دَهییشیک و بَردَل
دَهییشیک سؤزجویونون، آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا "فرقلی" معنالاری واردیر؛ ایلگی چکنلردن بیری ده "جینلر طرفیندن دَهییشدیریلمیش اوشاق"دیر. بو اینانجا گؤره، جینلر بیر عایلهنین اوشاغینی اوْغورلاییب، اونون یئرینه اؤز اوشاقلاریندان قویارمیشلار و او عایله ده، بیلمهدن جین اوشاغینی بؤیودرمیش. دَهییشیک "سوت دَهییشمهسی، ایمهجیلیک(فارسجاسی: واره)" معنالاریندا دا یایقیندیر و بو معناسی، بیر باشقا یازیدا اله آلینمیشدیر. بو قیسا یازیدا، اونون بیر آیری معناسییلا بیرلیکده، کوردجهده و کوردلر آراسینداکی بنزر بیر تؤره(رسم)یه دقت چکمک ایستهدیم.
***
بعضی آنادولو آغیزلاریندا، دَهییشیک(değişik) "قیز آلیب-قیز وئرمک" دئمکدیر. بیر عایلهدن قیز آلیب، اونون یئرینه بیر قیز وئررکن، ایکیسینین ده خرجی بنزر اولور و یا هئچ بیرینه جئییزلیک وئریلمزایدی. بو دورومدا گلین، عایلهنین گلینیایدی و سادهجه ائولندییی اوغلان/اَری ایله یاشامایاجاقدی. اونا گؤره ده، جئییزسیز یاشاماق مومکونایدی. آما آجی حادثهلر ده آز یاشانمیردی؛ گلینلرین بیریله پیس داورانیلسایدی، او بیری یازیق دا، یامانلیقلارا معروض قالاجاقایدی. بیری بوشانسایدی، او بیریسی ده، اوغلان-قیز بیربیرلرینی سئوسهایدیلر ده، بوشاناجاقایدی. بیرینین حیاتی آجیلارلا، ایشگنجهلرله دولو اولسایدی، قارداشینین یوواسی داغیلماسین دییه، دؤزمهلی و قاتلاشمالیایدی. تورکیهده و اؤزللیکله تورکیه کوردلرینده بنزر بیر چوخ حادثه یاشاندیغی اوچون، بیر نئچه بلگه-فیلم یعنی بلگهسل(مستند) ده بو موضوع اوزرینده چکیلمیشدیر.
بو کیمی دَبلرین ده، شوبههسیز اجتماعی-اقتصادی سببلری واریمیش. مثلا یوخسول عایلهنین، قیزلارینا جئییز توتماسی، چوخ آغیر یوک اولوردو و بو گون ده قیز اؤولادی اولان یوخسول عایلهلره بؤیوک یوک ساییلیر. آلتی-یئددیدن چوخ اوشاغی اولان بیر عایله دوشونون؛ ایکیسی، اوچو ائولنمه یاشینا گلیب چاتمیش. بو کیمی دوروملاردا، جئییزسیز گلین کؤچورتمه، "جئییزسیز-خرجسیر گلین گتیرمک"، عایلهنین قیز اوشاقلارینی دَهییشدیرمک کیمی اولوردو. طبیعی کی چوخ یول دا، اوغلانین و یا قیزین گؤروشو و فیکری سوروشولمازدی. توپلوملارین کؤکلو دَهییشمی و چاغداش دونیانین گتیردییی آزادلیقلاردان سونرا، بو کیمی دَبلرین دوام ائتمهسی مومکون دهییل و اصلینده ده ظولومدن عبارتایمیش. داها اؤنجه یازدیغیم کیمی، بیزیم گئچمیشه دؤنوک باخیشیمیز، اَلَشدیریجی و تنقیدی اولمالیدیر. گئچمیشیمیزده اولان هر شئی، یاخشی و دوغرو دهییلایدی و بلکه یانلیشلار، خرافهلر و اسکیکلیکلر داها چوخایدی. بیر زامانلار بیر ایله فولکلور و سؤزلو ادبیات اوزرینده مباحثهمیز اولدو؛ او دیلداشیمیز، فولکلور اوزرینه چالیشمانی، اسکی باطل، یانلیش و ضررلی اینانجلاری، دبلری و... دیریلتمک ایله عینی توتوردو. منجه بیز فولکلورو دا، بوگون بعضیلری طرفیندن یاییلان و یایدیریلان "ائل طبابتی"، "یئرلی طبابت" و حتا ""اسلامی طبابت" آدلاندیریلان، اساسی بللی اولمایان طبابتلری ده، علم سوزگجیندن گئچدیکدن سونرا قبول ائدیب یاشادابیلریک. مثلا بیر اویون، اوشاقلارا ضررلی و تهلیکهلی اولورسا، بیراخیلمالی و یا دهییشدیرمهلیدیر. آنجاق بو سؤزلو ادبیاتین، دبلرین و.. یازییا آلینماسیندا و سونراکی نسیللره و آراشدیرماجیلارا امانت ائدیلمهسینده فایدا وار دییه دوشونورم. اوستده دئدیکلریمه، تورکو-داوا یا تورکه داوا، اوتاچی، قاریقچی و.. کیمی اسکیدن گلن توختاتما و طبابت یؤندملری ده داخیل ائدیلمهلیدیر. یوخسا گئچمیشده نه وارسا، هامیسینی قوتساماق یعنی مقدس سایماق و دوغروساماق و دوغرو سانماق، "بیزیمکیدیر" دییه قبول ائتمک و ائتدیرمک، عاغیل و منطق ایله اؤرتوشن بیر ایش دهییلدیر.
***
ایشین بردل قیسمینه گلینجه؛ بردل(berdel) بوگونکو تورکیه تورکجهسینه کوردجهدن گئچن اوتوز-قیرخ کلمهدن بیری ساییلیر. بو آلینتی کلمهلر، داها چوخ کورد توپلومونون گَلَهنک(سنّت)لرینی عکس ائتدیریرلر(مثلا دَنگهبیژ/Dengebej کیمی، دنگهبیژلر، کوردلرین عاشیق-اوزانلاری ساییلابیلرلر). سئوان نیشانیان، بردل سؤزجویونو آراشدیریرکن، اونون بَر-(اوزرینه، اوستونده، فارسجادا اولان "بر" اداتی کیمی؛ برپا/برجا کیمی دئییشلرده گؤرولن ادات) و کوردجه/کورمانججا دل(dēl) "بَدَل، دهییشمه" دن تؤرهدیینی سؤیلر. منجه ایشین بو قدر بوروشدورماسینا گرکیوخدور؛ بردل، عربجه "بدل"دن گلیر. و کلمه ایچینده سس یا حرفین تؤرهمهسی (epenthesis) (بونا تورکیه چوخ یول "تورهمه" آدی وئریلیر) چوخ گؤرولور. مثلا تورکجهده، آلینان سؤزجوک، ایکی سسسیزی ایله بیتیرسه، سؤیلهییشی چتین اولور و آرایا بیر سسلی گیردییی گؤرونور. دانیشیق دیلیمیزده بونون یوزلرجهسینه شاهید اولوروق؛ شهر>شَهَر، فکر>فیکیر، صبر>صَبیر و..آذربایجان جمهوریتینین یازی دیلینده بونلاری عربجه و فارسجادا اولدوغو کیمی قورونماسی، منجه دیلیمیزین روحونا و سس قایدالارینا اویغون و یاتقین ساییلماز. نه ایسه بردل کلمهسینده ده، بیر -ر- اورتایا گیرمیشدیر. بونا بنزر بیر سؤزجوکده، کورد دیلیندهکی پیرتوک(pirtuk)دور. اؤنجهلری ده یازدیغیم کیمی، بوگونکو کوردجهنین یازی دیلینده و یا اؤز دئییملریله "آکادمیک کوردجه"ده، "کیتاب" یئرینه "پیرتوک" یازیلیر و دئییلیر؛ بونوندا تورکجه پیتیک<بیتیکدن گلدییی، آپ-آچیق اورتادادیر.