1. شپیرت(şepirt):"چیلخاسی آز-یاغی چوخ ات پارچاسی(=شینتیر)، اپریمیش کؤهنه باشماق، بیر جور قدیم آیاق قابی". سؤزجوک بو بیچیمی ایله یئرلی آغیزلاردا گؤرولور. اما دیل دنیز ده گؤرمه‌دیم. سایین زؤهره وفایی'نین "گئییم‌لر:شرح البسه و پوشاک رایج در آذربایجان" آدلی اثرینده شپیک بیچیمی‌نی وئرسه‌ ده بو وئری دهتلنمه‌لی‌دیر. آنادولودا بو شپیرت بیچیمی یوخ آما چوخ فرقلی بیچیم‌لر واردیر؛ شپیت(şepit)؛"یوْوخا/یوفکا چؤرک" معناسیندا، شبیت(şebit) یئنه ده او آنلام‌دا چوخ یایقین ساییلیر. شیپیت(şipit) اوشاق و دنیزلی آغیزلاریندا، شیبیت(şibit)، مانیسا، ایزمیر، بورسا، اسکی‌شهیر، بوْلو، آنکارا(گودول)، چبیت(çebit)، بالکسیر، ترابزون، مالاتیادا واردیر. باشقا بیچیم‎لری سایماغا گرک یوخ. آنلاشیلان بیزده‌کی بیچیم اسکی معناسینی ایتیرمیش و آنلاتیجی(expressive) معنا قازانمیش و ر/r سس‌سیزی سونرادان اورتایا گیریبدیر. کلمه‌نین کسین قایناغی‎نی تاپانمادیم. تونجر گولن‌سوی، سؤزلویونده، شپیت'ی یئنی اویغورجاداکی şepirek "اینجه، سیسقا" کلمه‎سییله توتوشدورور. آنلاشیلان کلمه‎میز اصلینده نازیک و اینجه معنالاری داشییرمیش؛ سونرا اینجه/یوْوخا چؤره‌یه گئچر و اوردان دا بیزده اینجه باشماق معناسی قازانمیش اولمالی‎دیر. سانیرام سؤزجویون "یاغلی-سینیرلی ات" معناسی‌نین گلیشمه‎سی‌نده "شینتیر" سؤزجویو ده تأثیرلی اولاجاق‎دیر.
  2. خوْراتا(xorata):سایین حیدر بیات'ین "اوچوروم اوزرینه آراشدیرما ماساسی" آدلی یازی‌سیندا heyderbayat.ir/post/224 ساوالی(قاراقانلی) شاعر رحمتلیک اکرمعلی اسلامی‌دن نقل ائدیب‌دیر. سؤزجوک عثمانلی قایناق‌لاریندا اولدوغو کیمی بوگون دا آنادولو آغیزلاریندا واردیر. آذربایجان‌دا ائشیتمه‌میشم. سؤزجوک یونانجادان آلینتی اولدوغو اوچون، آنادولودا گلن تورک‌لرله ساوا بؤلگه‎سینه گلمیش اولمالی‌دیر.
  3. سوْمو(somu):"بربری آدییلا دا بیلینن قالین و اوزونسوْو چؤرک". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا و تورکیه تورکجه‎سینده داها چوخ سومون(somun) بیچیمی‌نده گؤرونور. آراشدیرماجی‌لار، عمومیتله یونانجا psomon دان گلدییی‌نی دوشونورلر. نیشانیان'ین یازدیغی کیمی کلمه سونو ـن قورونماسی(آنادولودا) سیرادیشی‌دیر. بیزده‌کی بیچیم آنادولودان گئری کؤچن تورک بوی‎لاریلا آذربایجانا داشینمیش اولمالی‌دیر. بربری آدی فارسجادا یئنی‌دیر و افغانیستانلی کؤچمن‌لردن بیر طایفا اولان "بربر"لرین یاپدیغی چؤره‌یه وئریلن آددیر. بوگون ده خوراسان دا یاشایان بربرلر، اصلینده فارسلاشمیش تورک‎لردن ساییلیرلار و مشهور فوتبالچی خداداد عزیزی ده بو ائله منسوب‎دور.
  4. چؤمچه(çömçe)"بؤیوک قاشیق، ملاقه". آذربایجان و آنادولودا یایقین اولدوغو کیمی فارسجادا دا سون زامانلارجان یایقین ایدی و بوگون ده آرا-سیرا گؤرونور. سؤزجویون اسکی فارسجادا و پهلویجه‌ده گؤرولمه‌مه‌سی و دوْیوروجو آچیقلاماسی‌نین اولماماسی گؤزلری تورکجه‎یه چئویریر. اسکی تورکجه‌ده چؤمیچ(çömiç) و چؤمچه واردیر؛ نیشانیان'ین دوشوندویو کیمی چؤممک(çömmek) "سویا باتماق، چیممک" فعلیندن –Xç اکی ایله تؤره‎دیلمیش اولابیلر. بو گؤروشه دوغرولایان بیر وئری ده "آشیچ" (aşıç)دیر؛ آشاماق "یئمک" فعلیندن گلن اسم "قاب، یئمک قابی" دئمک‌دیر و بنزر اک ایله تؤره‎دیلدییی آنلاشیلیر. چؤمچه ده فارسجانین تأثیری اولابیلر.
  5. کؤندم(köndem):"فنّ، امکان، قیلیق". دانیشیق دیلیمیزده ناکؤندم ده واردیر. سؤزجوک اؤنجه‌لری یازدیغیمیز "یؤندم" کلمه‎سینه آنلامجا و قورولوش باخیمی‌ندان بنزمک‎ده‌دیر. کؤندم، آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‌دی. منجه سؤزجوک اسکی تورکجه‌ده وار اولان و یازیلاریمیزین بیرینده آراشدیردیغیمیز کؤنی (köni)"دوز، دوغرو" کلمه‎سی‌ندن، یؤندم و اردم‌ده اولان –dAm اکی ایله اورتایا چیخیبدیر. منجه یازی دیلینه آلینماسی گره‌کلی‌دیر. قیبریس(لِفقوشا آغزی)‌داکی گؤندم(göndem) "طرز، یؤندم، اصول" بیزیم سؤزجویون بیر ده‎ییشگه‌سی اولاجاق‌دیر. آیریجا دانیشیق دیلینده بیر ده بو معنایا یاخین کؤندش (köndeş) واردیر؛ "فرصت، امکان" معناسیندا اولان سؤزجوک، کؤندم ایله کؤکدش اولمالی و کؤنی سؤزجویونه دایانمالی‌دیر. تورکیه تورکجه‎سینده و تاتارجادا گؤرولن گوندش(gündeş) "گونو، قوما" باشقا سؤزجوک‌دور و گونو(günü) "رقیب، حسود" سؤزجویونه دایاناجاق‌دیر. بیر ده یئنی تورکجه‌ده تؤره‌تیلن و ادبی تورکیه تورکجه‎سینده گؤرولن گوندش "معاصر، بوگونکو" واردیر و گون سؤزجویوندن گلیر. کؤندش‌ده‌کی اکه گلینجه، سسلی دوشمه‎سی[کؤنی+ـدش]‎ نین باشقا اؤرنک‌لری ده واردیر. یوْردام (yordam)، آنادولو و تورکیه تورکجه‎سی‌نده یایقین‌ اولان و "قیلاووز، رویّه، قایدا، تکنیک" کیمی معنالار داشییان سؤزجوک، -dAm اکی‎نین باشقا تؤره‌تمه‎سی‌دیر. نیشانیان یوردام'ی یوْرتماق "یئریمک، قاچماق" فعلینه باغلاماغا چالیشیر و چتین‌لیک‌لری آشابیلمیر. چونکو  -dAm اکی فعله گلمز و –Am کیمی بیر اکین وارلیغی دا شوبهه گؤتورور. منجه دیوان لغات الترک‌ده ده گلن یوْروغ/یوْروق(yoruġ) "گئدیش، یئریمه، خُلق، [یوخو] یوْرومو" سؤزجوک‌ده سیستملی اولاراق ـغ دوشمه‎سی ایله و  -dAm اکی‌نین گلمه‎سی ایله، یوردام آپ-آچیق اورتایا چیخیر.
  6. یاوسار(yavsar): یاوا-یاوسار دئییمی ایچینده ائشیتمیشم. "یاواش ترپه‌نن، ارینگج" معنالاری واردیر سانکی. کلمه‌نی آنادولو آغیزلاریندا و عثمانلی قایناق‌لاریندا تاپابیلمه‌دیم. آنجاق کؤکونه گلینجه ایشیق توتاجاق بیلگی‌لر واردیر؛ یوْوسوماق(yovsumak)، آدانا(توزلا) آغزیندا "گوجو آزالماق" دئمک دیر. بو معنادا، مرسین‌‎ده یاوسیماق(yavsımak) واردیر. یاوساق(yavsak)، ایزمیر(باییندیر)ده "تنبل، آرسیز، ارینگج" معناسیندادیر. آنادولو آغیزلاریندا یاوسی(yavsı) و عثمانلیجادا یاوسو(yavsu) "کنه، ساققیرغا" یایقین‎دیر و بو سؤزجوک ایله ایلگی‎لی اولابیلر. آنلاشیلان بو سؤزجوک‌لر، مشهور "یاواش" کلمه‎سییله ایلگی‎لی اولاجاق‌دیر. یاواش اسکی تورکجه‌ده *یاواماق/یاووماق "یاخین‌لاشماق، یاواشلاماق" فعلینه دایانیر. یاوسیماق فعلی بو فعل‌دن(اؤنجه آراشدیردیغیمیز –sİ- اکی ایله) تؤره‌نمیش و یاوسار دا بو فعل‌دن گئنیش زامان صفت-فعل اکی ایله تؤره‌دیلیبدیر. بو اک اوزرینه یاخین دا بیر یازیم چیخاجاق‌دیر. یاوساق کلمه‎سی‌نین تؤره‌ییشی ده آچیق‌دیر. یاوسی، مؤحتملن *یاوسیغ کیمی بیر کلمه‎یه دایانمالی‌دیر.
  7. مازارات(mazarat):"کؤندمسیز، ترسینه ایش گؤرن، عنادچی". دانیشیق دیلینده گؤرولن سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا چوخ آز گؤرولور و قیصری(پینارباشی)ده، "انگل، مانعه" اولاراق اولاراق واردیر. چاغداش تورکیه تورکجه‎سینده "زیان، ضرر" آنلامیندا و mazarrat بیچیمی‌نده واردیر و عربجه "مَضَرَّه/ت"دن گلدییی آچیق ساییلیر.
  8. لوْم(lom):"آغیر داش‎لاری یئریندن قالدیرماق و داش‎دا-دوواردا دلیک آچماق ایشینه یارایان اوزون دمیر آلت، دیلم". سایین بهروز خاماچی‌نین یازدیغینا گؤره سهندداغی چئوره‌سی کندلرده گؤرولور[1]. سؤزجوک آنادولودا یالنیز قارص آغزیندا واردیر. بو دوروم ایسه روسجادان گله‎بیله‌جه‌یی فیکرینی اویاندیریر. دوغروسو دا، مؤحتملن ایسلاو کؤکنلی اولان بو سؤزجوک، روسجادان آلینتی‎دیر.
  9. مست(mest):"اینجه چکمه، ائوده گئییلیر و یا باشقا باشماق‎لارلا بیرلیک‌ده گئییلیر". سؤزجویو خانیم زؤهره وفایی'نین "گئییم‌لر:شرح البسه و پوشاک رایج در آذربایجان" آدلی چالیشماسیندان گؤتوردوم. مست آنادولو آغیزلاریندا و تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده ده واردیر و "قیسا قونجلو، یونگول، و یوموشاق آیاق قابی" اولاراق بیلینیر. مست اصلینده عربجه مسح'دن پوزولمادیر. فقه کیتابلاریندا جئیران، گئچی، و.. بنزر حیوان دری‌لریندن تیکیلن باشماق‌لارین اوستوندن مسح ائتمک جایز اولوب-اولمادیغی آراشدیریلیر. مست باشماق‌لاری دا اصلینده مسح ائدیله‌بیلدیک‌لری اوچون، بو آدی قازانیب‌لار.
  10. لاپچین(lapçın):"آلتی اینجه، اویناماغا مخصوص باشماق". بو سؤزجویو ده خانیم وفایی'نین آراشدیرماسیندان آلمیشام. لاپچین آنادولو آغیزلاریندا دا واردیر و "دابانی مؤشون اولان آیاق قابی" معناسیندادیر.  بعضی آغیزلاردا نعلین/له‌لئیین قارشیلیغی اولاراق دا گؤرولور. کلمه‌نین فارسجا لبچین‌دن گلدییی آنلاشیلیر. لبچین دهخدا سؤزلویونده "بیر جنس قابا و عسکرلیک چکمه‎سی" اولاراق گؤرولور. آنلاشیلان کلمه اسکی فارسجادا فرقلی ایمیش.

[1]  بهروز خاماچی، سهند در گسترۀ آذربایجان(سهندشناسی)، تبریز: انتشارات یاران، 1390. 301.ص