده، -dVr- اکی‎نین ده‎ییشگه‎سی ایله قارشی-قارشییاییق. دیلیمیزده دؤندرمک وار(دانیشیق دیلینده بعض‌دن:چؤندرمک). دؤندرمک آنادولو آغیزلاریندا و عثمانلی قایناق‌لاریندا وارسادا، بوگون یازی دیلینده دؤندورمک(döndürmek) وار یالنیزجا. گؤندرمک فعلی ده بنزر بیر ده‎ییشگه اولمالی‎دیر. تیتسه‎یه گؤره، کؤندگرمک(köndgermek)دن گلیر. بو فعل ایسه بیر کؤنمک(könmek) "دوغرولتماق، دوز قیلماق" فعلینه دایانمالی. کؤنمک اسکی تورکجه‎ده وارایدی و بیر قیسیم یئنی تورکجه‎لرده ده واردیر. کؤنی(köni)، اسکی تورکجه‌ده "دوغرو، دوغرولوق، حقیقت، عدالت" کیمی معنالاردا ایشله‎نیردی. نه ایسه قوندارماق فعلینه دؤنرسک، قونماق "قویولماق، اوتورماق" معنالاریندا اولدوغو بیلینیر. بیر خالق اویونو اولان قوندوم-قوشدوم(فارسجاسی: دوز)، مؤهره‌لرین قویولماسی/ قونولماسی ایله اوینانیر. بو دوزمک ایشی، بیر آز "دسیسه" معناسی قاتیر ایشلره(فارسجادا "دوز و کلک" دئییمی‎نه ده دقت ائدین). فارسجادا بساط چیدن/ دسیسه چیدن و..کیمی و تورکیه تورکجه‎سینده "ترتیب" کلمه‎سینه دقت ائدیلمه‎لی. او زامان، قوندارماق= قوندورماق اولوب، نسنه‌لری بیربیری‎نین یانینا قویماق دئمک‎دیر. بو دوزمه/دوزمه‌چیلیک ایشی، یانلیش و گیزلی بیر ایشلرین گؤرولدویونه ایشارت سانیلیر. اوردان، قوندارماق "دوغرو اولمایان، دالدا‎دا  گؤرولن ایش و.." کیمی معنالار قازانیر و قازاندیریر.
3.  چیگدم(çiydem/çigdem):"بیر چیچک، زعفران جینسی وحشی بیتگی". تورکیه‌ده یایقین قیز آدلاریندان ساییلیر. آذربایجان و قاشقای تورکجه‏سینده ده گؤرولن کلمه، تورکجه‎میزده اویغور یازی‎لاریندان بری بیلینیر. کلمه‎نین کؤکنینه گلینجه، نیشانیان کلمه‏نی اسکی تورکجه‎ده‌کی ییگده (> ایگده>اییده) سؤزجویونه باغلاماغا چالیشار. بیر-ایکی اؤرنک‎ده چ<ی ده‎ییشیمی وار اسکی تورکجه‎ده. آنجاق منجه کلمه‎نین چیگیت(=پانبوق چرده‌یی/دَنی) سؤزجویو ایله داها گوجلو باغی اولابیلر. بیلدیییمیزه گؤره، چیگده تورکجه‎ده "عنّاب" قارشیلیغی‎دیر. عناب ایله اییده‎نین اوخشاری دا آچیق‌دیر(عناب عربجه‎ده "عنب" اوزوم‌ دن گلیر). آیریجا چیگه(=چییه>چییه‎لک)ده "گیلانار/آلبالو" معناسیندادیر تورک دیللرینده. منجه بو ایکی سؤزجوک(چیگده ایله چیگه)، چیگین کلمه‎سییله باغلانتی‎لی اولاجاق‎دیر. چیگیت سؤزجویونه ـدَم اکی گتیریلینجه چیگیت+ـدم> *چیگیتدم> چیگیدم>چیگدم ال‎ده ائدیلیر. آنجاق ییگده>ایگده ایله بو سؤزجوک‎لرین بنزرلییی ده دقت چکیجی‎دیر.
4. اوخماق(oxmaq):"سرایت ائتمک(مریضلیک)". کلمه‏نی میانادا ائشیتمیشم. سانیرام بعضی‌ یئرلی لهجه‎لرده ده واردیر. آنادولو آغیزلاریندا بنزر بیر سؤزجویه راست گلمه‎دیم. آنجاق عثمانلیجادا، یوقماق (yokmak) واردیر و اونون ده‎ییشگه‌لری یوخاماق/یوقاماق دا قایناق‌لاردا گؤرونور(تاراما سؤزلویونه گؤره). ایکی معناسی وار بو فعل‌لرین: "1. ال سورتمک، توخونماق، یوخلاماق. 2. یوخ ائتمک". آنلاشیلان دیلیمیزده‎کی یوخلاماق فعلی ده بو فعل ایله ایلگی‎لی اولاجاق‌‎دیر. نیشانیان، یوخلاماق فعلینی، "وارمی؟ یوخ مو؟" عبارتی کیمی دئییم‎لردن قایناقلاندیغی‎نی دوشونور. اما اوخماق/یوقماق فعلینی یوخ/یوق سؤزجویونه باغلاماق مومکون گؤرونمور. مریض‌لیک‌لر داها چوخ بیربیرینه توخونماق‎لا یاییلدیق‎لاری اوچون، بیزیم سؤزجوک‎ده بو اؤزل معنانی قازانیب‎دیر. کلمه باشی ی/y دوشمه‎سی‌نین باشقا اؤرنک‌لری ده وار: یوزوک>اوزوک، یورک>اورک و..
5. شَهْره(şehre):"اتین یاغلی، دامارلی‎سی، شینتیر". سؤزجوک یئرلی فارسجا آغیزلاردا دا وار. مثلا مشهد آغزیندا، شلهه(şolha) اولاراق گؤرونور. اسکی فارسجا قایناق‎لاردان بسحاق اطعمه دیوانی ندا وار. دهخدا باشقا قایناقلاردان دا اؤرنک‌لر وئریر و شحله/شحره و شهله کیمی ده‎ییشگه‎لرینی ده گتیریر. آنلاشیلان کلمه عربجه‎دیر. معین و عمید سؤزلوک‎لرینده، شهله گؤرونور و عمید شرحه ایله بیرلشدیرمه‎سینی، چگینگن اولسادا، دیله گتیریر. بو ایسه جدّییه آلیناجاق بیر فیکیردیر. عربجه‌ده شرحه "ات تیکه‎سی، قویروق پارچاسی، کسینتی" کیمی معنالاری واردیر و بیلیندییی اوزره تشریح(=آناتومی) معناسی دا بوردان گلیر. آنلاشیلان عربجه سؤزجوک، ایران دیل و لهجه‎لرینه گئچرک، یاییلیر و تورکجه‎میزه ده فارسجا یولویلا گلیب‎دیر.
6. پیلته(pilte):"نفت/یاغ چیراقلاریندا یاغا/نفته باتیریلان و ائشیک‎ده‌کی اوجو یانان ایپجیک؛ فتیله، ال ایله سورتوله‌رک اینجه بورو حالینا گتیریلن هر زاد". کلمه‎نین اسکی فارسجاداکی پَلیته سؤزویله ایلگی‎لی اولدوغو، ایلک باخیش‎دا سئزیلیر. عربجه‌ده بلیطه، آشاغی-یوخاری اریشته دئمک‎دیر و بیر عرب یئمه‎یی اولان بلالیط، ماکارونی/اسپاگتی کیمی بیر یئمک‎دیر. پیلته آذربایجان دان باشقا، قارص‌دا دا وار. آرتوین‎ده، "اَیریلمک اوچون دارانیب یوماق حالینا گتیریلن یون" معناسیندادیر. یئرلی آغیزلاریمیزدا، "آیاق آلتیندا آیاقلاناراق، دووارا قویماق اوچون و یا تندیر قویماق اوچون ایشله‌نن و لوله‌لنن پالچیق" دا پیلته آدلانیر. نه ایسه فارسجا سؤزجوک، کلاسیک متین‌لرده ده یایقین‎دیر. پیلته ایله فتیله‌نین بنزرلییی دقت چکیجی دیر. فتیله(تورکیه‌ده فیتیل(fitil) بیچیمی‎نده‌دیر)، عربجه فَتَل "بورماق، هؤرمک" فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر. باشقا سامی دیللرده ده بنزرلری وار؛ آرامجا/سوریانیجه‌ده pathil "ایپ" دئمک‎دیر و بنزرلری باشقا سامی دیللرده ده وار. او زامان فارسجا پلیته‌نین ده آرامجادان گلدییی سؤیله‌نه‌بیلر. بنزر آرامجا آلینتی‎لاری اؤنجه‌لری ده یازمیشدیق.
7. قاجینماق(qacınmaq):"[اؤزللیک‌له کؤرپه‌لرده] باشین آرخایا دوشمه‎سی". اؤرنک اوچون "الینی قوی اوشاغین انسه‌سینه، بویونو قاجینار". کلمه بو بیچیمی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص گؤرونور. آنادولو و تورکیه‎ده قاچینماق(kaçınmak) فعلی "بیر ایشی گؤرمک‎دن چکینمک/چکیلمک، اوزاق دورماق، اجتناب ائتمک" وار. معنا باغی اوزاق گؤرونسه‎ ده، آچیق‎دیر. اؤزللیک‎له دیوان لغات الترک‌ده گلن، قاچینماق فعلینه باخیرساق، "قاچار کیمی گؤرونمک" معناسی، فعلین قاچماق "سرعتله گئتمک، بیر یانا آخماق و.." فعلی‌ندن گلدییی گؤستریر. منجه قاجینماق و قاچینماق، ایکی‎سی ده، یازی دیلیمیزده یئرلرینی آلابیلیرلر. 
8. تیزیقدیرماق(tızıqdırmaq): رحمتلیک ساعدی‎نین یازدیغینا گؤره مشگین‎ده "فراری دادن" قارشیلیغی اولاراق واردیر. کلمه‎نی بو بیچیمی ایله آنادولو آغیزلاریندا گؤرمه‎دیم. آنجاق تیزیقماق(tızıkmak) "قاچماق، سگیرتمک" معناسیندا واردیر و یایقین دا ساییلیر. آیریجا آدانا'دا تیزارماق(tızarmak) "قاچماق" معناسیندا واردیر. سیواس‌دا، دیزقیرماق "قاچماق" دئمک‌دیر. آذربایجان‌دا دا دیزقیراق (dızqıraq) "قورخاق، اورکک"(آشاغیلاییجی معناسییلا) واردیر. بونلارین هامیسی‎نین "دیز/تیز" سس تقلیدیندن گلدییی آنلاشیلیر. "بیر دیز سسی ایله قورخوب قاچماق" آنلاییشی‎ندان ایره‌لی گلمه‌لی‌دیر کلمه و تؤره‎مه‌لرینده‌کی آنافیکیر.
9. جورتان(cortan):"یاغسیز آیران، یاغسیز یوغورت". آذربایجان‌دا جورتدان(cortdan) بیچیمی ده وار. قارص، ارزروم‌دا "آیران چؤکونتوسو"(دیبینه یاتان‌لار) و آرتوین‌ ده جورتو(corto) "قایماغی آلینمیش سوت‌دن حاضیرلانان پنیر" دئمک‌دیر. جورتان‌'ین ارمنیجه‎دن گلدییی بیلینیر؛ ارمنیجه‌ده ç'or "قورو" و t'an "یوغورت" آنلامی‌ندادیر. آیریجا ارمنیجه کلمه "قوروت" معناسی دا داشیماقدادیر. سؤزجوک تیتسه‌نین سؤزلویونده یئر آلمامیش‎دیر.
10. چولقاماق(çulqamaq):"بورومک، اؤرتمک". هادی به‎یین یازدیغینا گؤره چولاماق و چولغالاماق فعلی ده وار تورکجه‌میزده. بوگون دانیشیق دیلینده، "بورومک، سارماق" معنالاری داشییان فعل، عثمانلیجادا دا واریمیش. اما چاغداش آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز. تیتسه‌نین یازدیغینا گؤره، عثمانلیجادا چولغاماق (çulgamaq) "سارماق، بله‌مک" اسکی تورکجه‎ده‌کی چوغلاماق(çuġlamaq)دان گلیر. دیوان لغات الترک‎ده، چوغلاماق "باغلاماق، بوخچالاماق" معناسیندادیر. چوغ ایسه "بوخچا، دسته" دئمک‎دیر. او زامان چولغاماق و یان بیچیم‌لری آری-دورو تورکجه ساییلیر و یازی دیلیمیزده ده، گرکلی یئرینی آلابیلر. چوغ (çuğ) بوگون آنادولودا "ییغین، بیریکمیش قار" کیمی معنالارلا یاشاماق‎دادیر. 

آنادیل‎دن درلمه‌لر-24

 

1. لیغلاماق(lığlamaq):"پالچیق اولماق، تورپاغین ایسلاناراق زیغ حالینا گلمه‎سی". باشقا زادلار اوچون ده سؤیله‎نیر: "چؤرک شوربادا ایسلانیب لیغلادی". سؤزجوک چوخ فرقلی بیچیم‎لرله آنادولو آغیزلاریندا و آذربایجان‌دا گؤرونن "لیغ"(lığ)دان گلیر. لیغ ایسه "چامور، پالچیق، سئل-سویون گتیردییی چامور، بیریکینتی" دئمک دیر. توقات‌دا لیغیرت(lığırt)، بایبورت و سیواس‌دا لیغ، باشقا یئرلرده لیغا(lığa)، لیغلاق(lığlak)، بیتلیس‌ده لیخچور(lıxçor) "کیرلی، کیفیر"، لیژ(lıj) و..واردیر. آذربایجان‌دا  بو سؤزون بیر ده‌ییشگه‎سی اولان لیل(lil) "چامورلو سو" دئمک‎دیر. آیریجا لئژ(léj) و لئژلنمک(léjlenmek) بیچیمی‎نی ده ائشیتمیشم، لیغلاماق معناسیندا.  بو سؤزجوک‌لرین هامیسی ارمنیجه‌دن آلینج ساییلیر و ارمنیجه‌ده لیچ(liç)، لئل(lel)، لیژ(liž) کیمی سؤیله‌ییش‌لری واردیر(دانکوف، 202.ماده، 54. ص). او زامان لیل‎لنمک(lillenmek) "سویون بولانماسی، چامورلانماسی" دا بو سؤزجوک‎دن قایناقلانمیش. بعض‎دن لیلیغ(lılığ) "بورون سویو، فیرتیق" سؤزجویونون ده بونلارلا ایلگی‎لی اولابیله‌جه‌یی گلیر عقلیمه. آنجاق ارزروم آغزیندا "یئترینجه پیشمه‎میش یومورتا(عسلی-رافادان)" معناسیندا گؤرولن لیلیغ کلمه‎سی‎نی بلکه "ایلیق"دان پوزولمادیر دییه دوشونورم. همدان فارسجاسی اوزرینه یازدیغیم یازی‎لاردا، بو معنادا بیر ایلیق/عیلیق اولدوغونو یازمیشدیم. آیریجا سانیرام لیغیرسک(lığırsek)"سویون و بنزری شئی‌لرین ایچینده اَپریمیش زادلار" ده بو کلمه‌لره اکلنمه‌لی دیر. غ>ل حادثه‎سی ارمنیجه‎یه مخصوص ساییلیر.
2. خشیل(xeşil):"اون، شکر و یاغ ایله حاضیرلانان مشهور یئمک". آذربایجان‌دان علاوه، آنادولودا دا یایقین دیر. کوردلرده ده گؤرونن بو یئمک، دارتیشمالارا باعث اولموش. تیتسه‌یه گؤره، ان اسکی اؤرنک‌لرینده، خشیل، "نشاسته" دئمک‌دیر. تیتسه‌ ایلک اولاراق کلمه‌نی سوریه عربجه‎سینده‌کی "خشین"(=نشاسته)یه باغلار. اما دانکوف ارمنیجه، خاشیل(Xaşil)"قاینایان سویون سسی"دان گلدییی‎نی یازار(299.ماده، 59.ص). اؤته یان‌دان، اووه بلئزینگ، کلمه‌نی ارمنیجه خارشـ "پیشیرمک، یاندیرماق" فعلینه باغلار. آنلاشیلان کلمه‌نین ارمنیجه‌دن گلمه احتمالی داها یوکسک‌دیر.
3. ایشگیل(işgil):"قاپی دالی‌نی سالماغا یارایان وسیله، ایکی زادی بیربیرینه باغلایان وسیله، شوبهه، قیفیل". سؤزجوک‌دن تؤره‌مه‌لر ده وار دیلیمیزده. آنادولو آغیزلاریندا، ایشگیل یانیندا، ایشکیل(işkil)ده وار و بو سؤزجوک یازی دیلینده ده گؤرونور. کلمه نین عربجه اشکال دا گلدییی و اونون "ممال" بیچیمی اولدوغو سؤیله‌نه‌بیلر. فارسجادا، اشکیل یانیندا، اشکل ده وار:"حیوانلارین آیاق‌لارینی باغلاماغا یارایان ایپ، بوخوو" دئمک دیر. سانیرام بونلار آنلام باغ‎لاری آچیق‌دیر و آرتیق آچیشدیرمایا گره‌ک یوخ.
4. شیلگیر(şilgir):"قلبیر، ایری گؤزلو اَلَک". دانیشیق دیلینده چوخ فرقلی سؤیله‎ییش‎لری وار؛ سیلبیر (silbir)، سیلگیر(silgir)، سیلغیر(sılğır)، سیغبیر(sığbir) بیلدیک‌لریم‌دیر. کلمه‎نین آنادولودا و قونشو دیللرده گؤرونمه‎ییشی دقت چکیجی‌دیر. هادی به‌ی سیلگیر بیچیمی‎نی اساس آلاراق، دیل دنیزده (528.ص)، اونو سیلکمک فعلینه باغلاماغا چالیشیر. آنجاق کلمه‎نین فرقلی بیچیم‌لری بئله بیر آچیقلامانی ردّ ائدر. دوغروسو کلمه اوزرینه اوزونجا آراشدیرمام اولدو. سونوجو بو؛ کلمه موغولجادان آلینتی‎دیر. موغولجادا شیگشور(şigşüür) "الک، قلبیر" دئمک اولوب و şigş- "اله‌مک، قلبیرله‌مک"فعلیندن گلیر. آیریجا، س<ش، ش<س حادثه‌لری موغولجادا چوخ یاشانیر و بیزده‌کی ده‌ییشگه‌لری آچیقلایابیلر. کلمه‎نین دیلیمیزده چوخ اسکی اولدوغو و موغول‎لار دؤنمی‏ندن قالدیغی آچیق‌دیر. چونکو قونشو دیللرده یوخدور.
5.  اَفْدَی(efdey):"داواخاناچی، داواوئرن". اردبیل یؤره‌سیندن توپلانمیش. آنلاشیلان روسجا Apteka "داواخانا" دان گلیر. بؤلگه‌ده یاشایان‌لارین، گئچمیش‎ده روسیه ایله اولان گل-گئت‌لری چوخ اولدوغو بیلینیر. Apteka سؤزجویونه گلینجه، اسکی یونانجا Apotheke دن آلینتی‎دیر. سون ایللرده، تبریز داواخانالاری‌نین جام‌لاریندا دا سؤزجوک یایقین اولاراق گؤرونور و سببی ایسه آذربایجان جمهوریتی‎ندن گلن مریض‌لر و قوناق‌لاردیر. اوردا دا آپتئک اؤلچون(استاندارد) دیلده رواج‎دادیر.
6. مسته‌وای(mestevay):"[داش]دؤشه‌مه". سایین نقابی‌نین یازدیغینا گؤره، خلیل دیزه کندینده واردیر. کلمه سؤیله‎ندییی کیمی روسجادان آلینتی‎دیر. روسجا Mostovo بو معنادادیر. ایسلاو دیللرینده most "کؤرپو" و بنزر معنالاری واردیر.
7. پنجه‎ییش(penceyiş):"فطیر کیمی ال‌ده پپیشیریلن کیچیک، یومرو چؤره‌ک". بعضی بؤلگه‌لرده، پنجه‎کش بیچیمی ده وار و اساس بیچیمی قورونموشدور. سؤزجوک فارسجادا دا یایقین‌دیر و یئرلی دیللرده و آغیزلاردا (تالیشجا، گیلکجه، قزوین فارسجاسی، تاتجا و..) دا گؤرونور و بیر کولتور سؤزجویو ساییلیر. بو دیللردن بؤلگه تورکجه‌لرینه گئچدییی دوشونوله‌بیلر. فارسجا سؤزجویون، تؤره‌ییشی آچیق ساییلیر.
8. چاینیک(çaynik):"چایدان، چایلیق". سؤزجوک، آذربایجانین قوزئی بولگه‌لرینده داها چوخ گؤرونسه‌ده، زنجان کیمی گونئی یؤره‌لرده ده وار. چاینیک'ین روسجالیغی بیلینیر و کلمه بیر چوخ تورک دیلینده ده واردیر. ایلک عونصور یعنی "چای" چین کؤکنلی اولوب، تورک دیللریندن روسجایا گئچدییی ده بیلینیر.
9. یئلَن(yélen):"پالاز". خالخال آغزیندان توپلانمیش سؤزجوک‌لر آراسیندا وار. قاراداغ دا داها چوخ "حاشیه، قیراق" دئمک‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا "کیلیم، خالی قیراق‌لارینداکی بَزَک" و حتی "دوزلوک یئر " معنالاری واردیر. آنلاشیلان یئلن، یئل ایله ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر. آسیلیرکن "یئل‌ده ساورولماسی" قصد ائدیلیر سانکی. اکه گلینجه اؤنجه بحث ائتدییمیز و "اؤلنگ مینارنگ" باشلیق‌لی یازی‌دا گؤستردیییمیز اولاجاق کلمه سونو. کلمه‌نین یوزغات(آق‌داغ معدنی)داکی بیچیمی yéleŋ بو دَیَرلندیرمه‌نی تأیید ائدیر.
10. چاقچاق(çaqçaq):"اسکی دییرمان‌لاردا داش اوستونده آتیلیب دوشن آغاج". آنادولو آغیزلاریندا "دئیینگن، دانیشقان آدام" اوچون ده چاقچاق(çakçak) آدی وئریلیر. بو دا مجازی معناسی اولمالی‌دیر سؤزجویون. کلمه‎نین چاقچاقی(çakçakı) بیچیمی‌ ده وار(آرتوین، یوسوف ائلی). کرکوک‌ده و عثمانلیجا قایناق‌لاریندا بو کلمه چاقچاقا(çakçaka) اولاراق دا گؤرونور. تیتسه‌یه گؤره عربجه جَعْجَعه "دییرمان سسی"ندن گلیر. دانکوف ارمنیجه‌دن گلدییی‌نی دوشونور. آنجاق منجه بو دیللرین تأثیری اولسادا، ارمنیجه و عربجه‌ده سس تقلیدی اولان کلمه، دیلیمیزده ده سس تقلیدی ساییلابیلر.

آنادیل‎دن درلمه‌لر-23

 

1. زوبون(zobun):"بیر قادین گئییمی، قادین دونو، اَتَک". داها چوخ باتی آذربایجان‌دا گؤرولن سؤزجوک، دیل دنیز ده گؤرولمه‌دی. زوبون آنادولودا Zubun  سؤیله‎ییشی ایله سون درجه یایقین ساییلیر. آیریجا زیبون(zıbun) و زیبین(zıbın) کیمی سؤیله‌ییش‎لری ده واردیر. سؤزجوک آشاغی-یوخاری بوتون بالکان لاردا و بؤلگه دیللرینده گؤرولور و حتا سیرپ‎لارین ملّی گئییم‌لریندن ساییلیر. آنلاشیلان زوبون، ایتالیانجا giabonne کلمه سیندن گلیر. بلکه آرادا یونانجانین آراجیلیغی وار. آنجاق وندیکجه(یعنی ونیزجه)دن و zupon سؤیله‌ییشی‎ندن گلمه سی گوجلو احتمال‎دیر. آوروپا دیللرینده و اؤزللیک‌له فرانسیزجادا Jupe (=اَتَک، مینی‌ژوپ/قیسا اتک دن تاندیغیمیز) سؤزجوک‎ ده بوردان گلیر. آیریجا اینگیلیزجه‌ده‌کی jupon دا فرانسیزجا یولویلا بو سؤزجوک‎دن قایناقلانیر. ایتالیانجا سؤزجوک ایسه، عربجه جُبّه‎دن گلدییی بیلینیر. جُبّه تورکجه‌ده ایکی سؤیله‎ییشی ایله موجوددور؛ cübbe و cüppe. جُبّه، سامی دیللرده اورتاق بیر عنصر و کؤک اولاجاق‌دیر.
2. زاکاس(zakas):"چالقیچی یا خاننده‎یه وئریلن ایستک، سفارش، انعام". سؤزجویو آذرشهرده ائشیتدیم. سایین هادی‎نین یازدیغی کیمی، باشقا بؤلگه‎لرده ده اولاجاق‌دیر. من ائشیتدیییم بیر ده‎ییشگه اولمالی و هادی به‌یین یازدیغی زاکاز، روسجاسینا داها یاخین‌دیر. نه ایسه روسجالیغی بیلنیر و او دیل‌ده "بویوروق، امر" دئمک‌دیر. باشقا ایسلاو دیللرینده، سؤزجویون معناسی فرقلی دیر و پولونجا(لهیستانجا)دا "یاساق، قاداغان" معناسی داشیماقدادیر.
3. سیفتاح(siftah):"ایلک آلیش-وئریش، ایلک اله گلن پول". توکانچی‌لارین "سیفتاح قاباغیما یاخچی آدام چیخدی" کیمی دئییم‌لری وار. کلمه تورکیه تورکجه‎سینده، و یازی دیلینده بئله وار. نیشانیان عربجه استفتاحدان "باشلاماق، باشلاماق ایسته‌مک"گلدییی‎نی دوشونور و بو گؤروشه قاتیلماماق مومکون ده‎ییل. فارسجادا بونا قارشیلیق "دَشت[اوّل]" دئییلیر. یازی دیلیمیزده سیفتاه بیچیمی وارسادا منجه سیفتاح اساس آلینمالی.
4. تامارزی(tamarzı):"چوخ ایستکلی، حسرت ایچینده اولان". سؤزجوک آذربایجان‎دان باشقا، آنادولونون شرق بؤلگه‌لرینده ده آزاراق گؤرونور؛ سیواس و بیتلیس‌ده "پرهیز/پَهریز ائتمک"، بایبورت، قارص و ایغدیردا "یوخسول، محروم" دئمک‎دیر. وان دا تامارزی(tamarzi) سؤیله‎ییشی ایله "محروم" معناسی وار. قونشو دیللردن تاتجا و بعضی قونشو فارسجالاردا دا واردیر. دهخدا سؤزلویونده، کلمه‎نی "طمع-آرزو"دان گلیشدییی‌نی یازار. رحمتلی دهخدانین کؤکن آراشدیرمالاری‌نین چوخ یول دوغرو اولمادیغی‎نی دوشونورم و یازمیشام. اما بو گؤروشو دوغرو گؤرونور. طاماه، دیلیمیزده "ایستک، اوموت، اومونج" معنالاری وار و حتا دانیشیق دیلینده "طاماهی دوشمک"(چوخ به‌یَنمک، چوخ سئومک) دئییمی ده گؤرونور. فارسجا سؤزلوک‌لرده طمع "طاماهکارلیق، دویمازلیق" کیمی معنالاری یانیندا "توقع، چشمداشت، آرزو، امید" قارشیلیقی‌لاری دا واردیر. آرزو سؤزجویونه گلینجه، آذربایجان دا داها چوخ دیلک قارشیلیغی اولاراق گؤرونسه‌ ده، یازیلی فارسجا و تورکیه تورکجه‎سینده "ایستک" معناسی دا گؤرونور. مثلا بیر رستوران خدمتچی‌سی "باشقا بیر آرزونوز وارمی؟" دییه سوروشابیلر. او زامان "طاماه آرزی"(tamaharzı) بیرلشمه‎سیندن-دیلیمیزده چوخجا گؤرولن بیر دوروم-زامان ایچینده، اورتاداکی هـ/h سس‎سیزی دوشمه‎سییله تامارزی اورتایا چیخاجاق‌دیر. تامارزی‎نین دیلیمیزه یئرلشمه‎سیندن سونرا، اونا بنزتمه یولویلا بیرده دادارزی(dadarzı) اورتایا چیخمیش. بیلدیییمه گؤره بو سؤزجوک یالنیز بیر دئییم ایچینده گئچر:تامارزی‎دان دا آل وئر دادارزییا!.
5. خیزان(xizan):"عایله، چوخ آدام، کوتله". داها چوخ قوزئی لهجه‎لرینده(خوی کیمی) گؤرونور. آنادولودا چوخ یایقین‌دیر و عایله معناسیندان باشقا "یوخسول، ارینگج، قیتمیر، گؤرمه‌میش، خدمتچی" کیمی معنالار دا  قازانیب‌دیر. دانکوف'ون آراشدیرماسینا گؤره، ارمنی لهجه‎لرینده بو ایکی معنا (یوخسول، عایله) واردیر و خیزان ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر(61. ص). خیزان کورد لهجه لرینده ده یایقین‌دیر.
6. آسابا(asaba):"فامیل، یار-یولداش". سؤزجوک اردبیل‌دن باشقا میانادا دا وار[1]. [فلان آدام] آسابالاری ایله گلدی". سؤزجویون اَسابه(esabe) سؤیله‎ییشی اولدوغونو دا یازمالییام. سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا یایقین‌دیر. عربجه "عصبه/عصابه" معنالاری آراسیندا "ایکینجی درجه‌دن عایله فردلری، جماعت، بؤلوک، کیشی عایله‌سی آدام‌لاری" معناسی دا وار. اما سانیرام، دین آدام‎لاری‎نین دیلینده یایقین اولان "صحابه، اصحاب" کلمه‌لری‌نین ده بو آنلامین گلیشمه‌سی و دولغون‎لاشماسیندا تاثیری وار.
7. اینگلمک(ingelmek):"آریقلاماق". سؤزجوک اردبیل آغزیندان توپلانمیش. اینچه‌لمک فعلی‌نین پوزولماسی می دییه عقله گله بیلیر. اما منجه فرقلی کؤکو وار. بیلدیییمه گؤره، اینگلمک آنادولودا یوخ. اما یئنگی>یئینی "یونگول" معناسیندا واردیر و باشقا بیر یازی دا آراشدیردیغمیز یئنجیک ده، بو کؤک‎دن گلیر. او زامان اینگلمک، اصلینده *یئنگیلمک(*Yéngilmek) "یونگوللشمک" دئمک ایمیش دییه دوشونه بیلیریک.
8. ائودیمک(évdimek):"دؤشورمک، دئوشیرمک، بوغدا، آرپا کیمی نارین شئی‌لری بیر-بیر گؤتورمک". اردبیل ده وار. باشقا لهجه‌لریمیزده ده وار و گؤرموشم دییه دوشونورم. کلمه بو بیچیمی ایله آنادولو سؤزلوک‌لرینده یوخ. اما اوندان تؤره‌یَن ائودینمک "ائشینمک، دئشینمک" معنالاری واردیر.اسکی تورکجه‌دن بری دیلیمیزده ائودیمک(evdimek) "توپلاماق" معناسیندا واردیر. بوگون آنادولودا  ایودیمک (ivdimek) "توپلاماق، ییغماق" دئمک‌دیر (سیواس، آدانا، موغلا آغیزلاریندا). سانیرام اَوَده‌مک (evedemek) فعلی‎ده بو فعل‎دن تؤره‌میش اولاجاق‌دیر. فعل گؤزل، کؤکلو اولدوغو اوچون یازی دیلینه قاتیلماسی اویغون‎دور.
9. ایشقاب(işqab):"کومود، پالتارلیق، یوک یئری، بوفه". سؤزجوک فارسجا اشکاف ایله بیرلیک‎ده اله آلینمالی‌دیر و روسجادان(Şkaf) گلدییی بیلینیر. روسجادا سؤزجوک، گئرمن/ژئرمن دیللریندن گلدییی معلوم‌دور و اسکی آشاغی آلمانجادا Schap "صاندیق، کابینت، ویترین" کیمی معنالاری واریمیش. تورکجه‌میزده کلمه سونو قاب اولماسینا گلینجه، تورکجه قاب سؤزجویونه بنزدییی اوچون ده‎ییشیبدیر.
10. آتیشقا(atışqa):"پنجره". دانیشیق دیلینده، آتوشقا و آغیشقا کیمی بیچیم‌لری ده واردیر. یئرلی فارسجالاردا دا گؤرونور. کلمه‌نین روسجا آکوشکا ( okόşka)، اصلینده Okno "پنجره[یاناوی]"دان گلیر و اونون کیچیلتمه‌سی ساییلیر. آذربایجان جمهوریتی‌نده آکوشکا بیچیمی یایقین‌دیر فارسجا  سؤزلوک‌لرده (عمید، دهخدا) داها چوخ "بؤیوک پنجره، دابانسیز قاپی" دئمک‌دیر. فارسجادان گلن و دیلیمیزده یایقین اولان پنجره ایسه هیندجه‌دن گلدییی دوشونولور.
11. آزناشماق(aznaşmaq):"اؤزونو ایتیرمک، یئریندن چیخماق". زنجان‌دان درلنمیش سؤزجوک‌لر آراسیندادیر[2]. سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا گؤرونور. "بیربیرینه گیرمک، شدّتلنمک، قیزیشماق" دئمک‌دیر. فعلیمیزین آزماق فعلینه دایاندیغی آچیق‎دیر. آنجاق ـناشماق اکی‎نین آچیقلانماسی گره‌کیر. تیتسه بونو دوشونرک، آزیشماق(azışmak) "قیزیشماق، شدّتلنمک" فعلینه باغلاماغا چالیشیر و آیریجا آرناشماق فعلینه گؤندریر. آرناشماق(arnaşmak)، آنادولودا "هؤرمک و یا توخومایا باشلاماق، ناخیش سالماغا باشلاماق" دئمک‎دیر و تیتسه‎نین  یازدیغی کیمی اسکی تورکجه‌ده *آرماق(=توخوماق، ائشمک. آرغاج و اریش ده بو فعل‌دن گلیر. باشقا بیر یازی‌دا گتیرمیشم)دان گلدییی‌نی یازار. اونا گؤره بیر ـناشماق اکی وار سانکی. آنجاق اؤرنک‌لرده فعلین کؤکو آچیق ده‌ییل‌دیر. بیر باشقا اؤرنک ده، گَرنَشمک (gerneşmek)دیر. بونون قارشیلیغی یازی دیلینده گرینمک‌دیر و گَرمَک(=چکمک، چکیب برکیتمک) فعلینه دایاندیغی سؤیله‌بیلیر. آنجاق گرینمک فعلینه ـشـ/-ş- اکی گلیرسه(بیرلیک‌ده‎لیک معناسیندا ده‎ییل، آلیشماق فعلینده اولدوغو کیمی بیر تک‎کیمسه‎لی اک اولاراق)، گرنشمک الده ائدیله‎بیلیر. نتیجه اعتباری ایله بیر دؤنوشگونلوک(انعکاسی) اکی اولاراق –ن- اکی ایله گرینمک ده، گرمک دن الده ائدیلمیش‌دیر. بیر ایکی بنزر اؤرنک ده قالدی. اونلارا دا بیر گؤز آتالیم:

1. چاخناشماق:"ازدحام اولماق، دولوپ-داشماق". آنادولوداکی چاقناشماق و چاغناشماق "دانیشماق، گؤروشمک" بلکه فرقلی دیر. بیزیم چاخناشماق شوبهه‌سیز چاقماق>چاخماق "بیربیرینه ده‎یمک" فعلینه دایانیر.
2. خیرناشماق:"جوانلار آراسی ظارافات، بوغوشماق، گوله‎شمک". بو فعلین، آنادولودا گؤرولن "خیریشماق" (xırışmaq) فعلی "عناد ائتمک، بوغوشماق، دالاشماق" ایله ایلگی‌لی اولابیله‌جه‎یینی دوشونمه‎لییک. آنجاق آنادولودا و آذربایجان‌دا، بیلدیییمه گؤره *خیریماق و یا *خیرینماق فعلی یوخدور. البته کی خیریشماق بئله بیر فعله دایانمالی‎دیر. نه ایسه فعلین کؤکونده سس تقلیدی اولدوغو آچیق‎دیر.
3. سیرناشماق(sırnaşmak): آنادولودا و تورکیه تورکجه‎سی‎نین یازی دیلینده واردیر:" دیرناق‌لا یاپیشماق، دیرناق‌لاماق، سوواشماق". نیشانیان، یئرلی آغیزلاردا سیرناق "دیرناق" سؤزجویونه دایاندیرماغا چالیشیر. اما آددان فعل قوران بیر ـشـ/ -ş- اکی تورکجه‌ده یوخ. من بیلنی تورکجه‌ده بیر سیرینماق(sırınmaq) "دایانماق، ساغلامجا تیکمک" فعلی وار. بو ایسه گؤزلجه تانیدیغیمیز سیریماق "تیکمک، بؤیوک تیکیش‌له تیکمک"دن گلدییی آچیق‌دیر. او زامان سیرناشماق، سیریماق فعلینه دایاندیریلمالی و بئله‌جه مساله‌سیز و پورچوکسوز آچیقلانیر.
4. آیناشماق(aynaşmak):"سیرناشماق، سوواشماق، گیریشمک و.." آنادولو آغیزلاریندا وار. فعل کؤکنی آچیق ده‌ییل‌دیر منجه.

دئمک بیر ـناشماق اکی‌نین وارلیغی،- دؤنوشلولوک اکی اولان ـنـ ایله ـشـ اکی‎نین بیرلشمه‎سی‎ندن اورتایا چیخابیلن-  دوشونوله‎بیلیر.

---

[1]  اردبیل آغزیندان گتیردیییم سؤزجوک‎لر بو قایناق‌دان آلینمیش‎دیر: رحیم غلامی گنج‌آبادی، اردبیل یئرلی سؤزلری، ائل دیلی و ادبیاتی، 20.سایی، 1385.

[2]  ابوالفضل ملکی زنجانی، زنجان یئرلی سؤزلری، ائل دیلی و ادبیاتی، 15. سایی، 1384(یای).135.ص

آنادیل‌دن درلمه‌لر-22

 

1. لودان(lodan):"قارین، یاناق". خلیل دیزه‌سی کندیندن درلنن سؤزجوک‌لر آراسیندادیر. لودان منجه، آنادولودا یایقین اولان لودا(loda) "سامان ییغینی، ییغین، کومه" سؤزجویوندن آیریلماز. لودا یانیندا آنادولودا، نودا(noda) بیچیمی ده وار "اوستو تورپاقلا اؤرتولموش سامان ییغینی" دئمک‌دیر. اووئه بلئزینگ (Uwe Bläsing)  آنادولودا  سامان ییغین‌لاری حیکایه‌سی آدلی مقاله‌سینده(بللتن، 62،2015-2.صص) گؤستردییی کیمی آذربایجان جمهوریتی بؤلگه‌لرینده ده لودا چوخ یایقین‌دیر و ارمنیجه، زازاجا، کوردجه، آرامجا/آرامیجه، آنادولو عربجه‌سی، بولغارجا(آغیزلاریندا) گؤرونور. بلئزینگ'ین آراشدیرماسینا گؤره سوریانیجه کؤکو مؤحتمل اولسادا نهایت‌ده باشقا اسکی بیر دیل‌دن گله‎بیلیر. بیزیم سؤزجویه گلینجه "ییغین، توپپا"دان قارین، یاناق معنالارینا گئتمک چوخ‌دا چتین گؤرونمور. آنلاشیلان، لودان مجازی معنا قازانیبدیر.
2. تولو(tülü):حوققاباز، فیریلداق". فارسجا دانیشیق و یازی دیلینده "رِند" سؤزجویونون تام قارشیلیغی‌دیر منجه. دیل دنیز‌ده یوخ. آنادولو آغیزلاریندا، بیر چوخ معناسی وار:"ارکک دَوه، توکلو، گولشچی دَوه، تورپاق آلتیندا یئتیشن، یومرو گؤوده‎سی یئییلن اینجه، یاشیل یارپاقلی بیر بیتگی". بو معنالار بیزیم سؤزجوک‌له تام اؤرتوشمور. منجه آنادولوداکی بوتون معنالار تویلو(tüylü)<توکلو قیسالتماسی اولاراق آچیقلانابیلر. آنجاق بیزده‌کی معناسی، منجه دیلیمیزده آزاراق گؤرولن(بلکه گئچمیش‎ده داها یایقین اولان) و آذربایجان جمهوریتی‎نده سیخجا(مکرر) گؤرولن تولونگو(tülüngü) "یاراماز، اوتانماز، حیاسیز" کلمه‎سی‎نین تأثیری آلتیندا اورتایا چیخیب‌دیر. تولونگو، عثمانلیجادا دا وار؛ "چوخ ایچگی ایچن، دوزنسیز، اوتانماز" دئمک‎دیر. کلمه‎نین فارسجا تولنگی/تُلنگی‌دن گلدییی بیلینیر. فارسجا سؤزجوک "دیلنچی" دئمک‌دیر. تلنگ ایسه اسکی‎دن بری فارسجادا "دیلنمک" معناسی داشیر. آنادولودا ایکی ده یئرآدی وار تولو بیچیمی‎نده: بیری ارزینجان (رفاهیه) و او بیری آدانا(صایم به‌یلی)دا.
3. یانقو(yanqu):"سوسامیش‌لیق، سوسوزلوق، عطش". کلمه‎نین یانماق فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر. آنادولودا بیر یانقی(yankı) وار:"عکسِ صدا، اِکو "فارسجا: پژواک". یانقی‌نین، یانماق(=دؤنمک، قاییتماق) فعلیندن گلدییی بیلینیر. بیزده یانقولانماق فعلی‌ده سسین گئدیب دؤنمه‌سی‌نی بیلدیریر. آنادولودا بیر ده یانقی/ یانغی یانماق (=یاخیلماق) فعلیندن گلیر. بو یانغی بیزیم یانقو ایله بیر اولاجاقدیر. آنجاق آنادولودا "سوسوزلوق، عطش" معناسی یوخ یئرینه چوخ گئنیش معنا طیفی وار؛"التهاب/شیش، تب/قیزدیرما، سئوگی، آغیت، باغلی‌لیق و.." بونلارین هامی‎سی‎نین "قیزیشماق، ایسینماق" معناسی وار. یارا و قیزدیرماداکی ایستی‌لیک آچیق‎دیر. آغیت، اورک یانماسیندان گلیر و سئوگی ایله ایستی‌لیک آراسینداکی آنلام باغی بیلینیر. "عطش"ده ده "جییرلر یانماسی، کاباب اولماسی" گؤروله‎بیلیر.
4. چَللک(çellek):"نفت قابی، پوتلوق قاب"(فارسجاسی: پیت). کلمه‌نی هادی به‌ی چلیک'دن پوزولما ساییر. بو ایسه یانلیش‌دیر. فرهنگ سخن‌‌ده، چیلیک و چلیک ماده‌لرینده "پیت" قارشیلیغی وئریلره‌ک، کلمه‌نین روسجا اولدوغو یازیلیر. چلک، بیچیمی آنادولودا یایقین اولاراق گؤرولدویو اوچون، اوسته‌کی گؤروش‎لرین یانلیش‌لیغی آنلاشیلیر. چللک بیچمی بورسادا وار"دمیر قووا(=سطل)" معناسیندا. عینی معنادا چلک (çelek) آفیون(یازیلی)، ایستانبول(قاضی چیفتلیگی) و توقات(چیله‎خانه)دا واردیر. تیتسه‌ حسن ارن'ین بیر یازی‌سیندا کلمه‎نین قاراچای تورکجه‎سیندن گلدییی یولونداکی گؤروشونو نقل ائدر و کلمه‌نین اسکی‌لییی و یاییلماسینا دقت چکر. چللک کلمه‎سی‌نین آذربایجان‌داکی یایقین‎لیغی، قاراچای تورکجه‎سیندن گلمه‌یه‌جه‌یینی دوغرولار. بلکه چلمک فعلیندن گلیر. بوفعلین بیر معناسی "قلم آچماق، یونتاماق"دیر.
5. اؤوونجه‎نه(övüncene): آذربایجان'ین گونئی بؤلگه‎لرینده ائشیتمیشم و بیر شکایت سؤزودور:"اؤوونجه‌نه نه اوزلو آدام‎ایدی!". دانیشیق دیلیمیزده بیر ـجه‌نه/ـجانا اکی وار: یاواشجانا، گؤزلجه‌نه، قولایجانا(آنادولودا) و ..آنلاشیلان بوردا اؤوونج(övünc) "تفاخر، غرور، اؤزونو به‌یه‎نمیش‎لیک" سؤزجویونه بو اک گتیریلرک، اؤوونجه‌نه اورتایا چیخیب‌دیر(ج سس‌سیزلری‎نین بیر دوشوب). کلمه‌ده معنا قایماسی و ترسلشمه‎سی گؤرونور. بو دا ایشلک‎لیک‎دن اولابیلر.
6. اون(ün):"سس". کلمه‌ دیلیمیزده داها چوخ دئییم‌لرده گؤرونور؛ "نه الیم چاتیر نه اونوم یئتیر". بعض‌دن قیشقیرتی معناسی سئزیلیر کلمه‎دن؛ "سحردن آخشاماجان اون ووردو". سؤزجوک دیلیمیزین اسکی سؤزجوک‌لریندن ساییلیر. اون دوققوزونجو یوزایل‌ده، اون، عثمانلیجادا(سس ده اولدوغو کیمی و اسکی تورکجه‌ده‌کی چاو>چوو دا دا گؤرولدویو کیمی) "شؤهرت" معناسی قازاندی. اونلو "مشهور/آدلیم" اولدو. اونسال(Ünsal) آد اولاراق ایشله‌ندی. اونسال، اسکی و یئنی تورکجه‌ده اولدوغو کیمی بویورما قالیبی‌ندن یارانیب‌دیر(کؤکسال، یوکسل، سئویل و..کیمی). دیل بیلیمی‎نده اونلو/اونسوز، بیزیم سسلی/سس‌سیز کلمه‌لریمیزه قارشیلیق‎دیر. آنلاشیلان اینیلده‌مک>اینیلتی(inilti) سؤزجویو ده "اون"دن گلیر. بیر چوخ تورک دیلینده اونده‌مک(ündemek) ≈"اونله‌مک"، چاغیرماق، سسله‌مک معنالاری داشیماقدادیر.   
7. سئتگه(sétge):"تور چیراغی، زنبوری اولاراق بیلینن چیراق". کلمه اردبیل و جواریندا گؤرولور. گیلکجه‌ده وار می؟ بیلمیرم. آما مازندرانجا/طبریجه‌ده وار: "سوتکه چراغ، سیتکا چراغ" دئییم‌لری ده وار. کلمه‎نین روسجادان گلدییی آنلاشیلیر؛ روسجادا setka "توْر، شبکه، توخونما" دئمک‌دیر. ساتکه بولاغی آدییلا میانا اطرافیندا بیر بولاق اولدوغونو بیلیرم. بولاق، اوجاق ساییلیب، جوما آخشام‎لاری اوردا چیراق یاندیریلیرمیش.
8. گیدیریت(gidirt):"لنف(آغ‌قان) اورلاری، اؤزللیک‌له قولتوق آلتی کیمی یئرلرده گؤرولن ، ات آلتیندا یومرو اور(غدّه)". سؤزجوک آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص کیمی گؤرونور. آنجاق قاشقای تورکجه‎سینده، دیگیرت(digirt) "یومرو، دگیرمی" معناسیندا وار. منجه سؤزجوک بیزیم گیدیرت سؤزونه ایشیق توتابیلر؛ دَییرمان کلمه‎سینی آراشدیریرکن اشارت ائتدیییمیز وارساییلان(فرضی) *تگیرمک (*tegirmek) "دؤنمک، دولانماق(چرخیدن)" فعلیندن گله‌جک‎دیر. دیوان لغات‎الترک‌ده تَکَر (teker) "چرخ" کلمه‎سی یانیندا تَگْره(tegre) "چئوره، اطراف"، تگرک(tegrek) "حلقه"، تگیرمی (tegirmi) "دایره، دگیرمی، یومرو" کیمی سؤزجوک‌لر ده وار. او یازی‌دا بحث ائتدیییمیز کیمی تنگری (>تانری)دا بوردان گلمه‌لی‌دیر. عثمانلیجادا دگره(değre) "اطراف، چئوره"، دگریتمک(değritmek) ایسه "دولاشماق، گزینمک"‌دیر. التحفه الزکیه‌ده دگرینمک(değrinmek) "دگیرمی اولماق" معناسیندادیر. منجه *تگیرمک فعلیندن *تگیرت(tégirt) آدی اورتایا چیخمیش. T>d دَییشمی ایله و قاپالی é سسی‌نین i اولماسییلا دیگیرت (قاشقایجاداکی بیچیم) اورتایا چیخار و بیزیمکی اونون کؤچوشمه‌سی ساییلیر: digirt>gidirt.
9. موزه‌ویره(müzevire):"اعلا یئمک‌لر، باهالی و به‌یه‌نیلن یئمک‌لر". دانیشیق دیلینده آرا-سیرا ائشیدیلیر. سؤزجوک عربجه-فارسجا "مُزوّره"دن گلدییی آچیق‌دیر. مُزوّره "مریض‌لره وئریلن  یئمک"دیر. مریض‌لره قووه‌لی، غدا دَیری یوکسک اولان یئمک‌لر وئریلدییی اوچون "اعلا یئمک" معناسی قازانمیش اولمالی بو سؤزجوک.
10. سئییز(séyiz):"بورلمامیش ایکی-اوچ یاشیندا تَکه". رحمتلیک هریسی‎نژاد'ین یازدیغینا گؤره بیر ده آتاسؤزو وار ائل دیلینده: سئییزدن یون اولماز[1]. سئییز، آنادولودا دار بیر آلان‌دا گؤرولور. سؤزجویون عربجه تَیْس(=تَکَه) ایله بنزرلییی دقت چکیجی‎دیر. آنجاق کلمه‎باشی س<ت حادثه‎سی بیر آز سیرادیشی و غیرعادی ساییلیر. بلکه ایکینجی س سس‌سیزی تأثیری آلتیندا بو دَییشیم گرچک‎لشیبدیر. قاشقایجا سؤزلویونده تاپابیلمه‎دیم، اما بختیاری لورجاسیندا گؤرولمه‎سینه گؤره، بیر تورک دیلیندن آلینتی اولماسی مؤحتمل‎دیر.

---

[1]  موسی هریسی‌نژاد(هریسی)، تاریخ هریس، تبریز(؟): مؤلف، 1384. 213.ص

آنادیل‎دن درلمه‎لر-21

 

1. قاجینماق(qacınmaq):"[اؤزللیک‌له کؤرپه‌لرین] باشی[نین] آرخایا دوشمه‌سی". اؤرنک اوچون: "الینی قوی اوشاغین انسه‌سینه، بوینو قاجینار". کلمه بو بیچیمی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلیر. آنادولودا و تورکیه‎ده قاچینماق(kaçınmak) فعلی "بیر ایشی گؤرمک‌دن چکیلمک، اوزاق دورماق، امتناع ائتمک"دیر. معنا باغی بیر آز اوزاق گؤرونسه‌ ده، آچیق‌دیر. اؤزللیک‌له دیوان لغات الترک‎ده گلن قاچینماق فعلینه باخیرساق :"قاچار کیمی گؤرونمک" معناسینداکی فعلین، قاچماق "سرعتله گئتمک، بیر یانا آخماق .."فعلی‎ندن گلدییی آچیق ساییلیر. منجه قاجینماق و قاچینماق فعللری یازی دیلیمیزده یئر آلابیلیرلر.
2. تیزیقدیرماق(tızıqdırmaq): رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، مشگین‌ده "فراری دادن" قارشیلیغی اولاراق یایقین دیر. کلمه بو بیچیمی ایله آنادولودا یوخ. آنجاق تیزیقماق(tızıkmak)"قاچماق، سگیرتمک" معناسیندا وار و یایقین ساییلیر. آیریجا آدانا آغزیندا، تیزارماق(tızarmak)"قاچماق" معناسیندا گؤرونور. سیواس‌دا، دیزقیرماق(dızqırmaq) "قاچماق" دئمک اولور. آنکارادا، دیزیتماق (dızıtmaq) "قاچماق" معناسیندا اولدوغو دا بیلنیر. باشقا بیر یازی‌دا دیزقیرماق فعلی‌نی تحلیل ائتدیک و دیزقیراق(dızqıraq) کلمه‌سی‌نین "قورخاق، اورکک/هورکک"(آشاغی‌لاییجی چالاری ایله) معناسیندا اولدوغونو یازدیق. بونلارین هامی‎سی‌نین "دیز/تیز" سس تقلیدیندن گلدییی آنلاشیلیر. "بیر دیز سسی‎ندن قورخوب قاچماق/هورکمک" آنلاییش‌یندان ایره‌لی گلمه‌لی‌دیر بو معنا ده‎ییشیمی.
3.  جورتان(cortan):"یاغسیز آیران، یاغسیز یوغورت". آذربایجان‌دا، جورتدان(cortdan) بیچیمی ده وار. قارص و ارزروم‌دا، "آیران چؤکونتوسو"(آیرانین دیبینه یاتان) و آرتوین‎ده جورتو(corto) اولاراق، "قایماغی آلینمیش سوت‎دن حاضیرلانان پنیر" دئمک‌دیر. کلمه‎نین ارمنیجه‌دن گلدییی بیلینیر: ارمنیجه‎ده ç'or "قورو" و t'an "یوغورت" اولور. آیریجا ارمنیجه‌ده سؤزجوک "قوروت" معناسی دا داشیماق‌دادیر. جورتان و یان‌بیچیم‌لری تیتسه سؤزلویونده گؤرولمه‌دی.
4. چولقاماق(çulqamaq):"بورومک، اؤرتمک". هادی به‌یین یازدیغینا گؤره چولاماق و چولغالاماق کیمی یان‌بیچیم‌لری ده وار آغیزلاردا. آنجاق سایین هادی‌نین کؤکن آچیقلاماسی و عربجه چول<جُلّ سؤزجویونه باغلاماسی یانلیش ساییلیر. سؤزجوک اسکی عثمانلیجادا دا وار. آنجاق آنادولو آغیزلاریندا یاشاماز سانکی. تیتسه‌نین یازدیغی کیمی چولقاماق/چولغاماق، کؤچوشمه یاشامیش و اسکی تورکجه‌ده‌کی بیچیمی چوغلاماق(çuğlamaq)دیر. چوغ اسکی تورکجه‌ده "بوخچا، باغ، دسته(چیچک، اوت و..)" دئمک ایمیش. کلاوزن'ون فیکرینجه چوغلاماق "اؤرتمک، بوکمک، قاتلاماق" معناسی داشیرمیش و بوگون بعضی قوزئی تورک دیللرینده یاشار. چولغاماق، یازی دیلیمیزده چکینمه‌دن ایشله‌نه‌بیلر دییه دوشونورم.
5. بَلله(belle):"دورمک، دورمه، تیکه(لقمه)، آراسینا یییه‎جک قویولاراق بورمه‌لنن چؤره‌ک". بوگونکو ساندویچ‌لره چوخ بنزه‌ین تیکه‌لره، آنادولودا-آذربایجان'ین بیر چوخ یؤره‌سینده اولدوغو کیمی-دورمک دئییلیر. بلله داها چوخ آذربایجانا مخصوص ساییلیر. هادی به‌ی، دانیشیق دیلیندن دورمَج قارشیلیغی‌نی دا وئریر و بَلَک‌دن گلیشدییی‌نی یازار. بو گؤروش اساس اعتباریله دوغرو ساییلیر. اسکی تورکجه‌ده ایکی "بله‌مک" وار. بیری بولاشماق/بولاشدیرماق دئمک دیر او بیری ایسه "سارماق، دورمک، بورمه‎لمک و..". گؤندریلن هدیه‌لر و آرماغان‎لار، ساریلیب-اؤرتولوب یوللاندیغی اوچون، "بلک" هدیه معناسی دا قازانمیش‌دیر. آنجاق بو ایکینجی فعل‌ده، ایلک سسلی سانکی قاپالی ایمیش یعنی بوگونکو املامیزلا "بئله‎مک" یازیلمالی‌ایمیش. بو گؤروشو دوغرولایان، فارسجادا "بیلاک، بیلیک و بیلاکات" بیچیم‌لرینده آلینان سؤزجوک‌لردیر. آنلاشیلان بئلگ(béleg) کلمه‎سینده سیستملی اولاراق گ/g دوشورکن، *béle اورتایا چیخمیش. ایلک هجه‌ده‌کی سسلی‌نین تأثیرینده، ل/L سس‌سیزی ایکی‎لشیب‎دیر.
6. پندام(pendam):"قارین شیشمه‌سی، حبس‎البول". سؤزجویو ماراغادا ائشیتدیم. آنجاق باشقا بؤلگه‌لرده ده اولدوغونو بیلیرم. دیل دنیزده یئر آلمامیش. تورکیه لهجه‌لرینده یوخ کیمی.. یازیلی فارسجا متین‌لرده، داها چوخ اسکی و کلاسیک اثرلرده گؤرونور. مثلا مقالات شمس‌ده ایکی یئرده گئچر:"دیگر پندام گرفت، افتاد"(بیرینجی ج.، 190.ص). مثنوی‌ده ده وار:"زودش از پندام و از آماس مُرد".. دهخدا، رودکی‌دن اسکی بیر اؤرنک وئریر:"گیردی جوی رَز پندام". بوردا سویون قاباغینا چؤر-چؤپ ییغیشماسیندان، آرخ‌دان سویون داشماسینا اشارت وار. فارسجادا، پندیدن" شیشمک، قابارماق" فعلی وار و اؤزللیک‌له افغانیستان آغیزلاریندا یایقین‌دیر. اونون یانیندا، بیرده پندمیدن ده‌ییشگه‌سی(واریانتی) وار. پندام سؤزجویو بوردان گلمه‌لی‌دیر. اسکی پارتجادا وار اولان پندام(یئنی فارسجادا: پنام، عربجه‎لشمیشی: فدام) کلمه‌سییله، کؤکن اعتباریله بیرلشدیرمک مومکون اولسادا، ایران دیللری‌نین قایدالارینا گؤره فرقلی دیللرده اورتایا چیخیب گلیشیب‌لر. او زامان پندام سؤزجویونو، سؤزوم اونا "آذریجه"یه باغلاماق یانلیش و سهو اولار. پنام، زردوشتچو دین آدام‌لاری‌نین اودو اینجیتمه‌مک و بولاماماق اوچون آغیزلارینا باغلادیق‌لاری یاشماغا بنزر قوماش‌دیر.
7. کمخا/کیمخا(kimxa/kemxa):"اسکی رنگلی بیر قوماش جینسی". تاریخ قایناقلاریندان آنلاشیلان، کیمخا، هرات و تبریز‌ده توخونورموش. فارسجا قایناق‌لاردا "کیمخای خان بالغی"(=خان بالیق کیمخاسی) دئییمی ده گئچر. سؤزلوک‎لر فارسجا و یا عربجه اولابیله‌جه‌یینی یازارلار و داها چوخ فارسجا "کم‌خواب" (=آز پورچوکلو) اولاراق آچیقلارلار. آنجاق "چین مالی" اولان بیر ایپک اوچون فارسجا آد، چوخ دا عقله یاتقین گلمیر. اؤزللیک‌له کیمخا بیچیمی، اوسته‌کی آچیقلامانی چورودور. کیمخا آوروپا دیللرینده اسکی بیر قوماش آدی اولاراق قید اولونور؛ ایگیلیزجه‌ده camaca، لاتینجه و اسکی فرانسیزجادا camocas. منجه آراشیرماجی‌لارین اشارت ائتدییی کیمی، مارکوپولو سیاحتنامه‎سینده گئچن kinki ایله کیمخا عینی کلمه اولاجاق‌دیر. آنلاشیلان یئرلی چین لهجه‌لرینده، kimkhi کیمی سؤیله‌ییش‌لر ده واریمیش. بوردان kimkhia سؤزجویو ده آوروپا دیللرینده واردیر. دئمک کیمخا/کمخا، ایپک یولو تجارتی‎نین بیر پارچاسی اولاراق، اسکی چین‌دن دونیایا داشینان ایپک‌لرین بیر نوعی ساییلیر و "کم‌خواب" یاراشدیرمادان عبارت‌دیر.
8. قه‌نوووز(qenovuz):"اسکی‌لردن تبریزده(و باشقا یئرلرده) توخونان رنگلی قوماش". فارسجا سؤزلوک‌لرده، "قناویز" قوماشی‌نین قاجار شاهلاریندان محمدشاه دان سونرا گؤرولدویونو یازارلار. آنجاق کؤکنی‌نی آچیقلایان بیر سؤزلویه راستلامادیم. آنلاشیلان سؤزجوک روسیه یولویلا آلینمیش‌دیر. کلمه‎نین روسجاسی kanaus اولاراق بیلینیر(فارسجا کاموا، دیلیمیزده‌کی کانفا بو سؤزجویون باشقا بیچیمی یعنی kanvas دان گلیر.). روسجا سؤزجوک فرانسیزجا کیمی آوروپا دیللرینده وار. چونکو اسکی فرانسیزجا canevach بو معنادادیر. بو سؤزجوک ایسه، لاتینجه cannapaceus "کَنَویر، کَنَف"دن گلیر. کلمه‌نین قایناغی یونانجا kannabis اولوب عربجه/فارسجا کنف/قنب  کیمی سؤزجوک‌لرله کؤکدش ساییلیر. آوروپا قایناق‌لاری یونانجا سؤزجویون تراکجا(Thracian) و یا اسکوتجا/ساکاجا/ایسکیتجه‌دن گله‌بیله‎جه‎یینی یازسالار دا، منجه نیشانیان'ین گؤروشو داها دوغرودور؛ اونا گؤره "کنویر/کنف" و بنزرلری، آکادجا  qunnabtu ایله داها دویوروجو آچیقلانابیلر. او زامان قناویز/قه‌نوووز، چوخ درین کؤک‌لره صاحب بیر کلمه‌دیر.
9. ‌پله(pele): پله‌قولاق دئییمی ایچینده گئچر:"بؤیوک قولاق‌لاری اولان کیمسه، اوتوبوس آیناسی کیمی قولاق‌لاری اولان!". هادی به‌ی دیل دنیز‌ده(268.ص)، فارسجا پرّه/پر سؤزجویوندن گلدییی‌نی یازار. منجه بو گؤروش دوغرو اولابیلمز. آنادولو آغیزلاریندان، ایسپارتادا "انلی مئشین و گؤن پارچاسی" معناسیندا بیر "پله" وار. اونون یانیندا پالا سؤزجویو چوخ یایقین ساییلیر و ایکی فرقلی آنلامی وار: 1. آغزی گئنیش، اَیری و قیسا بیر قیلیج، 2. بئز تیکه‌لریندن توخونان کیلیم، یایقی". آیریجا کوره‎ک و بنزری نسنه‌لرین انلی و یاستی بؤلومونه ده پالا دئییلیر. بو سؤزجوک ایتالیانجادان گلدییی بیلینیر. پالا، او دیل‌ده، کوره‌ک و کوره‌ک شکلینده انلی قیلیج دئمک‌دیر. پالا، عثمانلی تورکجه‌سینده، اون آلتینجی یوزایل‌دن بری واردیر و بوگون‌ده یایقین‌دیر. منجه بیزده‌کی پله بو پالادان گلیر و آنلامجادا چوخ اویغون گؤرونور.
10. لنتر(lenter):"آسیلی نفت لامپاسی". سایین نقابی‌نین خلیل دیزه‌سی کندیندن درله‌دییی سؤزجوک‌لر آراسیندا یئر آلیر. سؤزجوک بو بیچیمی ایله فارسجا سؤزلوک‌لرده(دهخدا، معین، عمید و سخن)ده گؤرونور. آنلاشیلان کلمه اسکی‌دیر و سؤزلوک‌لرین فرانسیزجا Lanterne "فانیس" سؤزجویونه باغلامالاری دویوروجو گؤرونمور. آنجاق قونشو دیللردن، عثمانلیجا و روسجادا بو سؤزجویه راست گلمه‎‌دیم. منجه لنتر یونانجا lampter کلمه‎سییله ایلگی‎لی اولاجاقدیر. آنجاق هانسی یول‌دان گلدییی آراشدیریلمالی‌دیر. یونانجا سؤزجوک، اؤنجه‌کی یازی‌لاردا آراشدیردیغیمیز "لامپا" ایله کؤکدش ساییلیر.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-20

 

1. مالاتوپ(malatop):"بؤیوک توخماق، گوپَن". کلمه‌نی میانادا ائشیتمیشم. باشقا بؤلگه‌لرده ده اولاجاق‌دیر. بیلدیییمه گؤره یازی دیلینه گیرمه‌میش‌دیر. سؤزجوک روسجادیر. او دیل‎ده مالاتوک (malatok) "توخماق" دئمک‌دیر و کیچیلتمه‌سی Molotoçek چکیج دئمک اولور. سؤزجوک ایسلاو کؤکنلی ساییلیر. کلمه‎ سونونداکی پ<ک حادثه‌سی غیرعادی اولوب و تورکجه "توپ" سؤزجویونون تأثیر آلتیندا اولاجاق‌دیر.
2. میتبئیین(mitbéyin):"آرخایین، خاطرجمع". دانیشیق دیلینده داها چوخ  اورتا یاش اوستونده‌کی یورتداش‌لاردان ائشیدیلیر. یئرینی یئنیجه فارسجادان گئچن مطمئن کلمه سینه بیراخیر. میتبئیین بو سؤزجویون اسکی‌دن آلینیب، دیلیمیزین سس قایدالارینا اویدورولموش بیچیمی ساییلیر.
3. ماحمودیه(Mahmudiye):"بویونباغ، اوجوندا داملا/آرمودا بنزر قیزیلی/داشی/قاشی اولان بویونباغ". سؤزجوک ان آزی ماراغا و میانادا وار. ایلک اولاراق بیر کیشی آدیندان گله‎بیله‎جه‎یینی ساندیم. آنجاق عثمانلیجادا بیر بیلگی دقتمی چکدی؛ آرمودیه(armudiye)، آرموت/امرود میوه‌سینه بنزر بیر تاخی‌سی اولان و نظرلیک اولسون دییه آسیلان قادین بویونباغی وار عثمانلی‌لاردا. حتا مزارداش‌لاریندا بئله آرمودیه گؤرونور. کلمه فارسجا آرموت<امرود ایله عربجه ـیه اکی ایله یاراندیغی آچیق‌دیر و عثمانلیجادان آذربایجانا گلدییی کسین اولاراق سؤیله‌نه‌بیلر. سانیرام آرمودیه، "محمود" آدینا بنزدییی اوچون، ایکی‌سی‌نین قاریشیمی‎ندا "ماحمودیه" اورتایا چیخیبدیر.
4. اَجوزا(ecuza):"پلاستیک جینسی‌ندن، قوندارما(مصنوعی) جینس‌لر". مثلا بئله بیر جومله‌ده ایشله‌نیر:"بو تسبئح اَجوزادی، داش ده‎ییل". آذربایجان و زنجان‌دا آز فرقله باشقا سؤیله‌ییش‌لری(اَجوزه/ecüze، اَژنا/ejna) و معنالاری(مثلا پارتلاییجی ماده)دا وار. سؤزجوک عربجه "اجزاء"(=تیکه‌لر، تیکه‌جیک‌لر)دان گلدییی آچیق‌دیر. آنجاق منجه عثمانلیجا یولویلا گلیب‎دیر. باشقا بیر یازی‌دا اشارت ائتدیییم کیمی، اون دوققوزونجو یوزایل‌ده غرب‌دن گلن یئنی مفهوم و قاورام‎لارا و بیلیم دیلینده ایشلک اولان سؤزجوک‌لره، عثمانلی‌دا، "انجمن دانش" کیمی قوروم‌لار، عربجه و فارسجا قارشیلیق‌لار(معادل) اؤنرمه‌یه باشلادی‌لار. اون مینلرجه بئله سؤزجوک یاراندی. بوگون بونلارین بیر قیسمی‌ هله‎ده تورکیه‌ده ایشله‌نیر و فارسجا، عربجه کیمی دیللرده قبول گؤرنلری ده وار. اجزاء بو اؤنریلن سؤزجوک‌لردن بیرایدی. اجزا، تورکجه‌ده، "پارچالار، پارچاجیق‌لار" معناسی یانیندا، "ماده، کیمیا ماده‌سی/مادۀ شیمیایی" کیمی آنلام‌لاردا دا یایقین اولدو و بوگون‌ده تورکیه تورکجه‌سینده یاشار. بوردان اجزاچی، اجزاچی‌لیق(Eczacı,eczacılık)، "داواچی، داواچی‌لیق، pharmaceutics و  فارماکولوژی معنالاری قازاندی و بوگون ده بو معنالاری ایله یایقین ساییلیر. آنادولو آغیزلاریندا، اجزا "کیبریت" معناسیندا دا گؤرولور. جمهوریت دؤنمی‎نده، داواخانا قارشیلیغی اولاراق، اَم‌ائوی یانیندا اجزانه (<اجزاخانه)(eczane)ده اؤنریلدی و بو قیسالتما رغبت گؤروب، یایقین اولدو.
5. آپارماق(aparmaq):"بیر یئره گؤتورمک، فارسجاسی: بُردن". آذربایجان تورکجه‌سیندن باشقا، دوغو آنادولودا دا گؤرونور. تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده "چالماق، گیزلیجه آلیب قاچماق" معنالاری کوچه-باجا دیلینی گؤسترمک اوچون ایشله‌نیر. سؤزلوکچولر، اورتا تورکجه‎ده‌کی "آلیب-بارماق"(=آلیب-گئتمک) فعلیندن گلدییی‎نی قبول ائدیرلر. بو گؤروشو دوغرولایان بوگون قزاقجا، قیرقیزجا، اؤزبکجه، باشقوردجا و اویغورجادا هله‌ده "آلیب-بارو" و بنزر بیچیم‌لرین یاشاماسی‌دیر(یازیلی اویغورجادا، "آپارماق"دا وار). نیشانیان، آپارماق فعلی‌نی اورتا ایرانجا/پهلویجه apurtan(=آوردن، گتیرمک) فعلینه باغلاماغا چالیشسادا، گؤروشو قبول ائدیله‌بیلمز. تورک دیللرینده یاشایان شاهیدلر بیر یان‌دا دورسون، پهلویجه فعل ایله آپارماق فعلی‌نین آنلام ضدلییی وار.
6. حَزْیر(hezir):"تخمین". آذرشهره باغلی "قاضی‌جهان/قَزْجان"دا درلنمیش[1]. سؤزجوک اسکی اکینچی‌لیک و باغچی‌لیق ایشلریله ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر. فارسجا سؤزلوک‌لرده(عمید، دهخدا کیمی) "حَزْر" وار:"تخمین، آغاج‌داکی میوه‌لری/چؤل‌ده‌کی بیچینی تخمین ائتمک" دئمک اولور. عربجه‌ده حَزَر "تخمین ائتدی"، حُزْر/حِزْر/حَزْر "تخمین" و مَحْزره ده یئنه او معنادا دیر. آنادولودا(قیصری، نییده، آدانا) بیر حزیر (hezir) وار:"اسکی‌دن بوستان محصول‌لاریندان آلینان اوندا بیر وئرگی" آنلامی داشیر. بودا بیزیم حزیر اولابیلر. تخمین قارشیلیغی عثمانلی قایناق‌لاریندا تاسیم(tasım) دا وار و یئنی تورکجه‌ده ده بعضن گؤرونور.
7. باندوروم(bandurum):"پول کیمی کیچیک اشیالاری باغلاماق اوچون یارایان باغ، ایپ، ساپ، باند". اؤزللیک‌له بانک‌دان آلینان پول باغلی‌سینا "باندوروملو پول" دئییلدییی‌نی یازار سایین شهبازی(ائل دیلی و ادبیاتی درگی‌سی، 7.نجی سایی). او یازی‌دا، سایین شهبازی اوزونجا، سؤزجویو بندی-رومی(=بندِ رومی) اولاراق آچیقلاماغا چالیشیر و قاراباغ‌دان گلدییی احتمالی اوزرینده دورار. منجه سؤزجوک آچیق‌دیر. تورکجه و عثمانلیجادا، فرانسیزجا(banderole)دان آلینتی اولاراق باندرول(bandrol) واردیر. روسجادا دا باندرول وار و اوردان قافقاز یولویلا دیلیمیزه گیرمیش اولابیلر. عربجه و فارسجادا دا بندرول/باندرول اولاراق گؤرونن کلمه،  ایتالیانجا banderuola  دان گلیر. ایتالیانجا سؤزجوک bandera "بایراق" دان گلیر و "کیچیک بایراق" دئمک اولور و اصلیندن رنگلی کاغیذلارا وئریلن آدایمیش.
8. شورتان(şortan):"نوودان، شیرنوو". اورمودا و اطرافیندا یاشایان سؤزجوک، آنادولودا و تورکیه تورکجه‎سی نین یازی دیلینده ده گؤرولور و فرقلی ده‌ییشگه‎لری وار: چؤرتن(çörten)، شؤرتن(şörten)، چورتان(çortan) و باشقالاری..بیلیندییی کیمی سؤزجوک ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر. نیشانیان'ین یازدیغینا گؤره çur "سو"، و ortan "بورو، لوله، اولوق" کلمه‌لری‌نین بیرلشمه‌سیندن اورتایا چیخیب‌دیر.
9. رئی(rey):"برکتلی، بارلی، یاغینلی-یاغمولور ایل". اردبیل بؤلگه‎سینده یایقین‌دیر آنجاق باشقا بؤلگه‌لرده ده وار. فارسجادا دا ریع، دانیشیق دیلینده "رونق، قازانج" معنالاری داشیر. کلمه‎نین نهایی قایناغی عربجه ریع/رَیَعان "هر زادین ایلکی و ان یاخشی‎سی" اولدوغو بیلینیر. آنادولودا رئی/ریع یوخ کیمی دیر.
10. پئنجک(péncek):"کوت(پالتار)، جکِت". کلمه آنادولودا (قارص) بئیینجک(beyincek) اولاراق گؤرونور. روسجا pidjak دن گلدییی آنلاشیلیر. روسجا سؤزجوک ایسه اینگیلیزجه pea-jacket "گمیچی‌لرین پالتوسو" سؤزجویوندن گلیر. اینگلیزجه سؤزجوک، بیر آلینتی-ترجومه اولوب و هولندجا Pij-jekker "یون جکت"دن گلدییی بیلینیر.

---

[1]  وحید کاظم‌زاده قاضی‎جهانی، قاضی‌جهان در گذر تاریخ، تبریز:احرار، 1383. 97.ص

آنادیل‌دن درلمه‌لر-19

 

1. بیسک(bisk):"دَییرمان داش‌لاری‎نین اورتاسیندان گئچن دمیر میله". اسکی دییرمان‌چیلیق‌دا یایقین بیر سؤزجوک‌دور. آنجاق اسکی دییرمان‌لارین ییغیشیب، گئتمه‌لریله بو اصطلاح دا اونودولمایا اوز توتوبدور. سؤزجویو اوزون زامان آراشدیردیم. ایلک باش دا چتین گلدی. کشف ائدینجه چؤزومونده اَن چوخ سئویندیییم و حظ دویدوغوم سؤزجوک لردن بیر اولدو. بو بیچیمی ایله سؤزجوک آنادولودا یوخ. آنجاق کؤچوشمه(متاتز) یاشدیغی‌نی دوشونسه‌ک، هر زاد اورتایا چیخیر: سیبک>بیسک. آنادولو آغیزلاریندا، اوچ ده‎‎ییشگه‌سی وار بو سؤزجویون. اوچونون ده آنلامی بنزر. کلمه‌نین اوچ‌ده آنلامی وار: بئشیک‌دن سیدییی ائشییه چیخاران قامیش؛ ال دییرمانی‌نین اورتا آغاجی؛ محور. آنادولودا سیبک(sibek) یانیندا، سؤبک (söbek)، سوبک(sübek) ده وار.  اسکی قایناق‌لاردا، رابغوزی‌نین قصص الانبیا‌سی‌ندا اون یول گئچر. دیوان لغات الترک ده، سیبک بنزر معنالار داشیر(قطب الرحی و قصب اولاراق چئویریلیر). کلاوزن'ـا گؤره اساس معناسی "اورتادا اولان اوزون بیر زاد" بوتون بو آنلام‌لاردا گؤرونور(788.ص). منجه سیبک و بیسک، ایکی‌سی‌ ده دیلیمیزده "محور" قارشیلیغی اولاراق ایشله‌نه‌بیلر. فارسجاداکی سیبک، یئنی سؤزجوک‌دور. وسیله‌نین یومرولوغونا گؤره دانیشیق دیلینده بئله آدلاندیریلیبدیر. تورکجه‌ده کلمه سونو –sk اولمادیغی اوچون گلیشمه‌نی بئله آچیقلایابیلیریک؛ sibek>*bisek>bisk. بئله بیر سؤزجویون گونوموزه گلیب چیخابیلمه‌سی، آذریچی‌لیک یالان‌لارینی بیر داها اورتایا چیخاریر. دییرمانچیلیق سؤزجوک‌لری‌نین تامامینا یاخینی تورکجه اولدوغو اوچون، تورک‌لرده کؤکلو بیر دییرمانچیلیق گله‌نه‌یی اولدوغو اورتادا‌دیر.
2. فیستان(fistan):"قادین کؤینه‌یی". یئرلی آغیزلاردان، خلیل دیزه‌سی کندیندن توپلانیب‎دیر. باشقا بؤلگه‌لرده ده اولابیلر. عثمانلی گئییم کولتورونون اؤنملی عونصورلاریندان ساییلیب، یونانجا-ایتالیانجا (fustagno: میتقال/میدقال قوماشی نین آدی) کیمی دیللر یانیندا، بؤلگه‎ده، عربجه و کوردجه کیمی دیللرده ده گؤرونور. تورکیه‌ده داها چوخ بیزیم "دون" دئدیییمیز گئیسی‌یه بنزر. عربجه‌ده، فستان، آشاغی-یوخاری بو معنالاردا دیر. "فُستان زفاف"(توی دونو/گلین‎لیک دونو) دئمک اولور. کلمه‌نین کؤکنی‌نه گلینجه، نیشانیان سؤزجویو آرامجا piştan:"کتن/کتان" سؤزجویونه باغلار و بو سؤزجویون آکادجا piştuایله کؤکدش اولابیله‌جه‎یینی یازار. آرامجا سؤزجوک آکادجادان آلینج اولابیلر. آذربایجانا شوبهه‌سیز، عثمانلی یولویلا گلیب‌دیر و داها چوخ آنادولو و ایستانبول ایله تماس‌دا اولان بؤلگه‎لرده یاییلیب‌دیر.
3. میتیل(mitil):"یورقان آستاری اوچون ایشله‌نن قوماش". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا، یایقین‌دیر و "اوزسوز یورقان، چیرکین آدام، اوزسوز یاتاق و.." کیمی معنالاری وار. آذربایجان‌دا بیر ده مجازی معناسی اولدوغونو ائشیتمیشم:"یورغون، ترپه‌نه‌جه‎یی اولمایان آدام". فارسجا سؤزلوک‌لرده، مَتیل و مِتیل بیچیم‌لریله "یاستیق/یورقان آستاری" معنالاری وار و تورکجه‎دن آلینتی اولمالی‌دیر. میتیل ایسه، آسترید منتس (Astrid Menz) آراشدیرماسینا گؤره[1]، ارمنیجه(mtil)دن آلینج‎دیر. شهریار مشهور شعرینده بو سؤزجویو گتیریر:"خان یورقانی، کند ایچره مثل‌دیر، میتیل اولماز".
4. موغاببا(muğabba):"قولچاق، گلینجیک". بعضی بؤلگه‌لرده(ماراغا، ملیک کندی و..) گؤرولن سؤزجویون مجازی معنالاری دا واردیر:"چوخ سئویلیب باغیرا باسیلان شئی/نسنه". یئرلی آغیزلاردا موغاووا (muğavva) سؤیله‌ییشی ده وار. سانیرام کلمه‌نین کؤکنی آیدین‌لاشیر: آنلاشیلان مقوّا، بیلنن قالین(یا قالین‌لاشدیریلمیش) کاغیذلاردان حاضیرلانان "قورچاق/قولچاق"لارا بو آد وئریلیرمیش؛ سونرالاری قیسالاراق موغاووا>موغاببا اولوب‌دور. بوگون ده موقاووا قولچاق وار و ایگیلیزجه‌ده (moulded) paper doll اولاراق بیلینیر و قالیب‌لی کاغیذدان چیخاریلیر، کسیلیر.
5. ناسیرقا(nasırqa):"کرپیج و بنزرلری‌نی داشیماق اوچون تخت کیمی، دؤرت یان‌دان توتولان و ایکی آدامین داشیدیغی وسیله، زنبه" بعضی یئرلی آغیزلاردا "فرغون" قارشیلیغی اولاراق دا گؤرولور. نه ایسه سؤزجویون روسجالیغی بیلینیر. روسجادا nosilki "برانکارد، سدیه" دئمک‌دیر. کلمه‎نین ایسلاوجا کؤکنی وار و تورکیه تورکجه‌سینده یایقین اولان سدیه(sedye) کیمی، اصلینده "اوتورماق" معناسیندا بیر فعل‌دن قایناقلانیر. سدیه ایتالیانجا sedia دان گلیر.
6. مترت(metret):"یوغورت ساخلاماق اوچون ساخسی قاب". هادی به‌یین یازدیغینا گؤره(دیل دنیز، 760.ص) تبریزده یایقین‌دیر. سایین هادی کلمه‎نی بارت(>بارداق) کلمه‎سینه باغلاماق ایسته‌سه‌ ده بو گؤروش قبول ائدیله‌بیلمز. منجه آنادولودا و باشقا تورک دیللرینده گؤرونمه‎ین بو سؤزجوک آلینتی ساییلمالی و قایناغی دا عربجه دیر سانیرام. فارسجا قایناق‌لاردا "مِطْهَره" بو آنلام‎لاری داشیر:"ابریق، آفتافا، دستماز سویو اوچون قاب". آنلاشیلان بوردا کلمه سونوندا بیر ـه/ـت واریمیش یعنی "مِطْهَرَت" اولورموش. هـ سس‌سیزی دوشونجه مطرت/مترت اورتایا چیخار.
7. پین(pin):"تویوق‌لارین قالدیغی یئر، هین<این>نین". سؤزجوک یئرلی آغیزلاردا گؤرولور. آنادولودا دا یایقین‌دیر. درلمه سؤزلویونه گؤره، چوروم، گوموشخانه، ایغدیر، قارص، وان، مالاتیا، غازی آنتپ، کرکوک (آلیتن کؤپرو) کیمی یئرلرده وار. آیریجا پوندوک(pündük) بیچیمی (اوردو)، پونه(püne)(آرداهان) و بنزر ..یان بیچیم‌لرده وار. سؤزجویون ارمنیجه‌دن گلدییی بیلینیر. پون، ارمنیجه‌ده، "یووا" دئمک دیر (دانکوف، 29.ص). دیلیمیزده پین قارشیلیغی دیلیمیزده اسکی‌دن این(in)دیر و اونون ده‌ییشگه‌سی، هین(hin) و نین(nin) اولاراق دا گؤرونور. تورکیه تورکجه‎سینده بو آنلام‌دا، یازی دیلینده کومس (kümes) وار. او دا آلینتی و یونانجادیر. آیریجا دیلیمیزده تونه‌ک(tünek) کلمه‎سی ده وار. بو گؤزل سؤزجوک، ایستانبول تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده ده گؤرونور و تونه‌مک(tünek) "گئجه‌له‌مک، گئجه‎نی بیر یئرده گئچیرتمک" فعلیندن گلیر. تونه‌مک فعلی ده، اسکی تورکجه‌ده‌کی "تون"(tün) "گئجه" سؤزجویوندن گلمک‌ده‌دیر. دیلیمیزده بو سؤزجویون قالینتی‌سی "دونن/دون" دور. او زامان تونه‌ک، یئرینه دونه‌ک گؤزله‌نیردی و بو بیچیم ده، آنادولو آغیزلاریندا(ایسپارتا، قیصری) گؤرونور. اسکی عثمانلی متین‌لرینده ده بو بیچیم وار. بنزر بیر کلمه باشی ت/t قورونماسی‎نی آذربایجان آغیزلاریندا و دوشونمک فعلینده گؤره بیلیریک. اؤنجه‌ده یازدیغیم کیمی بعضی یئرلی آغیزلاردا دوشونمک یئرینه توشونمک (tüşünmek) وار.
8. یَل(yel):"جیلیققا(cılıqqa)، قولسوز جکئت". آذربایجان‎دا گؤرولن کلمه‌نین تورکیه‌ده‌کی قارشیلیغی یَلَک(yelek)دیر و اینگیلیزجه‌ده (Jellick/Jelick) اولاراق، فرانسیزجایا، عربجه یولویلا گیرره‎ک gilet بیچیمی قازانیب و باشقا آوروپا دیللرینده ده گؤرونور. فارسجا و تورکجه‌ده فرانسیزجادان آلینان "ژیله"ده یایقین‌دیر. آشاغی-یوخاری بوتون قایناق‌لار کلمه‌نین نهایی کؤکنی‌نی تورکجه یلک اولاراق گؤستریرلر. یلک، دیلیمیزده لَلَک اولاراق یاشار و "قانادین بؤیوک توک‌لری" دئمک اولور. آنلاشیلان یلک، یئل آلدیغی اوچون بئله آدلانیر. نیشانیان سیاحتنامه‌‌دن "باغیر یلگی" اؤرنه‌یی‌نی وئریر. کلمه‌نین یَلَه/یال کلمه‌سینه باغلاماغا چالیشان‌لار دا وار. منجه آذربایجان‌داکی "یَل" بیچیمی‎نین، یلک‌دن گئری یاپیم یولویلا ایجاد اولونماسی چتین گؤرونور. او زامان یَلَه(=یال)/یَل‌دن گلمه‌سی داها گوجلو بیر احتمال‌ ساییلیر(بو احتمالی خدیجه شیرین اوسر(Hatice Şirin User) اورتایا آتیبدیر). اونون یازی‎سیندا، آذربایجان‌داکی "یَل" بیچیمی گؤزدن قاچمیش‌دیر. بو گون دیلیمیزده جیلیققا(عربجه‌دن می؟ روسجادان می؟) و ژیله یانیندا، داها یاشلی قادین‌لار یَل آدینی یاشادیر‎لار. روسجا ژیلت(کیچیلتمه‌سی: ژیلتکا)، جیلیتققا سؤیله‌ییشی و فارسجا سؤزلوک‎لرده‌کی جلیدقه، جلیتقه کیمی بیچیم‌لرین قایناغی ساییلابیلر.
9. چور(çor):"مریض‌لیک، آفَت، درد". آنادولودا دا یایقین دیر و چؤر(çör) ده‌ییشگه‎سی ده وار. تیتسه قایناغی‌نی‌ بیلمیرمیش و کوردجه چور(çor) "سالغین، یاییلان حیوان مریض‌لییی"ندن گله‌بیله‌جه‌یینی یازار(530.ص). حسن ارن، دانکوف'ـا دایاناراق ارمنیجه‌دن گلدییی‎نی یازار(98.ص). سایین هادی، دیل دنیزده، دوغرو اولاراق اسکی تورکجه‌ده‌کی چور سؤزجویونه دایاندیریر کؤکو(400.ص). اما یانلیش اولاراق اونو کوْر/کورلاماق کلمه‌سییله قاریشدیریر. بعضی یئرلی آغیزلاردا چ<ک حادثه‌سی یاشانسادا، بو دوروم لهجه‌لیک ساییلیر و تورکجه‌ده و اؤزللیک‎له آنادولودا گؤرونمز. هله ک<چ ده‎ییشیمی، بیلدیییمه گؤره هئچ بیر تورک دیللرینده یاشانماز. نه ایسه فخری‌نین خسرو و شیرین  آدلی منظومه‌سینده(میلادی 1367.ایل‌ده یازیلمیش‌دیر)، دانکوف'ون نقلینه گؤره، بو سؤزجوک گئچر. منجه بو بیلگی ده کلمه‌نین کوردجه و یا ارمنیجه اولمایاجاغینی گؤرسه‌دیر. دیوان لغات الترک‌ده، کلمه اوغوزجایا مخصوص ساییلیر و ایکی معناسی وار:"دیشیلیک اورقانی بیتیشیک/دار اولان قادین، ساریلان بیتگی". کاشغرلی محمود'ـا گؤره، ایلک معنا ایکینجی‌سی‌ندن قایناقلانیر. آذربایجان‌دا داها چوخ اوزوم‌ده گؤرولن بیر آفته بو آد وئریلیر. قارغیش‌لاردا دا وار. آنلاشیلان بیر آفت و یا بیتگی‌لره ساریلان آفت‌دن، قادین‌لاردا گؤرولن غیرعادی دوروما گئچیلیب و عینی یولویلا، بیتگی‌لری مریض‌لدن و اونلارا ساریلان آفت، عمومی‌لشیب آفت آدی اولوبدور. آفت‌دن مریض‌لییه گئچمک، چتین ساییلماز. بیر زامان‌لار تورکیه‌ده، پاتولوژی قارشیلیغی اولاراق "چور بیلیمی"  اؤنریلدی، آما یایقین‌لیق قازانمادی.
10. پیغی(pığı): رحمتلیک غلامحسین ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره(213.ص) مشکین‌ده، "لاشخور/لئشجیل، قوزقون" دئمک‌دیر. سؤزجوک پیغو/پیقو یازیم‌لاریلا فارسجا قایناق‌لاردا دا گئچر. سؤزلوک‌لردن علاوه معیرالممالک دوستعلی خان(تاصرالدین شاه'ین باجی اوغلوسو) خاطره‌لرینده وار[2]. بعضی قایناق‌لاردا بیر اسکی تورک لقبی اولان یبغو/یابغو ایله قاریشدیریلیب‌دیر. فارسجادا "نوعی باز" اولاراق آچیقلانیر. آنادولودا پوهو قوشو(puhu kuşu) آدی وار و اؤزللیک‌له "بیر بؤیوک بایقوش جنسی" ساییلیر. کلمه‌ اسکی تورکجه‌ده‌کی اوگی(ügi)دن گلمه‌لی دیر. کاشغرلی‌نین یازدیغینا گؤره، او چاغ‌دا بئله، کلمه اوهی (ühi) اولاراق دا سؤیله‌نیرمیش. اسکی عثمانلیجادا پوغو(puğu)دا وار. منجه کلمه باشینا پ/p سس‌سیزی سونرادان گلیر و حیوانین سسی‌نین تقلیدیندن قایناقلانیر. پیغو یئرآدلاریمیزدا دا گؤرونور. بُجنورد'ا باغلی بیر کندین آدی پیغو/پیقو بیچیمی‎نده‌دیر.

---

[1]  آسترید منتس، ارزروم آغزیندا ارمنیجه اؤدونچ سؤزجوک‌لر، تورک دیللری آراشدیرمالاری، 19.ج. 2009. 106-89.صص

[2]  معیرالممالک دوستعلی خان، وقایع‎الزمان(خاطرات شکاریه)، حاضیرلایان: خدیجه نظام مافی، تهران: نشر تاریخ ایران، 1390. 70.ص

آنادیل‌دن درلمه‌لر-18

 

1. بیتیریم(bitirim):"قیویراق، هوشلو-باشلی اوشاق". سایین نقابی‌نین یازدیغینا گؤره خلیل دیزه‌سی کندینده وار سؤزجوک. بلکه باشقا یئرلرده ده وار. بیلدیییمه گؤره کلمه آنادولو آغیزلاریندا "ذکی، هوشلو" معناسی یانیندا "اوج، مرز" معناسی‎دا وار و بودا منطقلی گؤرونور. آیریجا تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده "سفیل، پژمرده، پریشان، دوشگون" معنالاری دا تیتسه سؤزلویونه آلینیب‌دیر. بو ادبی معنالار، بیتگین‌لیک و یورغونلوق معنالارینا دایانمالی‌دیرلار. اوست-اوسته بیتیریم‌ده، اوچ معنادا گؤرونور:1. اوج، مرز، سینیر. 2. قیوراق، باشاریق‌لی. 3. پریشان، یورغون. بونلاردان ایکینجی‌سی بیر آز آچیشدیرمالی. –Xm اکی‌نین فاعل‌لیک معناسی قازاندیران باشقا اؤرنک‌لری ده وار. بودا آد-صفت گئچیشگن‌لییی‎نی گؤستریر تورکجه‌میزده.
2. گیلدیک(gildik):"ایت بورنو آدییلا دا بیلینن داها چوخ چؤللرده قیزیل گوله بنز چیچک‌لری اولان، اما داها چوخ ساری/آغ رنگ‌لری چیچک‌لر آچان تیکانلی گول و اونون یومورتامسی میوه‌سی. فارسجاسی: نسترن وحشی". تورکیه‌ده، قوش بورنو، یابان گولو کیمی آدلارلا بیلینن بیتگی‌نین ایت بورنو آدی دا یایقین‌دیر. بیر آتاسؤزونده بئله گئچر:"هر زاد قوتولدو، ایت بورنو ساتان گلدی!"(غریب ادعالاری اولان بیرینه دئییلیر). سؤزجوک بو آنلامی ایله آذربایجانا مخصوص کیمی گؤرونور. آنجاق بیر آز فرقلی معنالاردا آنادولودا دا یایقین‌دیر. گیلدیک(سیواس-سوشهری)"قیغ(قویون، کئچی، دَوَه قیغی) دئمک‌دیر. آفشین (ماراش‌دا) "شار/بیلیه" آنلامی وار. غیلدیک(gıldik)، ارزروم‌ و الازیغ کیمی بؤلگه‌لرده گؤرولور. گیلیک(gilik) ایسه چرده‌ک/چکیردک معناسیندا ایسپارتا، ایزمیر، قونیا، آدانا و..کیمی یؤره‌لرده وار و شام آغاجی(کاج) کیمی آغاج‌لارین میوه‌لرینه وئریلن آد و تیکانلی آردیج(عرعر) معناسیندا دا گؤرونور. آشاغی-یوخاری اوسته‌کی معنالاردا گیللیک(gillik)ده آنادولودا بیر چوخ بؤلگه‌ده گؤرونور. دانکوف (78.ص) بو بیچیم‌لرین هامی‌سی‌نین، ارمنیجه‌دن گئچدییی‌نی یازار. اونا گؤره ارمنیجه klik، kltik "قیغ" دئمک‌دیر. تیتسه بو گؤروشه قاتیلیر(2.ج، 148.ص). آنجاق آذربایجان‌داکی بیچیم زامانلا و میوه‎نین شکلینه گؤره اورتایا چیخدیغی دوشونولمه‌لی‌دیر.
3. سوماق‌پالان(sumaqpalan):"دویو سوزمه‌یه یارایان دلیک-دلیک قاب، دویوسوزه‌ن". سؤزجویو اهر'ده ائشیتمیشم. یازیلی فارسجادا گؤرولمه‌سه‌ ده، یئرلی فارسجالاردا(ان آزی اصفهان و قزوین‌ده وار) واردیر. بوردا منیم آنلایابیلمه‎دیییم "سوماق"'ین سوزولمه‌سی دیر! تورکیه تورکجه‌سینده کَوگیر(kevgir) یایقین‌سا دا، فارسجا کفگیر'دن گلدییی آچیق‌دیر. آنادولودا بونا قارشیلیق اولاراق، سوزه‌ک(süzek) وار. سوزه‌ک یانیندا، سوزگج(süzgeç) ده وار. سوزگج آذربایجان‌دا، تور'دان/قوماش'دان حاضیرلانان و ساغیلان سوتو، چؤر-چؤپ‌دن آریتماق اوچون ایشه یارایان وسیله‌نین آدی اولاراق گؤرولور. آنادولودا ایسه بو آنلام‎دا سوزه‌ک وار. سوزگج، دمیر/ پلاستیک و بؤیوک وسیله‌دیر یعنی فارسجا "آبکش" معناسینا یاخین دیر. سوزگج ده، سوزه‌ک ده، سوزمک فعلیندن، ایکی آیری آلت/وسیله آدی یارادان اک ایله تؤره‌ییب‌لر؛ سوساق(=سطیل، سوقابی) و سوسغوچ(susguç) کیمی. بو ایکینجی سؤزجوک، تورکمنجه‌ده "بئل، مالاغا(ملاقه<معلقه)" دئمک‌دیر. ایکی آد دا سوسماق(=سو چکمک، سو چیخارماق) فعلیندن گلیر. منجه بونلارین یانیندا، دیلیمیزده آبکش قارشیلیغی اولاراق-اؤنجه‌لری یازدیغیم کیمی- سوزه‌جک(süzecek) ده اؤنریلیب، ایشله‌نه‌بیلر. ایستانبول آغزیندا[1] و یازی دیلینده ایسه، یازیلدیغی کیمی، کَوْگیر یایقین‌دیر.
4. قاروره(qarure):"چاتلاتما، تاراققا(ترقّه)" معناسیندا اورمودا یایقین‌ایمیش. کلمه‌نین چوخ اسکی کؤک‌لری وار. عربجه قاروره "شوشه قاب" دئمک‌دیر. اسکی طبیب‌لر/اوتاچی‌لار، مریض‌لرین ادراری‌نی اوندا توتوب باخارمیش‌لار. سونرالاری بو شوشه قاب‌لارا نفت کیمی یانیجی ماده‌لر دولدوروب ساواش اثناسیندا، دوشمان قالالارینا آتارمیش‌لار. بو "قاروره"لر بوگونکو بومبالار/ال بومبالاری‌‌نین آتاسی/آناسی ساییلیر. بلکه داها دوغروسو ایندیکی مولوتوف کوکتئیلی ایله مقایسه ائدیله‌بیلیر. نه ایسه کلمه‌نین بو آنلامی ایله یاشایا بیلمه‌سی ایلگی چکیجی‎دیر.
5. قوبول(qubul):"دبّه، آغجا". گئنه‌ده اورمو دا ایشلک‌دیر. سؤزجوک فارسجا "قُبُل-منقل" دئییمی ایچینده ده واردیر. فارسجا دئییم "اثاث، قاب-قاجاق" کیمی معنالاری وار. اما قاجار دؤنمی‎نده، "دَوَه/قاتیرین خورجون کیمی ایکی یانیندان آسیلان، اوزون‌سوو بیربیرینه باغلانمیش ایکی قاب" معناسیندایمیش. سؤزجوک بو معناسییلا آنادولودا گؤرولن "قوبور"(qubur) سؤزجویونون ده‌ییشگه‌سی اولاجاق‌دیر. قوبور سؤزجویونو باشقا بیر یازی‌دا تحلیل ائتمیشدیک. موغولجادان آلینتی‌ ساییلیر.
6. فینچ(finç):"گؤورچین نوعو". دیلیمیزه گیرن یئنی آلینتی‌لاردان ساییلمالی‌دیر. چونکو اینگیلیزجه Finch دن گلدییی آچیق‌دیر. اینگیلیزجه سؤزجویون بیر چوخ آوروپا دیلینده بنزری وار و ژئرمانجا/ گئرمانجا کؤکنی اولدوغو دوشونولور. فینچ آوروپا قوشلاریندان و آدی‎نین دا سس تقلیدینه دایاندیغی سانیلیر. آنجاق فینچ، گؤورچین/گؤیرچین جنسی‌ندن ده‌ییل، اؤتوجو قوشولاردان دیر. فارسجا "فنچ" مجازی معنالار دا قازانیب‌دیر.
7. فیندو[2](findov):"آیاق‌لاری قیسا کؤپک جینسی". بو دا یئنی آلینتی‌لاردان تولاجاق‌دیر. ایشپیتس (spitz) جینسی کؤپک‌لردن ساییلیر بو ایت‌لر. مؤحتملن آوروپادا یایقین اولاراق گؤرولن فیدو(fido) کؤپک آدیندان قایناق‌لانیر. چونکو یازیلی فارسجا قایناق‌لاردا دا بئله بیر آدا راست گلینمه‌دی.
8. بیجک(bicek):"گونه‎باخان چیچه‌یی‌نین یانیندان چیخان طاباق‌لار". آنادولودا بیجک داها چوخ "بوجاق، گوشه" معناسیندادیر. آنجاق تَزه‌جه گؤیرن-بیتن اکین و یاشیللیغا دا بو آد وئریلیر. نه ایسه بوجاق> بیجاق سؤزجویونون اؤن‌سیرالی بیچیمی ساییلیر بیجک. منجه یازی دیلینه ده آلینابیلر.
9. لَه‎یَن(leyen):"دمیر-پلاستیک تشت کیمی، بلکه بیر آز داها درین قاب". داها چوخ پالتار یوماق دا و حامام‌دا یووونماق/یویونماق‎دان ایشه یارایان قابین آدی فارسجا لگن‎دن گلدییی آچیق‌دیر. سؤزجوک عربجه‌ده لقن و لکن یازیم‌لاریلا واردیر. سؤزجوک آرامجادا لقنا، یونانجادا ایسه lekane اولدوغو و بو دیللردن عربجه و فارسجایا گئچدییی دوشونولور. نیشانیان'ـا گؤره یونانجا سؤزجوک و لاتینجه    lanx (=تشت) بیر سامی دیل‌دن آلینتی اولمالی‌دیر. تورکیه تورکجه‌سینده ده یایقین اولان له‌یَن (leğen) بیر گزگین سؤز(Wanderwort) ساییلابیلر.  
10. واغزال(vağzal):"دمیر یولو دوراغی". کلمه بو آنلامی ایله اونودولموش کیمی دیر. آنجاق تبریزده بیر محل آدی اولاراق خاطره‌لرده وار. سؤزجویون روسجادان گلدییی بیلینیر. روسجا سؤزجویون ده اینگیلیزجه‌ Vauxhall دان گلدییی بیلینمک‌ده‌دیر. Vauxhall لندن‌ده مشهور بیر گزینتی مکانی‌ایمیش اون یئددینجی و اون دوققوزونجو یوز ایللر آراسیندا. سانکی دمیر یولو ایشلرینی اؤیرنمه‌یه گئدن روس‌لار ایلک اولاراق بو دوراق‌دا، ترن‌لرله تانیش اولورلار. "واکسال" آدی ایسه اورتا اینگیلیزجه‌ده Faukeshale (فالکس/Falkes[آدلی کیشی‌نین] اوتاغی و یا باغی) دئییمی‌ندن گلیر. واغزال آذربایجان جمهوریتی‌ندن بوگون ده یایقین‌دیر.

---

[1]  بوردا سؤز گلیمی آغیز سؤزجویو اوزرینه بیر-ایکی کلمه یازمالییام. سون زامان‌لاردا آغیز "شفاهی" قارشیلیغی اولاراق ایشله‌نمه‌یه باشلامیش. آغیز تورکیه‌ده و بیلیم دیلینده "لهجه/گویش" قارشیلیغی دیر. او زامان "آغیز ادبیاتی"، "لهجه ادبیاتی" کیمی معنالاری اولمالی.."شفاهی" قارشیلیغی دیلیمیزده هرکسین آنلایاجاغی "سؤزلو" کلمه‎‌سی دیر. "سؤزلو ادبیات"، راحاتجا "یازیلی ادبیات" دئییمی ایله contrast قوروب آنلاشیلیر.

[2]  فیندو، فینچ، قاروره، قوبول و بیجک آشاغی‎داکی قایناق‌دان آلینیب‌دیر: پرویز یکانی زارع، خوی یئرلی سؤزلری، ائل دیلی و ادبیاتی، 2. سایی، 1381.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-17

 

بو یازی، ایلک یازی‌لاردان بیرایدی. آنجاق کاغیذلارین آراسیندا گؤزومدن ایتمیش‌ایدی. سانیرام بعضی یازی‌لاریم‌دا سانکی بو یازی یایینلانمیش‌ایمیش کیمی دوشونوب یازمیشام.

1. کوت(küt): "تندیره یاپیلیرکن دوواردا دورماییب، ایچری دوشن چؤرک، تندیر کولونده پیشَن خمیر". بیلدیییمه گؤره آشاغی-یوخاری بوتون آذربایجان‌دا یایقین دیر. آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ فرقلی بیچیم‌لرده گؤرونور؛ ارزینجان آغیزلاریندا غود(ğud) یانمیش چؤرک اولور؛ بیتلیس‌ده گود(güd)، قارص، وان، سیواس و کرکوک‌ده کوت(küt)؛ موش ایله ارزینجان´ین بعضی بؤلگه‌لرینده کود(küd) اولاراق گؤرونور. کلمه‌نین ارمنیجه‌دن گلدییی‌نی دانکوف گؤسترمیشدیر(87.ص).
2. کوفله(küfle): اوست‌ده‌کی کلمه کیمی بو سؤزجوک ده اسکی چؤرکچی‌لیک ایشی ایله باغلانتی‌لی ساییلیر. بیر چوخ بؤلگه‌ده کوفله وارسادا، کولفه(külfe) ده یایقین ساییلیر. سایین اسماعیل هادی، دیل‌دنیزده بو بیچیمی اساس آلاراق، کلمه‌نی یانلیش‌لیق‌لا کول(kül) سؤزجویونه باغلار. آنادولودا، چوخ فرقلی بیچیم‌لر وار. ارزینجان‌دا گولوَه(gülve)، وان، بیتلیس‌ده کولوَه(külve)، قارص، سیواس، یوزغات دا کوفله و ایچ آنادولودا، کولبه(külbe)، کویله(küyle) و..بیچیم‌لری وار. کلمه‌نین بو قدر فرقلی اولوشو، آلینتی اولما احتمالینی گؤستریر. حسن ارن´ین ده یازدیغی کیمی، فارسجادان گلیر. گُلوَه، معین و دهخدا سؤزلوک‌لرینده "سوراخ تنور نان‌پزی" اولاراق آچیقلانیر. بو ایسه کلمه‌نین آنادولو و آذربایجان‌داکی آنلامی ایله اؤرتوشور. کوفله‌نین بیر ده تَپَه‌جه‌یی اولوردو.

فارسجادا، "گُل" کلمه‎سی "اود، قور" کیمی معنالاری اولدوغو دوشونولور. مثلا "گلدسته"(میناره) باشیندا اود یاندیریلدیغی اوچون(اوزاق دان گلن مسافرلر گؤرسون دییه) بو آدی آلدیغی سؤیله‌نیر؛ گُلخن (گُل+خن/خان=خانه):حامام اوجاغی و..گلوَه´نین بئله بیر آچیقلاماسی اولمالی‌دیر.

3. شاماخی(şamaxı):"چارقات/چارقد". بعضی بؤلگه‌لریمیزده بو آدییلا تانینیر چارقاد. رحمتلیک غلامحسین ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، خییوو/مشکین‌ده بو کلمه یایقین دیر. هر حال دا مشهور، شاماخی شهریندن گلن اؤزل چارقادلارا وئریلن آدیمیش. سونرالاری یایقین‌لاشاراق چارقادین هر جورونه بو آد وئریلیر. اؤزل آدلارین، عمومی آد حالینا گلمه‌سی، چوخ گؤرولور. تورکیه‌ده شیله(Şile) قارادنیز ساحیلینده ایستانبولا باغلی بیر ایلچه‌دیر. اورانین رنگارنگ بئزی مشهوردور. زامان‌لا "شیله" هر جنس‌دن آلا-بولا رنگی اولان قماشا وئریلن آد اولوبدور. "استانبولی" فارسجادا، شهر آدیندان گلره‌ک ایکی آنلام قازانیب‌دیر: بیری کیچیک، درین تشت، او بیریسی دویو ایله پیشیریلن و "خوروش"سوز یئییلن یئمک‌دیر(بلکه "استانبولی پلو" کیمی بیر دئییم‌دن قیسالتمادیر)؛ مشهد قووونو مشهور اولدوغو اوچون، تورکجه‎میزده، "قووونو"، دوشوب، مَشَد تک باشینا بو قووون جنسی‌نی بیلدیریر. مثلا: دونن ایکی مَشَد آلدیم! دئییلر. اینگیلیزجه‌ده هئشترخانـا turkey آدی وئریلیر. بیزده‌کی "هئشترخان" یئر آدیندان گلدییی کیمی، بو آمریکانین یئرلی حیوانی‎نین آدی دا تورکیه آدی‌ندان گلمک‌ده‌دیر. قیساجاسی ایلک اولاراق ماداگاسکاردان، عثمانلی/تورکیه یولویلا آورپایا گئدن بوگونکو هئشترخان‌لارا بنزر(بلکه چوللوق(çulluk) اولاراق بیلینن تویوقسو قوش) بیر قوشا "تورکیه قوشو" دئییلیر. سونرالاری آمریکادان گلن گرچک "هئشترخان"لارا دا بو آد وئریلیر. تورکیه‌ده هشترخان یئرینه "هیندی" وار. آذربایجان جمهوریتی‌نده روسجادان گلن هیندوشقا. ایکی‌سی‌نده ده هیندیستان قصد اولونمور. آوروپالی‌لار، یئرلی/قیزیل‎دریلی آمریکالی‌لارا "هیندلی"(The Indians) آدی وئریرلر و بو یانلیش کریستوف کولومب زامانی‌ندان بوگونه دوام ائدیر(کریستوف کولوموب عؤمرونون سونوناجان هیندیستانا واردیغی‌نی سانیرمیش). اوزون سؤزون قیساسی، شاماخی‌دا دا بئله بیر حادثه یاشانیب‌دیر هر حال دا. اؤزللیک‌له اون دوققوزنجو یوز ایل‌ده ایکی بؤلگه آراسیندا جدّی گئدیش-گلیش و آلیش-وئریش وارایمیش.
4. یوروماق(yorumaq): رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره مشکین‌ده (اونون یازیمی ایله: یوروماخ) "حرکت دادن" دئمک‌دیر. آذربایجان دا آزاراق گؤرولن سؤزجوک‌لردن دیر. اسکی تورکجه‌دن بری دیلیمیزده یوروماق، یورومک(yürümek) فعلی ایله بیرلیک‌ده، ایشله‌نیر. سانیرام ایکی فعل آیری توتولمالی‌دیر. اوزونجا آراشدیرماق نیتیم یوخ. قیساجاسی اسکی تورکجه‎ده یؤریمک(yörimek) فعلی وار. بیزده یئریمک اولان فعل. اما یوروماق´ین، باشقا بیر فعل‌دن، بیر یورماق فعلیندن گله‌بیله‌جه‌یینی دوشونمک اولار. چونکو یورتماق(yortmaq) :"دؤرت نالا آت چاپدیرماق" بئله بیر فعل‎دن قایناقلانمالی (>فارسجا یُرتمه=یورتما). منجه یازی دیلینه قازاندیریلمالی. بو فعلی یوگورمک(yügürmek) /یویورمک(yüyürmek)/یووورمک(yüvürmek) فعلی ایله ده قاریشدیرماق یانلیش اولور.
5. موجورو(mücürü): بعضی بؤلگه‌لرده گؤرولن کلمه‌نی رحمتلیک ساعدی موجری(müjri) اولاراق مشکین‌ده ائشیتمیش. آذربایجان جمهوریتی‌نین یازی دیلینده ده یایقین اولان کلمه "صاندیق، قوتو" دئمک‎دیر. قدیم بؤیوک آنالاریمیزین پال-پالتار، دَیَرلی شئی‌لر قویوب ساخلادیق‌لاری صاندیق‌لار یانی. کلمه فارسجادیر  و یئرلی فارسجالاردا دا گؤرونور. دهخدانین یازدیغینا گؤره ایلک فرهنگستان اونو پیکسید(pyxide)/کپسول(میوه‌لرده، بیتگی‌لرده مثلا بات-بات‌دا) قارشیلیغی اولاراق اؤنرمیش. دئمک کلمه‎نی کؤکلو فارسجا بیلیرمیش‌لر. منجه نهایی قایناغی بللی اولمادی.
6. ارمنی کیفیری(Ermeni kifiri): اینترنت گؤردویوم قدری ایله و رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، مشکین ده "خاچ‌شوران/خاج‌شویان" قارشیلیغی اولاراق بیلینیر. آنجاق "خاچ یودو" قیش‌دا و اوجاق (ژانویه) آیی‌نین آلتی‎سیندا اولور. حال بوکی ارمنی کیفیری، آغلار-گولر/فروردین‌ آیی‎نین ییرمی بئش‌یندن باشلایاراق بیر هفته/یئددیجه زامان دیلیمی‎نده اولور. آتامین سؤیله‌دیینه گؤره، ایلین بو زامانلاریندا، یاغین آز اولونجا، ارمنی‌لر یامان-یوووز دییرمیش‌لر. کیفیر، آذربایجان ساحه‌سینده داها چوخ "چیرکلی، کیرلی" دئمک اولسادا، آنادولودا کوفور(küfür) "یامان، سؤیوش، سؤوگو" دئمک اولور. بو سؤزجوک چاغداش ارمنیجه ده kufur اولاراق گؤرولور. ارمنیلر بو زامان‎لار خاچ(=صلیب)لاری سویا آتارمیش‌لار و یاغین اولورموش(بلکه اسکی تورک‌لرده اولان "یَده" داشی مراسیمی کیمی بیر اسکی قایناغی وار بو اینانجین). آنجاق کیفیردن بوردا قصد ائدیلن "چیرک" اولابیلمز و "یامان/سؤیوش" داها اویغون گؤرونور.
7. قورس(qurs):"پاییزین سون آیی، آذرآیی". آذربایجان تقویمی ایله ایلگی‌لی یازیلاجاق چوخ شئی وار. بیر گون بیری بو ایشی اله آلمالی. ایندی‌لیک او ایش اوچون ملزمه/ماتریال اولسون دییه بیر زادلار یازابیلیرم(ارمنی کیفیری اؤرنه‌یی ده بونا داخیل). قورس منجه اسکی تقویم ده "قوس"(=یای، کمان) آیی‎نین آدیندان گلیر. رضاشاه دؤنمی‎نده بو یئنی و زردوشتچولویه دایانان تقویمه گئچمه‎دن، آی آدلاری بورج آدلاریلا بیلینیردی(بوگون افغانیستان‌دا بو تقویم ایشلک‎دیر). او تقویم‎ده "قوس" آذر آیی‌ایدی. نه ایسه بوردا بیر کلمه‌ایچی سس‌سیز تؤره‌مه‌سی/ایچ تؤره‎مه(epenthesis) یاشانیب‌دیر. بنزر اؤرنک‌لر آز ساییلماز؛ توفک>توفنگ، فیشک>فیشنگ، محک>محَنگ، مملکت>مملکند..بوردا ن/n سس‌سیزی تؤره‎میش..ر/r سس‌سیز تؤره‌مه سی آز راستلانیر. سانیرام پاتلاماق>پارتلاماق بیر اؤرنک ساییلابیلر. قوس‌دا دیشلی-دوداقلی و/v سسی‌نین ییغیلماسی، بوردا ر/r سس‌سیزی‌نین تؤره‎مه‌سینه یاردیمچی اولوبدور.
8. خاناخاه/خوناخاه(xonaxah/xanaxah):"قوناق ساخلایان، ائو یییه‌سی، دوشرگه یییه‌سی". بیر آتا سؤزو ایچینده ائشیتمیشم میانادا؛ کوردو دؤمه‎یینجه خاناخاه اولمور(Kürde dövmeyince xanaxah olmur). زور/گوج اولمایینجا حقی قبول ائتمه‎ین‌لره سؤیله‌نیر. سانیرام بورداکی کورد´دن، خالخال بؤلگه‎سی‎نین کوردلری قصد اولونور. میانادا بیر-ایکی کورد کندی واریمیش خالخال قونشولوغوندا. آنجاق آفشارلار/آوشالار دؤنمی‎ندن بری خالخال‌دا قیرخا یاخین کندده کورد یئرلشیر. ایلک اولاراق خان‎لارا و حوکومته سیلاحلی گوج اولاراق گلن کوردلر، زامانلا یئرلی حایاتا گئچیرلر، شیعه‌لشیب، تورک‌لره قاریشیرلار. بوگون اون بئش-اون آلتی کندده کورد قالیر. او بیری کندلرین نفوسونون چوخو تهرانا و باشقا شهرلره(اؤزللیک‌له گیلان تورپاغینا) کؤچوبلر. تورک‌لره قاریشان‎لار دا وار. نه ایسه میانالی‎لارین گیلان‎لا آلیش-وئریش‌لری چوخ اسکی‌لره دایانیر. سؤز ائتدیییمیز کوردلر بو گل-گئت یولو اوستونده‎ایدیلر. سانیرام میانایا گلیب قوناق اولان کوردلردن بعضی‌لری، میانالی تانیشی‎نی گؤرونجه، تانیشلیغی دانیرمیش‌لار و گئریسی‎نی بو آتاسؤزو آنلادیر. ایلک اولاق خاناخاه´ی فارسجا خانه‌ خدا(=ائو یییه‌سی) کلمه‌سیندن گلیشدییی‎نی دوشوندوم. دهخدا سؤزلویونده، غیاث اللغات و آنندراج کیمی سؤزلوک‎لردن "خانه‌خواه" سؤزجویونو "بیر شهره گلن یولچو/مسافر تانیش/تانیدیق‎لارینا قوناق گئدیب ائولرینه یئرلشیر، بو ائو یییه‌سینه خانه‌خواه دئییلیر" آچیقلاماسییلا گتیریر. آیریجا یئرلی فارسجالاردا بنزر سؤزجوک واردیر. خوناخاه بیچیمی بیر آز سیرادیشی/غیرعادی ساییلیر. دانیشیق فارسجاسی‌نین تأثیرینده می، یوخسا کوردجه، تالیشجا کیمی دیللرین تأثیرینده می؟ کسدیره‌بیلمه‎دیم.

آنادیل‌دن درلمه‌لر-16

 

1. چاو(çav):"اوت‌دان هؤرولموش باغلیق". آنادولو آغیزلاریندا یایقین‌دیر. اورفا آغزیندا چاواماق فعلی ده وار؛ "بوغدا شیولری‌نین باشاق وئرمه‌دن اوزانماسی" دئمک اولور. دانکوف'ـا گؤره او فعل‌ ده بورایا باغلانمالی. دانکوف، چاو'ین ارمنیجه‌(çov)دان گلدییی‌نی دوشونور. تیتسه ایسه کوردجه اولدوغونو یازار. کلمه‌نین ارمنیجه کؤکنلی اولماسی داها گوجلو احتمال ساییلیر. چونکو اکینچی‌لیک دیلیمیزده کوردجه سؤزجوک یوخ درجه‌سینده‌دیر. ارمنیجه آلینتی‌لار ایسه بول ساییلیر. چاو خوی آغزیندا وار و باشقا یئرلرده ده اولابیلر.
2. قوروشقا(quruşqa):"بؤیوک لیوان". کلمه آشاغی-یوخاری هله‌ده دیلیمیزده گؤرونور. روسجالیغی بللی اولدوغو اوچون اوزرینده دورماق گرکمز. روسجاkružka ایسلاو دیللرینده، krug(=دایره) کلمه‌سیندن گلیر.
3. ایو(iv):"شیار". اورمو آغزیندا وار باشقا یئرلرده ده اولابیلر. آنادولودا ییو(yiv) اولاراق گؤرونور و کؤکو اسکی تورکجه‌ده‌کی یی(yi) "پالتارین تیکیشی"دن گلیر. ییچی "خیاط" اولورموش. اورتا تورکجه‌ده ایوچی (ivçi)/ ییوچی(yivçi) "تیکیجی، تیکیشچی" دئمک‌دیر(چاغاتایجادا). تورکیه تورکجه‌سینده سلاح‌لارین بوروسونداکی اویوق‌لارا(فارسجاسی:خان) ییو دئییلیر. توفک‌لرین بوروسونا تورکیه‌ده ناملو (namlu) آدی وئریلیر. بو ایسه یونانجادان آلینتی‌دیر؛  نیشانیان'ا گؤره lamnia یونانجادا "قیلیج، پیچاق آغزی" دئمک‌دیر. منجه دیلیمیزده "بورو" وارکن و فارسجا لوله‌نین تام قارشیلیغی‌ایکن، ناملو کیمی بیر سؤزجویه گره‌ک یوخدور.
4. موزا(moza): "موزالان، قان‌اَمَن بؤیوک میلچک". سانیرام بیر باشقا یازی‌دا بونا اشارت ائتمیشم. نه ایسه سؤزجوک آذربایجان‌دا یایقین‌دیر. آنادولودا موزا یانیندا، موز(moz)(قارص و کندلری، الازیغ و یؤره‌سی) و موزالان(mozalan) (قارص، ایغدیر)دا وار. آذربایجان دا موزالان سؤزجویو ده گؤرنور. آیریجا موزالاماق "حیرصله‌نیب قاچماق، قاچماق" فعلی ده مجازی آنلام دا واردیر. بو فعل قارص‌دا دا گؤرونور. دانکوف'ا گؤره موزا ارمنیجه‌دن آلینج ساییلیر(109.ص). سانیرام سؤزجوک فارسجا مُنج "آری، بال آری‎سی" و خرمُنج "موزا/موزالان" سؤزجوک‌لریله ایلگی‌لی‌دیر و بلکه ده پارتجا/پهلویجه‌دن ارمنیجه‌یه گئچیب‌دیر. هرحال دا، فارسجا منج ایله موزا'نین دوغرودان ایلیشگی‌سی اولابیلمز.
5. بَلَه‌بورت(belebürt): بله‌بورت ائیله‌مک فعلی اولاراق ائشیتمیشم. سانیرام سئیرک گؤرونن دئییم اولاجاق‌دیر. "سوپوروب اوتماق، بؤیوک تیکه‌لر گؤتوروب آغیزا سیغدیرماق" معناسی داشییر. ایلک اولاراق آنلاتیجی-بیلدیریجی(expressive) اولدوغونو سانیردیم. سونرالاری ارزروم آغزیندا بله‌وورت (belevürt) "اؤلچوب قارشیلاشدیرما" سؤزجونو گؤرونجه بو دئییم ایله ایلگی‌لی اولدوغونو دوشوندوم. گوموشخانه(اولوشیران)دا، بله‌وورت "شکیل‌سیز، قورخونج(گؤز)" اولاراق یاشار. آنلاشیلان فارسجا "برآوُرد" سؤزجویوندن گلیر. اؤلچمک مجازی اولاراق بؤیوک آددیم‌لار آتماق، بؤیوک پارچالار گؤرتورمک معناسی‌نی دا داشیماق‌دادیر.
6. پوشک(püşk):"قرعه، چکیلیش". داها چوخ پوشک آتماق(=قرعه چکمک) دئییمی‌نده وار. فارسجادا پِشک/پُشک اولاراق یاشار. پشک،اسکی قایناق‌لاردا دا وار و آنلاشیلان پشکل(=قیغ) کلمه‎سی‌نین آنلامداش و کؤکدشی دیر. آنادولودا یالنیز ایغدیر و قارص‌دا "پای" معناسیندا گؤرولور. عربجه قرعه(kura) تورکیه‌ده یایقین‌دیر. او دا فارسجا قارشیلیغی کیمی "تیکه، پارچا، کاغیذ تیکه‌سی" دئمک‌دیر. آنلاشیلان بیر زامان‎لار قیغ ایله قرعه چکیلیرمیش.
7.  میلچک(milçek):"بیلینن مشهور بؤجک، چیبین". هادی به‌ی دیل‌دنیز‌ده، میرچک(mirçek) سؤیله‌ییشی‌نی اساس آلسادا، آغیزلاردا داها چوخ میلچک وار. آنادولودا میلچک و بنزرلری چوخ گؤرونور. هله میرچک ایله بیرچک سؤزجویونو بیرلشدیرمک، قبول ائدیله‌جک بیر یانی یوخ‌دور. آنادولودا، میلچک اورفادا "میغمیغا" دئمک‌دیر. ایغدیر و قارص کندلرینده میلچه‌ی(milçeyh) "میلچک/سینَک"دیر. فرقلی بیچیم‌لره گلینجه، میچک(miçek)، سامسون، گومشخانه، ارزروم، قایصری، کرکوک‌ده واردیر. میچیک (mıçik) ایسه گوموشخانه‌یه باغلی اولوشیران‌دا "ایستی موسم‌لرده چیخان و اطرافی ساران سینک‌لر" دئمک‌دیر. آغری‌دا "ائششک آری‌سی" معناسی وارکن، میزیک(سامسون‌دا) میغمیغا(=پشه)دیر. بو فرقلی بیچیم‌لردن کلمه‌نین آلینتی اولدوغو فیکری اورتایا چیخابیلر. اوسته‌لیک، سؤزجوک آشاغی-یوخاری دوغو آنادولو و آذربایجان‌دا یاشاماق‌دادیر. دانکوف'ون یازدیغینا گؤره، سؤزجوک ارمنیجه‎دن آلینج‌دیر(108.ص). تورکجه‌ده میلچک قارشیلیغی سینَک(sinek) وار. سینک ایسه، اسکی تورکجه‌ده‌کی سینگ(siŋ)دن(بیر سس تقلیدی. میغمیغا آدینا دا دقت ائدین!) گلیر. آیریجا چیبین(çibin) ده اسکی تورکجه‌دن بری دیلیمیزده یایقین‌دیر. میلچک معناسی یانیندا، چیبین "آری/بال آری‌سی" آنلامی دا واردیر. بو قاریشدیرما /بولانما بیر چوخ دیل‌ده وار. فارسجا مُنج (میلچک/آری) اولدوغو کیمی، مگس(میلچک/آری) معنالارینی داشیماق‌دادیرلار.   
8. بورانی(boranı):"بال قاباغی، شاه‌قاباغی(فارسجا: کدوحلوایی/کدو تنبل)". بیر چوخ بؤلگه‌میزده، شاه قاباغی/بال قاباغی یئرینه بورانی ایشله‌نیر. رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، مشکین‎ده بئله‌دیر (61.ص). اوردا ، آغ بورانی، بال بورانی، سوموک بورانی کیمی فرقلی جنس‌لری واردیر. دیلیمیزده بورانی، فارسجادان آلینتی‌دیر. آنادولودا یایقین اولاراق گؤرولن بورانی(boranı/borani) بیر جور یئمک آدی‌دیر. اسکی و یئنی فارسجادا، بورانی بو معنادادیر. فارسجا کلمه نین کؤکنی آچیق ده‌ییل. نیشانیان'ین دئدییی کیمی عربجه بُرانی(برنیه نین جمعی) ایله ایلگی‌لی اولابیلر. سانیرام بورانی آدلی یئمه‌یی بادیمجان/قاباق (=کدو) ایله پیشیردیک‌لری اوچون، زامانلار بیتگی، یئمک آدی‌نین یئرینی آلیبدیر.
9. تانا(tana): "بورون دلییی". سؤزجویو ماراغادا  ائشیتمیشم. سانیرام دار بیر آلان دا یاشاماق‌دادیر. آنادولودا یوخ کیمی. آنجاق تورک دیللریندن، تاتارجادا تاناو(tanaw)، باشقوردجادا تانائو(tanau)، توواجادا تاناق (tanaq) اولاراق گؤرولور(استاروستین و آرخاداش‌لاری، آلتای دیللری‌نین کؤکنلی سؤزلویو، 1401-1400.صص). سؤزجوک موغول لهجه‌لرینده یایقین‌دیر. غرب موغولجاسیندا tanaϒa، قالموقجادا tana و..استاروستین ایله چالیشما یولداش‌لاری، تورک دیللرینده سون دؤنم‌لرده گؤرولدویو اوچون، موغولجادان گئچمیش اولابیله‌جه‌یینی دوشونورلر. بو گؤرورش دوغرو اولاجاق‌دیر. آنجاق بوردا سوندوغوموز وئری‌دن خبرسیز اولدوق‌لاری بللی‌دیر. آیریجا بو آلینتی آذربایجان‌دا یئنی اولابیلمز.
10. لؤتکه(lötke):"قاییق". تالیش بؤلگه‌سی و اردبیل‌ده ائشیتمیشم. بیلدیییمه گؤره، گیلکجه‌ده، هله‌ده "کیچیک قاییق" معناسییلا گؤرولور. سؤزجویون روسجادان گلدییی بیلینیر. روسجا لودکا(lodka) باشقا ایسلاو دیللرینده(آغ روسجا، بولغارجا کیمی) ده گؤرونور و اساس آنلامی "ایچی اویولموش آغاج گؤوده‌سی" دئمک‌دیر.
11. سیماخور(simaxor):"دمیر یولر بویونجا یو گؤرسه‌دَن بایراق و علامت‌لر". سایین م. نقابی‌نین خلیل دیزه‌سی کندی‌ندن توپلادیغی سؤزجوک‌لر آراسیندا گؤردوم. نقابی به‌ی سیماخور بیچیمی‌نی وئررک روسجادان گلدییی‌نی یازار. آنجاق سیمافور(Semaphore) بوتون آوروپا دیللرینده وار و فارسجادا دا یایقین‌دیر. او زامان فارسجا یولویلا، فرانسیزجادان آلیندیغی‌نی دا ادّعا ائتمک اولار. سؤزجوک sema (یونانجادا: علامت/ گؤسترگه) و phero(یونانجادا: داشیماق)دان گلیر و اوروپادا بایراق دیلی اولاراق دا بیلینیر. بایراق‌لا خبرلشمه‌یه ده سیمافور دئییلیر.
12. رزه(reze):قاپی‌لرین دالیندان باغلاماق اوچون قویولان حلقه، لولا". آنادولو آغیزلاریندا دا یایقین‌ اولوب یازی دیلینده ده گؤرونور. سؤزجویون عربجه "رزّه"دن گلدییی بیلینیر. فارسجا متین‌لرده ده گؤرولمک‌ده‌دیر. یئرلی لهجه‌لرده بیر آز فرقلی اولاراق، قاپی حلقه‌سی/توتاغی اولاراق دا ایشله‎نیر. رزه'نی باشقا بیر سؤزجوک اولان رَزوَه/رَزبَه "بیربیرلرینه برکیتمک اوچون بورولاردا آچیلان نارین اویوق‌لار(شیار)" ایله قاریشدیرماماق لازیم. رزوه/رزبه روسجا Razbetدن آلیندیغی بیلینیر. یئرلی فارسجالاردا، بو ایکی‎سی‌نین قاریشدیریلدیغی گؤرونور.

آنادیل دن درلمه-15

 

1. دیغا(dığa): سیسقا قالان، بؤیومه‌یَن آدام". آذربایجان‌دان باشقا آنادولودا دا گؤرونور و آنلام بیرلییی واردیر دییه بیلیریک. بعضی بؤلگه‌لرده "ارمنی دیغاسی" تعبیری ده وار و سؤزجویون کؤکنی‌نه اشارت دیر. نه ایسه کلمه آلینتی‌دیر و دانکوف'ا گؤره(710. مادّه) ارمنیجه‌‌ده دغای(dğay) "اوشاق" دئمک‌دیر.
2. شولاتلاماق(şolatlamaq):"بیر ایشی دقتسیزجه گؤرمک، باش‌دان سوووما ایش گؤرمک(فارسجاسی: سَمبَل کردن)". سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا لهجه‌لریمیزده ده اولاجاق‌دیر. آنادولودا، اؤزللیک‌له ارزروم‌دا، فرقلی بیچیم‌لرده وار؛ شولاللاماق(şulallamaq)، شوراللاماق(şurallamaq) "آرالی تیکمک، آتلاق-پیرتلاق تیکمک، ایری تیکمک، سیریماق". دانکوف'ون آراشدیرماسینا گؤره ارمنیجه‎دن آلینتی دیر.
3. شوراه(şurah): "بیرینه/بیر شئیه شوراهینی سالماق" دئییمی ایچینده گؤرونور. "علی شوراهین سالیب کیتابا" کیمی.  آنلاشیلان عربجه شَرَه‌دن گلیر. شَرَه "طاماه، دویمازلیق، شدتلی ایستک" دئمک‌دیر. آنجاق ایلک هجاداکی ä>u آچیقلانمالی‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمه‌دیم.
4. گیجیک(gicik): "قاشینما، حسودلوق". بوردا اؤزللیک‌له اوزرینده دورماق ایسته‌دیییم، حسودلوق معناسی‌دیر. آنادولودا بو آنلام‌دا قیسقانجلیق وار. گیجیک بو معناسییلا آذربایجان ساحه‌سینه مخصوص ساییلمالی. تورک دیللرینده گیجیمک/قیجیماق "قاشیماق و قاشینماق" معنالاری داشییر. آنادولودا گیجیک "قاشینما"دیر: اویوز مریضلییی(فارسجاسی: جَرب/گال). گیجیک‌لی(gicikli) "بیتلی" دئمک اولور. آنلام ایلیشگی‌سی آچیق‌دیر. گیجیشمک(gicişmek) "قاشینماق"دیر. حتا گیجیرگن(gicirgen) "قاشیندیران" و بیزده "گیجیتگن/ گیجی تیکانی" اولاراق بیلینن بیتگی‎نین آدی‌دیر. آذربایجان‌دا گیجیمک "بیرینه سورتوشمک، جنسی ایستمک گؤرستمک" معنالاری دا وار. اصلینده سانکی "قاشینماق" ایله "سئویشمه، جنسی بیرلشمه ایسته‌یی"نین بیر ایلگی‌سی وار فرقلی کولتورلرده. قیسقانجلیق‌دا قاشینماق ایله ایلگی‌لی اولمالی‌دیر. سانکی قیسقانج انسانین ایچینده بیر قاشینما، گؤینرتی، قاشینتی وار. نه ایسه منجه گیجیک بو معناسییلا دا یازی دیلیمیزه گیره‌بیلر.
5. سینسیمک(sinsimek):"اینیجمک، فنیکمک". دانیشیق دیلینده یایقین گؤرولور. آنجاق آنادولو تورکجه‌لرینده یوخ‌دور. بونون اوزاتیلان فعلی سینسیتمک "اینجیتمک، فنیکدیرمک"‌ده گئنه‌ده آنادولودا گؤرونمز. بو آنلام‌لارا یاخین سامیسماق(samsımaq) و سامسیتماق(samsıtmaq) دیوان لغات ‌الترک و آنادولودا واردیر. آنجاق ایکی فعلین بیرلشدیریلمه‌سی شکیل باخیمی‎ندان راحات گؤرونمور. منجه بوردا بیر موغولجا فعلین ائتگی‎سی اولابیلر. آناموغولجادا simsi- "آغریماق، سانجی حسّ ائتمک"، باتی موغولجادا simsire- و simsirid- یئنه‌ده او معنالاری داشییر(استاروستین و آرخاداش‌لاری، 1267.ص). بلکه بو فعلین تأثیر آلتیندا سامیسماق> سینسیمک، سامسیتماق>سینسیتمک حادثه‌لری یاشانیب‌دیر. سانیرام یازی دیلیمیزده گئنیشجه ایشلنمه‌سینه محذور یوخ..
6. آوان آغزی(avan ağzı): خوی دا "گل-گئت‌لی، چاخناشان یئر" دئمک‌دیر. آوان کوردجه، تورکجه، آلبانجا/آرناووتجا کیمی دیللرده ده یایقین‌دیر. اصلینده عربجه اعوان(=آرخاداش‌لار، یاردیمچی‌لار، کؤمکچی‌لر) دئمک اولور. سونرالاری "ظالیم، آدام ازه‌ن دؤولت آدامی" کیمی معنالار قازانیر آنادولودا (فارسجاداکی "اعوان و انصار" دئییمی‌نه ده دقت ائدین). سانیرام ایران‌دا و آنادولودا سیخ-سیخ گؤرولن "لات‌لارین/قابادایی‌لار و یولداش‌لاری(نوچه)" جماعتینه وئریلن آد اولور. قالابالیق و چاخناشما(ازدحام) بوردان قایناقلانمالی. بلکه‎ده آوان بوردا دؤولت دایره‌سی کیمی بیر یئره اشارت ائدیر.
7. آراشماق(araşmaq): "آختارماق، سوراقلاشماق". آنادولو تورکجه‌سؤزلوک‌لرینده یوخ کیمی‌دیر. آنجاق تیتسه سؤزلوینده "بیربیرینی آراماق" معناسیندا چاغداش یازارلاردان مثال‌لار گتیریر بو فعله. تیتسه‌یه گؤره بیرلیک‌ده‌لیک معناسی قاتان ـشـ/-ş- اکی ایله آراماق فعلیندن گلیر. او زامان بیربیرینی آختارماق معناسی یانیندا، بیرلیک‌ده آختارماق معناسی‌دا وار سؤزجوک‌ده. بو ایسه چوخ گؤزل آنلام‎دیر. "مباحثه" بیلیندییی کیمی "بیرلیک‌ده قازماق/قازیشماق" دئمک‌دیر(فارسجاداکی "کاوش" سؤزجویونه ده دقت ائدین). بیرلیک‌ده آختارماق معناسی سونرادان مباحثه کلمه‌سینه قازاندیریلیر. منجه بو فعل فلسفه و دوشونجه دیلیمیزده یئری بوش‌دور. سایین حسین مسلمی‌نین یازدیغینا گؤره(ائل دیلی و ادبیاتی درگیسی)، فریدن تورکجه‎سینده داهی واردیر. کلاسیک ادبیاتیمیزدا، صرّاف'ین و رحمتلیک یحیی شیدا'نین شعرلرینده بئله اؤرنک‌لری چوخ‌دور. او زامان فعلی جانلادیرماق دوغرو اولاجاق‌دیر. آراشدیرماق فعلی‌ده، آراماق‌دان –şdIr-/-ştIr- (تکرار معناسی قاتان)اک ایله تؤره‌ییب‌دیر. ییغیشدیرماق، سوووشدورماق، قاتیشدیرماق و..کیمی.
8. خودیک(xudik):"غم، کَدَر". قودیک(qudik) سؤیله‌ییشی ده وار. آغیزلاردا "قیسقانجلیق، گیجیک، حَسَد" معنالاری دا وار. ارزروم آغزیندا خودیک "تدیرگین‌لیگ/نگرانلیق" دئمک‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا باشقا لهجه‌لرده ده وار. آنجاق تیتسه سؤزلویونده یئر آلماز. فارسجادا "خدوک" اسکی قایناق‌لاردا چوخ یایقین‌دیر. "گیجیک، دیدرگین‌لیک/پریشانلیق، اوتانج" کیمی معنالاری وار. سؤزجوک فارسجادا دا آلینتی‌دیر و سوغدجا xdwk دان گلیر[1]. نه ایسه دیلیمیزه فارسجادان و یا دوغرودان سوغدجادان گئچمیش اولاجاق‌دیر. یازی دیلیمیزده راست گلمه‌میشم سؤزجویه. دانیشیق دیلینده آزاراق گؤرنور. سؤز خودیک‌دن دوشموشکن بیر آنلامداش آلینتی‌ اوزرینه ده بیر-ایکی سؤز یازماق‌دا فایدا وار دییه دوشونورم. خینوو(xınov) "غم، کدر، قایغی" دئمک دیر دیلیمیزده. بعض‎دن یازی دیلیمیزده ده گؤرونور. سانیرام بعضی گنج یازارلار، اونو تورکجه ساییب ایشله‌دیب‌لر. کلمه‌نین کؤکنی فارسجا "خوناب" اولدوغو دوشونمه‎دن گلیر عقله. بیلدیییمه گؤره کلاسیک شعریمیزده ده خوناب/خونابه چوخ گئچر؛

خونابۀ دیل‏ایله لبالب اولان‎دا جام/ عشق اهلینه حلا‌ل‌دی بیگانه‌یه حرام

یاشلی بیر آنادان-الله غنی غنی رحمت ائیله‌سین!-"خونابه ائله‌مه بالام!" ائشیتدیم. نه ایسه خوناب(=خون دل) بئله بیر ده‌ییشیم یولوندان گئچیب خینوو اولمالی‌دیر: xunab>*xunav>*xunov>xınov

9. سئوئر(sévér):"قیوراق، تئز ترپَنَن". کلمه‌ هادی به‌ یین یازدیغی کیمی(523.ص) سیوری(sivri) سؤزونه باغلانماز. آیریجا سؤزجوک فارسجادا، دانیشیق دیلینده ده وار. کلمه‌نین یئنی آلینتی اولدوغونو  دوشونورم. اؤزللیک‌له ایکینجی هجاداکی قاپالیé سسی تورکجه اولمایاجاغینی گؤرسه‌دیر. منجه فرانسیزجا sévère دن گلیر. فرانسیزجا سؤزجوک "شدّتلی، ایتی، کسکین" معنالاری یانیندا "جانلی، جدّی، باشاریقلی" معنالاری دا واردیر. سانیرام دیلیمیزه، فارسجا یولویلا گئچیب‌دیر.
10. اؤروش(örüş): بیر چوخ بؤلگه‌میزده "سورونون گئدیب-گلدییی یول، کندین اطرافی" حتا "کؤندم‌ده، ال چاتان یئرده" معنالاری دا وار؛ "اؤروش‌ده یاخشی دام وار آلماغا" کیمی اؤرنک‌لر وار. سؤزجوک آنادولودا "اوتلاق(مرتع)" دئمک‌دیر. آرتوین، قارص، بایبورت کیمی آذربایجان لهجه‌لرینه یاخین آغیزلاردا دا گؤرنور. بو آنلام‌دا تورکمنجه‌ده اؤری(öri)، قازاقجادا اؤریس(öris) و باشقوردجادا اوریش(üriş) وار و سؤزجویون یایقینلیغی و آنلام بیرلییی‌نی گؤرسه‌دیر. منجه سؤزجوک اؤرو(örü) کلمه‌سییله کؤکدش دیر. اؤرو، آغیزلاردا "سورونون (چؤل‌ده) ساغیلدیغی یئر". کلمه "آغیل"(طؤوله) آنلامی‌ایله آنادولودا دا گؤرونور. ایکی سؤزجویون آنلام بنزرلییی آچیق‌دیر. منجه ایکی‎سی‎نین‎ ده کؤکونو اؤرمک فعلینه دایاندیرماق اولار. اؤرمک/هؤرمک معناسیندان علاوه، "یوکسلمک، قالخماق، اوجالماق" معنالاری دا واردیر. اؤرلشمک، اوغوزجا متین‎لرده یایقین‌دیر. دئمک *اؤروگ/*Örüg "تپه، یوکسک‌لیک" دئمک ایمیش و بو آنلامی بو گون ده بیر چوخ تورک دیلینده یاشاماق‎دادیر. سانیرام ساغیلماق ایشی تپه بؤیرونده/دؤشونده اولورموش. اوتلاق یئرلرین ده تپه‌لیک اولابیله‌جه‌یینی دوشونه‌بیلیریک. بو گوروش‎ده اصرارلی ده‌ییلم. آنجاق  داها دویورجو بیر آچیقلامادا تانیمیرام. اؤروش ایسه، اؤرو'دن-اسم‎لره گلن نادیر بیر ـش اکی ایله[2]- تؤره‎نیب‌دیر. ایکی سؤزجوک ده یازی دیلینه گیرمه‎یه حاقلی‌دیر منجه.
11. پوتلوق(putluq): "تَنیکه قوتو، 17 کیلولوق تنیکه قاب". دانیشیق دیلیمیزده داها چوخ پوتدوق (putduq) وار(ایچ سس ت ائتگی‌سییله بنزشمه یاشانیب‌دیر). روسجا آغیرلیق اؤلچوسو پوت(فارسجادا: پوط)دان گلیر. روسجا سؤزجوک، قیرخ گیروانکا یا ایکی باتمان اولاراق، آذربایجان جمهوریتی‌نده گؤرونور. آوروپا دیللرینده(مثلا اینگیلیزجه‌ده pood) اسکی بیر روس اؤلچوسو اولاراق، اون آلتی کیلو آغیرلیغی ساییلیر و سؤزلوک‌لرده یئر آلیر. بیزده‌کی 17 کیلولوق یاغ حلب‌لرینه بنزر هر حال‌دا. روسجا pud، فرقلی یول‎لارلا، لاتینجه pondus سؤزجویونه گئدیب چیخیر. اصلینده "آغیرلیق" معناسی داشییان لاتینجه سؤزجوک، اینگیلیزلرین اؤلچوسو، پوند/پاوند آغیرلیغی‎نین دا قایناغی ساییلیر.

---

[1] B. Gharib, Soghdian Dictionary (Soghdian, Persian, English), Tehran: Farhangan, 1995. P.431.

[2]  بو اک اوزرینه یاخین‌دا بیر یازیم یاییملانجاق انشاءالله.

آنادیل دن درلمه‌لر-14

 

1. قاسا(qasa): اورمودا "پول صاندیغی، صاندیق" دئمک دیر. سؤزجوک عثمانلیجا قایناقلی اولدوغو آچیق‌دیر. عثمانلیجادا، سؤزجوک ایتالیانجادان گلمه‌دیر. cassa ایتالیانجادا "صاندیق، قوتو" دئمک اولور. کؤکو لاتینجه capere فعلینه(=توتماق، قاپساماق، آلماق) دایانیر. اینگیلیزجه‌ده suitcase سؤزجویونون ده نهایی قایناغی بو ایتالیانجا کلمه دیر(فرانسیزجا یولویلا). قاسا(kasa) چاغداش تورکیه تورکجه‌سینده ده یایقین‌دیر.
2. احداز/اهتاز/احداث(ehtaz/ehdaz): "کئشیک، گئجه گزمه‌سی". کلمه بعضی یئرلی آغیزلاردا یاشاماق‌دادیر و یاشاماسی دا حیرتلندیریجی ساییلمالی. چونکو "احداث"لیق صفوی دؤنمی‌نده وارایدی و اوچ-دؤرت یوز ایل سونرا بئله بیر سؤزجویون قالماسی و قالابیلمه‌سی انسانی حیرته سالیر. حَدَث اوچلو کؤکوندن گلدییی آنلاشیلان کلمه‌نین اساس معناسی "قورماق، تیکمک، اوز وئرمک، واقع اولماق" دئمک اولور. احداث "ایگیت‌لر، گنجلر" معناسی دا داشیر. آنجاق اساس معناسی "اولای‌لار، حادثه‌لر" اولاجاق‌دیر و شَهَرده باش وئرن حادثه‌لردن(اؤلدورمه، اوغورلوق، یارالاما، ووروشما، ایچگی آلیش-وئریشی و..) مسئول توتولان کئشیک‌لره و گزمه‎لره ده بو آد وئریلیر زامان ایچینده. صفوی‌لر چاغیندا، دارقا (داروغه) الی آلتیندا چالیشیرمیش‌لار احداث گزمه‌لری. بلکه تبریز آغزیندا یایقین اولان دارقا-شاییرد(= های-کویچو، قیشقیریقچی، اوتانماز و..) دئییمی ده بو احداث‌لارا وئریلن آد ایمیش.
3. انسه(ense): "بوینون دالی، پئیسر". کلمه‌نی ماراغادا ائشیتمیشم. سانیرام باشقا بؤلگه‌لرده ده واردیر. آنجاق آذربایجان تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده گؤرولمز. من ده، بیر زامان‎لار، کلمه‌نی تورکیه تورکجه‌سینه مخصوص ساییردیم. نه ایسه چوخ یئرلرده، فارسجا پئیسر گلره‌ک، انسه‎نین یئرینی دارالدیب‌دیر. آنادولودان باشقا، قاقاووزجا و تورکمنجه‌ده، ینسه(yense) اولاراق، اورتا تورکجه و قیرقیزجا و قازاقجا، قوموقجا، نوقایجا، اویراتجا، قاراقالپاقجادا، انگسه(eŋse) بیچیمی‌نده یاشار. اسکی تورکجه‌ده انگ( بو گون ده دیلیمیزده وار) وار آنجاق، اونون انسه ایله ایلیشگی‌سی آچیق ساییلماز. استاروستین و آرخاداش‌لاری، کلمه‌یه آلتایجا کؤکن اؤنرمیش‌لر(551.ص). یازی دیلیمیزده ایشلنمه‌سی، هر حال آلینتی پئیسر دن یئی‌دیر.
4. آوانتا(avanta): "سو سوواران آدمین یاردیمچی‌سی، کؤمکچی". آذربایجان دا داها چوخ گون‌باتان بؤلگه‌لرده(خوی، اورمو و..) گؤرولور. سؤزجوک آنادولوداکی معنالاریندا بیر آز فرقلی‌دیر. آنادولودا، دانیشیق دیلینده "زحمت‌سیز، امک‌سیز اله گلن پول" دئمک اولور.  آغیزلاردا، اوردو ایلی و کندلرینده، ریزه و کندلرینده، قونیانین اَرمَنَک بؤلگه‌سینده، چوروم‌دا، "آوارا، ایش‌سیز، بوش‌گزن، قولای آدام" دئمک اولوب و بو معنالارلا درلمه سؤزلویونه آلینیب‌دیر. کلمه‌نین آوروپا دیللریندن گلدییی و کؤکونون لاتینجه و اسکی ایتالیانجا  avantare فعلی اولودوغو بیلینیر. آنجاق هانسی دیللرین آراجلیغی ایله تورکجه‌یه گیردییی آچیق ده‌ییل. تیتسه، اوزونجا، بولغارجا، یونانجا و ایتالیانجادان گئچه‎بیله‌جه‌یینی آراشدیریر. بیلیندییی کیمی، عثمانلی دنیزچیلیک دیلینده، "آوانتا!"، "ایره‌لی!، قاباغا!" دئمک‌دیر و بو ایسه لاتینجه ab ante(=اؤنجه‌دن، اؤن‌دن) گلیر. نیشانیان´ـا گؤره ایکی سؤزجویون قایناغی بیردیر. بو سؤزجوک ده، باتی آذربایجان‌ین آنادولویلا اولان آلیش-وئریشینی بیر یول داها گؤزلر اؤنونه سریر.
5. آغباش(ağbaş): قاراداغ‌دا "قوللوقچو، خدمتچی" دئمک اولور. اصلینده بیر طایفا آدیندان گله‌بیلیر دییه دوشونورم. آقباش آدلی کندلریمیز وار و آقباش‌لار آدلی ائل´ین ده اولدوغونو ائشیتمیشم. اردبیل و خالخال بؤلگه‌سینده بو آدی داشییان‌لار وار. بونون یانیندا باشقا بیر تحلیل ده گلیر عقلیمه. قاراواش <قاراباش کیمی بیر گلیشمه اولابیلیرمی بوردا؟ آغباش بیتگی آدی اولاراق(=مرزنجوش/ مرزنگوش، بابونه، بیر یئرکؤکو جینسی) دا یایقین دیر.
6. بَرنی(berni)"سیرکه، مربا کیمی زادلاری ساخلاماق اوچون ایشله‌نن قاپاقلی شوشه قاب". کلمه، بیلدیییمه گؤره تورک دیللرینده، یالنیز آذربایجان دا واردیر و اونودولمایا اوز توتموش سؤزجوک‌لردن ساییلیر. آنلاشیلان آلینتی‌دیر. دهخدا سؤزلویونده بو آنلام دا برنی وار. برهان قاطع و آنندراج کیمی سؤزلوک‌لرده ده گؤرولومه‌سی فارسجادا اسکی‌دن یایقین اولدوغونو گؤرسه‌دیر. قایناق عربجه برینّه(جمع بیچیمی: برانی) ساخسی قاب دئمک‌دیر. فارسجادا مرطبان/مرتبان و تورکیه تورکجه‌سینده، قاوانوز (kavanoz) وار بونون قارشیلیغی‌ندا. قاوانوز ایسه یونانجادان آلینج اولدوغو آچیق‌دیر.
7. خیمیر-خیمیر(xımır-xımır):"سس‌سیزجه، یاواشجا". آنادولو آغیزلاریندا دا بو دئییم واردیر. آنجاق تیتسه سؤزلویونه آلمامیش‌دیر "آلچاق سسله دانیشماق، گیزلی-گیزلی بیر ایش گؤرمک" معنالاری داشییان دئییم، بیر سس تقلیدیندن قایناقلانمالی‌دیر. باشقا دیللرده ده  بنزر سؤزجوک‌لر وار. یازی دیلیمیزه آلینمایان سؤزجویه بنزر باشقا سس-آد لاری دا واردیر؛ آنادولودا  فیقیر-فیقیر(fıkır-fıkır): جیلوه‌لی، اویناق، چیتیر-چیتیر(çıtır-çıtır): اودونون یانماسیندان چیخان سس، قیزغینجا یانماق، شیقیر-شیقیر(şıkır-şıkır): پارلاق، ایشیقلی .. آذربایجان‌دا، پیتیر-پیتیر(pıtır-pıtır): دوز اولمایان سطح و... بو بیچیم سؤزجوک‌لرین/دئییم‌لرین بیر نئچه اؤرنه‌یی ساییلیر.
8. دوبور(dübür): "اَتلی چَپیش/اوغلاق، آیری-ایری بؤلگه‌لرده فرقلی اوغلاق‌لارا وئریلن آد". بو سؤزجوک دوغو آنادولودا "ایکی یاشیندا ارکک کئچی"دیر(قارص، ایغدیر). سایین هادی‎نین یازدیغینا گؤره دیویر (dıvır) و دیبیر(dıbır) ده‌ییشگه‎لری ده واردیر آغیزلاردا(450.ص). بو کلمه‌نی همدان آغزینداکی تورکجه سؤزجوک‌لری آراشدیریرکن، اله آلیب و او زامان قایناغی‌نی بیلمه‌دیییم اوچون شوبهه‌لی سؤزجوک‌لر آراسیندا وئرمیشدیم. آنجاق ایندی الیم‎ده‌کی بیلگی‌لر کلمه‌نین قایناغی‌نین کسین اولاراق یئرلی فارسجالار اولدوغونو گؤرسه‌دیر دییه‌بیلیرم. اؤرنک اوچون سمنان(سطوه) بؤلگه‎سیندن بیر درلمه‌یه گؤره، بؤلگه‎ ناخیرچی‌لاری‌نین تورک‌لرله آلیش-وئریش‌لری آپ-آچیق اورتادیر.تُغلی<توقلو/توخلو، تُلُم <تولوم/تولوق، کُرپه<کؤرپه..کیمی تورکجه آلینتی‌لار وار. آما دقتیمی چکن باشقا سؤزجوک‌لر ده وار؛ یک‌بُر(=بُز نر یکساله)(172.ص)، بُر خوردن "متفرق کردن گوسفندان هنگام چرای گلّه"(173.ص)، دو بُر(=گوسفند و بز نر دوساله)(171.ص)[1]. آیریجا باشقا فارسجا لهجه‌لرینده "سه‌بُر" و "چهاربُر" کیمی تعبیرلر ده واردیر. بعضی آراشدیرماجی‌لارا گؤره بو اک اسکی ائلامجا/عیلامجادان قالینتی‌دیر[2].  
9. سیینیشمک(sinişmek):"عادت ائتمک، بیر یئره یاتقین حالا گلمک، اویماق". آنادولو آغیزلاریندان، ایسپارتا دا،"آلیشماق" دئمک اولور و نییده‌(Niğde)ده "عقله یاتماق"(=اویماق) معناسی وار. مانیسا، قارص، ایچل کیمی بؤلگه‌لرده "یئمه‌یین معده‌یه یئرلشمه‌سی" آنلامی وار. بو سونونجو آنلام(=هضم اولماق) سینمک فعلی ایله ایلگی‌لی گؤرونور. بوگون دیلیمیزده یاشایان "گیزلنمک، یئره یاتماق" معناسی‌ندا بیر سینمک فعلی ده وار. منجه سینیشمک بو آنلام‎لا ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر. "بیر یئره اویماق، اویغون حالا گلمک، بیر یئرین باتینتی-چیخینتی‌لارینا اویوشماق" اولور اساس معناسی فعلیمیزین. آنادولو آغیزلاریندا سینیشمک´ین "یاراشماق" معناسی دا وار. منجه سینیشمک اینگیلیزجه to adapt  یعنی تورکیه تورکجه سینده گؤرولن "آداپته اولماق" و "آداپتاسیون" معنالاری‎نین تام و دویوروجو قارشیلیغی‌دیر و یازی دیلیمیزده جانلانمالی.
10. اکیره‌مک(ekiremek): زنجان آغزیندا "تورشاماق" دئمک ایمیش. ائل دیلی و ادبیاتی درگی‌سینده چیخان بیر آراشدیرماجی‌نین یازی‌سیندان اؤیرندیم. وئریلن اؤرنک ده "قیزین یورت‌دا قالماسی، تورشاماسی"دیر. بو دانیشیق دیلینده نه اینجی‌لر گیزلی‌دیر! دییه حیرت‌لنیرم هردن. بیلدیییمیز کیمی اکشی(ekşi) تورکیه تورکجه‌سینده و اوغوزجادا "تورش" دئمک‌دیر. اسکی تورکجه‎ده "اکشیگ" (ekşig)وار بو آنلام‌دا. اکشیمک "تورشاماق" فعلی ایسه یئنی ساییلیر و عثمانلیجادان بری گؤرونور. آنجاق بیزیم اکیره‌مک چوخ داها اسکی اولمالی. بوردا کسین اولاراق بیر ش~ ل یعنی لی‌لاشما (Lamdaism) یاشانمالی‌دیر. بیر موغولجا آراجیلیغی اولابیلیرمی؟ یوخسا بو فعل اسکی تورکجه‌ده‌کی اکشیگ‌دن داها می اسکی؟

---

[1] سيد حسين طباطبايي، سيدحسن طباطبايي، گردآوري و بررسي واژگان و اصطلاحات دامداري در گونۀ زباني «سطوه»،  دوفصلنامۀ فرهنگ و ادبيات عامه، سال 2، شمارۀ 4، پاييز و زمستان 1393.

[2]  عبدالمجید ارفعی، کتایون مزداپور، "واژه‌یی ایلامی در فرهنگ پهلوی و گویش‌های زنده"، فرهنگ، بهار و تابستان 1383. 13-5.صص.

آنادیل دن درلمه‌لر-13

1. پرسنگ(perseng): دانیشیق دیلینده چوخ فرقلی سؤیله‌ییش‌لری وار؛ پَره‌سَنگ(pereseng)، پَرسن (persen)، پره‌سر(pereser). بو سونونجو دا، سون هجانین دوشمه‌سی‌ندن قایناقلانان بوشلوغو ر/r دولدورور. اسکی تَرَزی‌لرده، بیر گؤزون، او بیریسی‌ندن آغیر باسدیغی‌ندا، ایکی‎سی‌نی تاراز/دَنگه‌لی ائتمک اوچون، کیچیک داش پارچالاری قویاردی‌لار. پرسنگ بو داشلارا وئریلن آد ایدی. آنلاشیلدیغی کیمی فارسجا "پاره‌سنگ"دن گلیر و آنادولو آغیزلاریندا دا یایقین‌دیر.  آنادولودا، پرسنک(persenk) و برسنک(bersenk) و اونلارین یانیندا، پله‌سنک(pelesenk) ده گؤرونور و یازی دیلینه ده گیریبدیر. "دیلیمه پله‌سنک اولدو"(دورمادان بیر سؤزو تکرارلییرام).

سؤز تَرَزی‌دن دوشموشکن بونودا یازیم: تَرَزی<ترازو اولدوغو بیلینیر. اسکی تورکجه‌ده ده پهلویجه‌دن آلینتی اولان ترازوک یانیندا، اولگو(ülgü) ده واردیر. یئنی تورکجه‌ده تارتی(tartı)، تارتماق(=دارتماق، چکمک، اؤلچمک) فعلیندن گلیر. تورکیه‎ده ترازی(terazi) هله‌ده یایقین‌دیر. فارسجا ترازو ایسه، تراز(= اؤلچو، درجه، ائشیت‌لیک)دان گلیر. دیلیمیزده ناتاراز(=یاراماز، کؤنز، اینجیدن اوشاق/آدام ..)دا بو کؤک‌دن دیر. بیلدیییمه گؤره، کلمه بو بیچیمی و آنلامی ایله فارسجادا یوخ‌دور.

2. دیندیق(dındıq): "قادین‌ین جنسیت اورقانی". کلمه آذربایجان ساحه‌سینه مخصوص ساییلابیلر. تیتسه سؤزلویونده یوخ. درلمه سؤزلویونده، "آذری کؤیلری" قیدی ایله، آماسیا و گیره‌سون کیمی بؤلگه‌لردن یازییا آلینیب‌دیر. بعضی آنادولو لهجه‌لرینده، "کیچیک(قاب و ..)، بالاجا" دئمک‌دیر. سانیرام بو ایکی معنانین بیربیریله، ایلیشگی‌سی وار. سؤزجویون اسکی قایناق‌لاردا گئچمه‌دییی گؤز اؤنونده توتولورسا، و قونشو دیللرده بنزر بیر سؤزجویون گؤرولمه‌دیینه دقت ائدیلیرسه، داها چوخ آنلادیجی-بیلدیریجی(expressive) ماهیتی داشیدیغی‎نی دییه‌بیلیریک.  بیلدیییمه گؤره "دیندیغینا ده‌یمک" ([بیر سؤزدن و..] کوسمک، اینجیمک) دئییمی‌نده، دیندیق مجازی معناسییلا یایقین‌دیر. آنادولودا، یوزغات و هایمانا(آنکارا) کیمی یئرلرده "آلینغان، سینیرلی(کوسه‌یَن، عصبی)" معناسی دا وار. منجه بو معنالار اساس معنایله ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر.
3. کیروه(kirve): داها چوخ شاسَوَن(شاهسئون) ائلی آراسیندا، بیر اجتماعی قوروم(=نهاد) اولاراق گؤرولور. اوشاغی سونّت  اولورکن، اوغلانی قوجاغینا آلان کیشی او اوشاغا ایکینجی آتا کیمی اولور. آنادولودا داها چوخ کوردلرین آراسیندا یایقین اولاراق گؤرونور بو گله‌نک. کیروه مسیحی/ارمنی/آسوری (=سوریانی)لردن گلیر. نیشانیان کیروه سؤزجویونو، تورکجه‌یه 1930‌لاردا و کوردجه یولویلا گئچدییی‌نی یازار. دیاربکیرلی ارمنی کؤکنلی یازار، میغیردیچ میگروسیان(Mıgırdiç Migrosyan)ین "کیروه‌مه مکتوب‌لار" آدلی اثریله، کیروه یازیلی تورکجه‌ده ده کؤک سالدی. آنجاق کلمه دیلیمیزده، نیشانیان´ین یازدیغیندان چوخ داها اؤنجه وار اولدوغونون اثباتی، بوگون موغان کیمی بؤلگه‌لرده یاشاماسی‌دیر. نه ایسه کلمه ارمنیجه‌ده ده وارسا، کؤکنی سوریانیجه‌دیر. نیشانیان´ین یازدیغی کیمی، عربجه قُربه/قرابت /اقرباء (یاخینلیق/ قوهوملوق/ یاخین‌لار) کلمه‌لریله کؤکدش ساییلیر. کیروه‌لیک، دوغو آنادولودا، بیر یئرلی گله‌نک ساییلمالی. تورک‌لر، کوردلر و ارمنی‌لر بو یئرلی گله‌نه‌یی منیمسه‎میش‌دیرلر(بلکه اسکی تورک‌لرده ساغدیچ/ساغدیش/ساغدوش قورومونا بنزه‌ییرمیش). بو سؤزجوک و قوروم‌ دا، آذربایجان‎لا دوغو آنادولونون یاخینلیغی‌نی، قارداشلیغی‌نی(یا دا باجیلیغی‌نی) بیرلیک‌ده‌لییی‌نی و آلیش-وئریش‌لرینی گؤزلر اؤنونه سریر.
4. آلمالیق(almalıq):"آلما باغی" معناسی یانیندا، آغیزلاردا "قادین‌لارین(و یا دیشی حیوان‎لارین) یومورتالیغی (تخمدان)" معناسی دا وار. سانیرام بو اورقانین شکلی‌ندن قایناقلانیر بو آدلاندیرما. "یومورتالیق" یانیندا، آلمالیق'ین دا دیلمیزده ایشلنمه‌سی، دیلیمیزه وارسیل‌لیق و دولغونلوق قازاندیرار.
5. آردیل(ardıl): خوی‌دا و بیر چوخ باشقا بؤلگه‌ده "اؤزوندن اوسته‌کی‌نین آتینی گتیریب، اونون آردینجا حرکت ائدن" دئمک‌دیر. کلمه فارسجا متین‌لرده، اؤزللیک‌له قاجار دؤنمی‌نده چوخ یایقین‌دیر. دهخدا، آردل" فرّاش، سوچلولاری/سانیق‌لاری(متهم‌لری) چاغیران مأمور" اولاراق وئریر. معین سؤزلویونده آردل´ین یان بیچیمی اولاراق اردل ده وار "فرّاش، مأمور اجرا" معنالاریلا. معین کلمه‌نین کؤکنی‌نی تورکجه اولاراق گؤستریر. عمید ایسه کلمه‌نی "منسوخ" قیدی ایله "آردال"ـا گؤندیریر و روسجا اولدوغونو یازیر. سانیرام عمید روسجا بیلمیرمیش. چونکو روسجا سؤزلوک‌لرده بئله بیر سؤزجویه راست گلینمز. اوسته‌لیک "فرّاش" معناسیندا سؤزجوک‌لر چوخ فرقلی ساییلیرلار. منجه سؤزجوک تورکجه‎دیر. بیلدیییمیز آرد "آرخا، دال، سونرا" کلمه‌سییله ایلگی‌لی گؤرونسه‌ده، کؤکنی باشقا اولاجاق‌دیر. عثمانلی قایناق‌لاریندا، احمد وفیق پاشا´نین یازدیغینا گؤره آردالو(ardalu) "الی دَیه‌نک‌لی چاووش" آنلامی واریمیش. بو ایسه "آردا"(=اوزون ال ده‌یه‌نه‌یی، نیشان اوچون تیکیلن ده‌یه‌نک"(تیتسه، 193.ص) سؤزوندن گلدییی آچیق‌دیر. آنجاق آردا، اسکی قایناق‌لاردا گؤرونمز. سانیرام مینورسکی اردلان(مشهور کورد ائلی) آدی‌نین بیر تورکجه سان/لقب‌دن پوزولما اولدوغونو یازارکن، بو لقب‌دن سؤز ائدیرمیش. سونرالاری بو سؤزجوک، آرد، آردیماق(=بیربیری‌نین دالیسیجا مینمک) کیمی سؤزجوک‌لرین تأثیر آلتیندا، "دال‌دان گئتمک" معناسی‌نی قازانیب‌دیر. کلمه‌نین سونونداکی سسلی‌نین دوشمه‌سی ده، اوچونجو شخص یییه‌لیک اکی ساییلماسیندان اولمالی‌دیر. یئنی تورکجه‌ده‌کی ، آردیل(=خَلَف، جانشین) باشقادیر و یئنیجه تؤره‌دیلیب‌دیر. او زامان آردیل سؤیله‌ییشی بو ده‌ییشیم´ین تأثیر آلتیندا اورتایا چیخیب و دوغروسو معین ده اولدوغو کیمی "آردال"(<آردالو/آردالی)اولاجاق‌دیر.
6. لؤپوک(löpük): "یومورو داش، اوشاق‌لارین اویون‌لاریندا اویناتدیق‌لار بالاجا یومورو داش‌لار". لهجه‌لریمیزده لپیک(lepik) بیچیمی ده وار. آنادولودا ارجیش(وان) دا بو معنا ایله لپبیک(lepbik) وار. کرکوک‌ده، لپلیک(leplik) گؤرونور. آیریجا ارزروم دا لپپیک(leppik) و بنزر بیچیم‌لر وار. سؤزجویون آلینتی اولدوغو آنلاشیلیر. دانکوف´ـا گؤره، ارمنیجه ده lep´ "یومرو داش" دئمک دیر. بلکه ایلک اولاراق لپلیک اورتایا چیخیب، سونرا باشقا بیچیم‌لر.
7. تئشی(téşi):"ایگ/ایی، یون اَییرمه‌یه یارایان وسیله". بیلدیییمه گؤره آذربایجان چوخ یایقین ده‌ییل‌دیر. آنجاق "تئشی‌باش" کیمی دئییم‌لرده واردیر. آنادولودا یایقین ساییلیر. ترشی(terşi) بیچیمی‌ایله گیره‌سون، اورفا، غازی آنتپ و ماراش‌دا ، تیشه اولاراق اوردو‌´دا، تئشی شکلی‌ایله ایسپارتا، اسکی شهیر، توقات، گوموشخانه، ارزروم، وان، بیتلیس، دیاربکیر، الازیغ، سیواس، قیصری، آدانا و.. یاشار. قارادنیزده تئشیک(teşik) بیچیمی یایقین‌دیر. نه ایسه اوزاتمایاق. کلمه ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر(دانکوف، 47.ص). 
8. کوروک(kürük):"کیچیک دای/دایچا". کلمه بو بیچیمی ایله ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر. آنادولودا کوروک "سوپا/سیپا" معناسیندا، آفیون، ایزمیر، چاناق قلعه، چوروم، سامسون، توقات‌دا یاشار. قوریک بیچیمی‌ده وار(گوموشخانه، قارص، ارزروم ..). دانکوف´ـا گوره ارمنیجه‌دن گلیر(158.ص). آنجاق دانکوف´ون یازدیغی کیمی، اسکی تورکجه ده بیر "قوری(qurı)"، آت سسله‌مه سؤزجویو/چاغیرما اداتی واریمیش. بوندان گلیب و یا تأثیر آلمیش اولابیلرمی؟ آیریجا ارمنیجه سؤزجوک، فارسجا کُرّه‌دن گلمه‌لی‌دیر.
9. قه‌نوو(qenov):"آرخ، آخاق، اؤزللیک‌له شهرلرده سویون آخماسی اوچون دوزلن آخاق/کانال". کلمه‌نین عربجه قنات و آوروپا دیللریندن گلن کانال ایله بنزرلییی دقت چکیر. کانال(اینگیلیزجه channel و canal) لاتینجه canna "قامیش بورو" سؤزجویوندن گلیر. او کلمه ایله اسکی یونانجاداکی kanna و آرامیجه‌ده‌کی  kaniya ایلیشگی‌لری آچیق ساییلیر. کلمه‌نین نهایی قایناغی آکادجا kanu"قامیش" اولدوغو دوشونولور. عربجه قنات "جیدا(نیزه)" معناسی داشیدیغی کیمی، قنی "قامیش/جیدا" دئمک‌دیر. آیریجا قازماق معناسی دا وار فعل‌ده(قارشیلاشدیرین: مُقَنّی=قویوقازان/قازیجی). نه ایسه قه‌نوو´ون سونونداکی سسلی، اونون آرامیجه کیمی بیر سامی دیلیندن آلیندیغی‌نی گؤستره‌بیلیر. آیریجا سؤزجوک آنادولودا یوخ کیمی‌دیر.
10. قوندارا(qondara): "یاستی باشماق". آذربایجان‌دا اونودولمایا اوز توتان سؤزجوک‌لردن ساییلیر. فارسجا سؤزلوک‌لرده "دابانی قیسا، تاختا باشماق" معناسیندا، قُندُره بیچیمی ایله بیر سؤزجوک وئریلیر. شوبهه‌سیز فارسجایا تورکجه‌دن گئچمیش اولاجاق‌دیر. سؤزجوک آنادولودا قوندورا(kundura) اولاراق گئچر و یایقینلیغی آزآلماق‌دادیر. عربجه‌ده قندره، یانیندا کُندره ده واردیر. نه ایسه سؤزجوک ایتالیانجادان گلیر. نیشانیان´ـا گؤره chondura لاتینجه condure"تیکمک/انشاء ائتمک" فعلیندن گلیر.