قوپونتولار

1. دوودو/دوودووَه(düvdüve/düvdü):"سوپورگه‎نین ال ایله توتولان دسته‎سی". ایکینجی بیچیم، کلمه نین تکراریندان قایناقلانمالی دیر. دوودو ایله دویدو(düğdü) بیچیمی ایله ده گؤرونور و آنادولودا دا، هر ایکی بیچیم یایقین ساییلیر؛ آفیون، قونیا و بیر چوخ یئرده "بالتا، قازما، کَسَر و بنزرلری‌نین، چوو/میخ  دؤیمک اوچون ایشله‎نن قیسمی" دئمک دیر. کلمه‎نین آماسیا، صاندیقلی(آفیون)، همشین(ریزه) و غازی آنتپ‎ده دؤگدو(dögdü) بیچمی اولدوغونو دا بیلیریک. آیریجا آغیزلاردا دودو(düdü)ده گؤرولور. آنلاشیلان کلمه دؤگمک>دؤیمک/دؤومک فعلیندن، اوچونجو شخص ضمیرینه بنزیَن بیر اک ایله تؤره‌دیلیب‎دیر.(باخ سونراکی مادّه‎یه).
2. یئکدی(yékdi):"گَزَیَن، گَزَیَنتی، سرسری، سوله‎نن، سوله‎یَنتی، ولگرد". کلمه دانیشیق دیلینده داها چوخ یئهدی بیچیمی‎نده سؤیله‎نیر و شوخلوق یولو ایله مهدی آدییلا دا قافیه ائدیلیر. کلمه‎نین آنادولوداکی بیچیمی اکدی(ekdi) و اکتی(ekti) دیر و "آناسی اؤلوب باشقا حیوانا(داها چوخ قویونا) امیشدیریلن املیک(قوزو، چپیش و..)" دئمک‎دیر. بوردان "قیتمیر، عارسیز، ادبسیز، آسالاق(انگل) و.." معنالاری دا تؤره‎ییب‌دیر. کلمه دیوان لغات الترک‎ده، ایگدو(igdü) اولاراق گئچیر و "آناسیز املیک" دئمک‎ایمیش. کلمه‎نین کؤکنینه گلینجه ایگیدمک(igidmek) "بئجرمک، عمله گتیرمک، یئدیرتمک و.." فعلیندن گلدییی آچیق‎دیر. آنجاق بیرینجی ماده‎ده اولدوغو کیمی بوردا دا بیر –dU اکی اولدوغو آنلاشیلیر. تیتسه‎نین شوبهه ایله باخدیغی بو اکین اسکی تورکجه‌ده‌کی باشلیجا اؤرنک‌لری، مارسل اردال'ین چالیشماسینا گؤره، بونلاردیر:

1-2. اگدو(egdü):"آغزی اَیری پیچاق(یونتاماق و آریتماق اوچون). اَگمک>اَیمک فعلیندن گلدییی آچیق گؤرونور.

2-2. اومدو(umdu):"دیلنمه، گؤز قالماسی، اومما". اومدوچی "دیلنچی" دئمک دیر و کلمه‎نین اومماق فعلیندن گلدییی اورتادادیر.

3-2. تامتو(tamtu):"پاریلتی، ایشارتی". دیوان لغات الترک‎ده، تامدو(tamdu) بیچیمی وار و تامماق "یانماق، آلیشماق" فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر.

4-2. کؤتو(kötü):"تاوان، سقف". اردال'ا گؤره، کؤتورمک فعلینه و اونون کؤکونده‎کی *köt- فعلینه دایانیر یعنی *köt-+dU=kötü اولاراق آچیقلانیر.

5-2. اوله‌تو(ületü):"ایپک یاغلیق/دستمال". اوله‎مک(ülemek) "کسمک، بؤلمک" دن گلیر و ایپک قوماشین تیکه-تیکه کسیلمه‎سینه اشارت‌دیر.

6-2. یارتو(yartu):"اودون پارچاسی، یونقا، اوشاق‎لارین یازیب پوزدوغو تاختا(لوح)". یارماق فعلینه دایانیر.

7-2. اؤگدی(ögdi):"مدحیه، مدیحه". اؤگمک "مدح ائتمک، ستودن" فعلیندن گلدییی آچیق گؤرونور.

8-2. ایگدو(igdü): آراشدیردیغیمیز کلمه‎دیر. ایگیدمک فعلی‎نین کؤکو، یعنی *ig- فعلینه دایانمالی: *ig-+dU=igdü

منجه بو اک بوگون ده جانلانیب، یئنی‎دن ایشلک حالا گله‎بیلر. تورکیه‎ده ایکی یئنی سؤزجوک بو اک ایله قورولوبدور: گیردی(girdi) اینگیلیزجه input قارشیلیغی و چیخدی(çıktı) اینگلیزجه output معناسیندا.

3. میرنوو(mırnov):"پیشیک‎لرین جوتلشمه فصلی، جوتلشمه ایسته‎یی(داها چوخ پیشیک‎لرده)". بعض‎دن باشقا حیوان‎لارا و حتا انسان اوچون‎ده ایشله‎نیر(داها چوخ مزاح هاواسیندا). کلمه‎نین فارسجادا، مِرنو/مَرنَو بیچیم‎لرینده وار اولدوغونو بیلیریک. دهخدا "آواز گربۀ به گُشن آمده" و معین "صدای گربه(خاصه مست و طالب جنس مخالف)" اولاراق آچیقلارلار. آنجاق بیلدیییمه گؤره یازیلی فارسجا متین‎لرده گؤرولمه‎میش‎دیر. آنادولودا میرناو(mırnav) یایقین‎دیر. اونون یانیندا غیرناو(gırnav) دا(قارص، ارزینجان، ماراش) واردیر. اینگیلیزجه‎ده estrus/oestrus "حیوان‎لارین جوتلشمه زامانی" قارشیلیغی اولاراق اؤنریلیبدیر. نیشانیان سؤزلویونده، ان اسکی اؤرنک اولیا چلبی‏نین سیاحتنامه‎سیندن گتیریلیر. اوردا دا اشارت ائدیلدییی کیمی، سؤزجوک، سس تقلیدینه دایانمالی. تورکیه‎ده میریلداماق/میریلدانماق "دیل ایله دوداق آراسیندا اوخوماق/دئمک(=زمزمه)"دیر. آذربایجان‌دا، میریلداماق/خیریلداماق، داها چوخ "کؤپک‎لرین هورمک‎دن اؤنجه چیخاردیق‎لاری سس'ین آدی" معناسیندادیر. تورکیه تورکجه‎سینده، میرین-قیرین (mırın-kırın) ائتمک ده "بیر تکلیفی قبول ائتمه‎مک اوچون یونگول بهانه‎لرله سوروندورمک، نازلانماق" دا بنزر بیر سس تقلیدیندن گلمه‌لی‎دیر. او زامان بیر *میرناماق(*mırnamaq) فعلی وارسایابیلیریک و –وو اکی‎نین گلمه سییله میرناو/میرنوو ال‎ده ائدیله بیلر. آذربایجان‌دا بیر ده میرروو (mırrov) بیچیمی وار و n>r بنزشمه‎سیندن اورتایا چیخیبدیر.
4. فینجیتماق(fıncıtmaq):"اویناماق، دانس ائتمک". داها چوخ اوشاق‎لارین اویناماسی و یا جدیت‏سیز اوینامالارا بو آد وئریلیر. آنادولودا فینجیتماق "آتماق، فیرلاتماق، قالدیریب آتماق" معنالاریندا(ماراش، مالاتیا، آدانا و هاتای آغیزلاریندا) واردیر. اونون یانیندا، داها چوخ فیجیتماق(fıcıtmak) ده‎ییشگه‎سی گؤرونور(نییده، قونیا، آدانا، ایچل، ایسپارتا، دنیزلی و آیدین کیمی ایل‌لرده). بوردان آنلاشیلان بیزده‎کی فینجیتماق‌دا، کلمه ایچی ن/n سس‎سیزی سونرادان تؤره‎میش‌دیر. فیجیتماق ایسه فیجیماق(fıcımak) فعلینه دایانیر. آنادولودا دار بیر آلان‎دا قالان بو فعل "چوخ یئیین حرکت ائتمک" معناسیندادیر و آنلادیجی-بیلدیریجی(expressive) اولدوغو آنلاشیلیر. بونا بنزر آنادولوداکی فیرلاماق>فیرلاتماق دا سس تقلیدی ساییلیر و بیلدیییمه گؤره بیزیم لهجه‎لرده گؤرولن پیرلاماق(pırlamaq) بو معنایا یاخین اولاراق بنزر بیر سؤزجوک‎دور.  
5. بیزیک(bizik):"چیوزه، سَپگیل، سَپینتی". سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا لهجه‎لریمیزده اولوب-اولمادیغینی بیلمیرم. آنادولو آغیزلاریندا بیزیکی(biziki/bızıki)، بیزیک(bızik)، و بیززیک(bızzik) و..ویزیک(vızık) و بیر چوخ باشقا بیچیم‎لری واردیر. بونلار عمومن "ارکک آری، آری تیکانی، میلچک و میغمیغا" کیمی معنالاری واردیر. یالنیز الازیغ‎ده، بیزیک "باسن‎ده چیخان اوجو بیز یارا(باواسیر؟)" اولاراق یاشار. کلمه‎نی دانکوف، بیر چوخ اؤرنک‌لرله اله آلمیش و ارمنیجه اولدوغونا داییر دوشونجه‏سینی یازمیش‎دیر. سؤزجوک آذربایجان ساحه‎سینده یایقین ساییلماز. سانیرام آنلام ده‎ییشیمی‎نده، آری/ میلچک/میغمیغا سانجماسی و "بیز" کلمه‏سی ائتگی‎لی اولوبدور.
6. تیکرگه(tikirge):"آغاج‎دان چیخان یاپیشقان سیوی(مایع)، فارسجاسی:صمغ". عربجه‎دن گئچن صمغ، تورکیه تورکجه‏سینده، زامق(zamk) اولاراق یایقین‎دیر. کلمه‎نی آنادولو آغیزلاریندا و سؤزلوک‎لرینده تاپابیلمه‎دیم. آیریجا تیکیرگه‎نین بیر یان بیچیمی اولان کیتیرگه(kitirge)ده آنادولودا یوخ کیمی. کیتیرگه ایلک باخیش‎دا فارسجا "کتیرا" و عربجه "کثیراء" ایله ایلگی‎لی اولابیله‎جه‌یی دوشونولسه ده بو کلمه‎لردن باشقا توتولمالی‎دیر دییه دوشونورم. چونکو "کتیرا"دان گلیرسه، کلمه سونو ـگه آچیقلانابیلمز. منجه سؤزجوک تورکجه‎ده *توکورگه>تیکیرگه>کیتیرگه اولاراق آچیقلانابیلر. توکورمک، بوگون ده دیلیمیزده دئییم‌لر ایچینده وار:"آغیز سویونو ائششیه آتماق، توپورمک" دئمک‎دیر. او زامان، تییکیرگه آغاجین توپورجه‎یی اولاراق گؤروله‎بیلر! تیکرگه‎لر، بیر چوخ یول کؤپوکلو اولور و کؤپوک بیچیمی‎نده ده گؤرونورلر.
7. تیلیت(tilit): اؤزللیک‎له "تیلیت قان" دئییمی ایچینده چوخ گئچر. تیلت بو بیچمی ایله آنادولودا یوخدور و آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلمالی‌دیر. آنلاشیلان سؤزجوک فارسجاداکی تریت/ترید، آنادولو آغیزلاریندا و ایستانبول تورکجه‎سینده‌کی تیریت(tirit) سؤزجویوندن گلمه‎لی‎دیر. عربجه‎ده ثرید اولاراق گؤرولن کلمه، سؤزلوکچولره گؤره، ثَرَد "دوغراماق، قیرماق" اوچلو کؤکوندن گلیر. آیریجا عربجه‎ده مثراد "ات سویونا دوغرانمیش چؤرک، ایچینه چؤرک دوغرانان قاب"، مثرد "ات سویو، دوغرانمیش چؤرک" کیمی دئییم‌لرده واردیر. تلیت دانیشیق فارسجاسیندا وار و تورکجه‎میزه بوردان گئچمیش اولابیلر. تیلیت قان تعبیرینده، "دَلَمه/لخته اولان قان" قصد ائدیلمیش اولمالی. فارسجا تریت قارشیلیغی بیزده تیلته (tilte) دیر. بو کلمه‎ بیر ده‎ییشگه اولمالی. آنجاق تیلیت>تیلته می؟ یوخسا عربجه‎دن دوغرودان "ثریده"دن می گلیر؟ منجه ایلکی داها گوجلو احتمال اولاجاق‎دیر. آچیقلانماسی بیر آز چتین گؤرونور. بلکه یؤنلمه اکی ایله (تیلته‌یه دوغراماق/تؤکمک) قالیبلاشمیش‎دیر.
8. باتقین(batqın):"باتمیش" معناسیندا دانیشیق دیلینده گؤرونور. آنجاق "باتقینا باتماق"(=گئدیب گلمه‎مک) کیمی دئییم‌لرده، "باتاقلیق" معناسینا یاخین بیر آنلام سئزیلیر سؤزجوک‎دن. تورکیه تورکجه‎سینده، باتقین "مفلس، ورشکسته" معناسیندادیر. کلمه‎میزین "باتماق" فعلیندن گلدییی آچیق‎دیر. –QVn اکی بوردا فاعللیک و ائدیجیلیک معناسی قازاندیرمیش سؤزجویه. اما بیزده‎کی باتقین‌دا سانکی ائدیلگن‎لیک یعنی مفعوللوق معناسی سئزیلیر. اسماعیل جعفرلی سؤزلویونه گؤره، باتقین‎دا "سینقین، چؤکموش" معنالاری وار. منجه کلمه هر ایکی معناسییلا ایشله‎نه‎بیلر. آیریجا سینقین سؤزجویو ده، عثمانلیجادا "هزیمت، مغلوبیت" معناسیندادیر. اوردا دا فاعللیک و مفعوللوق معنالاری بیرلیک‎ده گؤرونور سانکی. داها دوغروسو بیر "دوروم، وضعیت" آنلاشیلیر بو سؤزجوک‌لردن. بیزده‌کی پوزغون ایله تورکیه‎ده‎کی بوزغون سؤزجوک‎لری‌نین توتوشدورماسی، بو آنلام قاریشیق‌لیغی‎نی گؤستره‎بیلیر. منجه سینقین دا "شکست، مغلوبیت" قارشیلیغی اولاراق دیلیمیزده جانلانیب، یایقین‎لاشابیلر. دانیشیق دیلینده "ورشکست" اولماق قارشیلیغی اولاراق "سینیق چیخماق" دئییمی ده وار و منجه یئرینده ایشله‎نه‌بیلر. بودا دیلیمیزین دولغونلوغو و سؤز بوللوغو اؤرنک‌لری..
9. گیره‌وَه(gireve):"فرصت". داها چوخ منفی معنادا ایشله‌نن کلمه، "الینه گیره‌وه دوشدو" کیمی دئییم‌لرده واردیر. سؤزجوک بو بیچیمی ایله یالنیز آذربایجان‎دا گؤرونور. آنادولودا گیراوا وئرمک(girava vermek) دئییمی "رهین قویماق" معناسیندا، فارسجا "گرو"(=رهن، توتو)دان آلیندیغی آچیق‌دیر. اسکی زامان‎لاردا، حتا بوگون بئله، بیری‌نین الینده، باشقاسینا سؤزونو قبول ائتدیرمک امکانی اولسایدی، بوندان واز گئچمز ایدی. بیری‌نین باغ/مولکو و.. سندی باشقاسی‎نین الینده اولسایدی ایسته‎دییی‎نی آلابیلردی. او زامان گیره‌وه'‎نین، گیره‌و‌+ـه قویماق فعلیندن گلدییی‌نی دوشونه‎بیلریک. گیرَو(girev)، عثمانلی قایناق‎لاریندا دا چوخ گئچر. بو آچیقلاما یانیندا، فیکریمه بیر احتمال داها گلیر؛ آنادولودا گیره‌گی (gireği) و گیره‎وو(girevü) "بازار گونو" معناسیندادیر و یونانجادان گلدیی‌نی "قارقا بازار" آدلی یازیمیزدا آراشدیرمیشدیق. بیزیم گیره‌وَه، بوردان می گلیر؟ جیب‎کسن‌لر/یان‎کسن‌لر، بازار یئری/چاخناشما آختاردیق‌لارینی دا گؤز اؤنونده توتابیلیریک. منه ایلک احتمال داها گوجلو گلیر.
10. شالوار(şalvar):"آیاق‌لاردا بئله‎جن گئییلن یایقین گییه‎جک". دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی آچیق‌دیر. شالوار تورکیه‌ده، داها چوخ کوردلرین و کندلی قادین‎لارین گئیدییی یون/قیل/بئز تومان‎لارا وئریلن آددیر. عربجه‌ده و قرآن‎دا گؤرولن سِربال(ج. سرابیل) "کؤینک" بو سؤزجوک ایله ایلگی‌لی اولدوغو آچیق گؤرونور. آشاغی-یوخاری بوتون سامی‎ دیللرده سربلا/شربلا و.. کیمی بیچیم‌لرده گؤرولن بو سؤزجویون نهایی قایناغی بیر ایران دیلی اولاجاغی دوشونولور. اسکی یونانجادا، اسکوت/ساکالارین گئیدییی بیر گئن تومان آدی اولاراق sarabara قید اولونور. بو کلمه لاتینجه‌ده sarabala اولاراق یازییا آلینمیش و آرامجا کیمی سامی دیللرده‎کی بیچیمی بوردان قایناقلانمالی. کلمه‎نین کؤکنینه گلینجه، نیشانیان şal (بود/اویلوق) و *var- "اؤرتمک" فعلیندن گلدییی‌نی دوشونور. بو آچیقلاما دویوروجو گلسه‎ ده، احتیاط‎ ایله اله آلینمالی. چونکو ساکاجا کیمی اسکی دیللرده گؤرونمه‎سی، کؤکونون چوخ داها اسکی‌لره دایاندیغی‎نی گؤستریر.