سنی چالاغان گئده!
الیمده اوچ-دؤرت یاریم قالمیش یازی واردیر؛ آنجاق گئچن گونلرده، بیر توییت ایچینده گئده کلمهسی دقتیمی چکدی. داها اؤنجه ده دوشونموشدوم. یازماغا قرار وئردیم. سؤزلوکچولر، بیر دیلین سؤز وارلیغینی توْپلار، بیر آرایا گتیرر عمومیتله. سؤزجوکلرین سئویملی اوْلوب اوْلماماسی، گؤزل و یا چیرکین اوْلماسی، اؤنملی دهییلدیر. آراشدیراجاغیم سؤزجوک، بلکه سئویمسیز سؤزجوکلردن بیری ساییلاجاقدیر.
***
گئده(géde) آذربایجان تورکجهسینده «اسگیک آدام، قولاقکَسَن، لات، کؤپک اوْغلو، قولای آدام، سئویلمهین آدام» معنالارییلا، بعضی لهجهلریمیزده چوْخ آغیر سؤز ساییلدیغی کیمی، بعضی لهجهلریمیزده داها یومشاق و یونگول ساییلیر و آداملار شوخلوق اوچون بیر-بیرلرینه «گئده» دئیه بیلیرلر. کلمهنین گَده(gede) سؤیلهییشی ده واردیر و بلکه داها آغیر و داها حیرصلی دوروملاردا دیله گتیریله بیلیر. تورکیه تورکجهسینده سوزجوک گیدی (gidi) شکلیندهدیر و اوچ آنلامی بیر بیریندن آییرد ائدیله بیلیر: 1. یونگول آزارلاما سؤزو: «سنی گیدی سنی!» بلکه بیزده «اوْلان لامسّب» کیمی معنالاری اوْلا بیلیر. 2. حسرت بیلدیریر: آی گیدی اسکی گونلر/ایللر. 3. قورومساق، دیّوث، اخلاقسیز. بو سوْن اوچونجو آنلام، بیزدهکی معناسینا یاخیندیر و نهدن بعضدن «گئده» کلمهسینین چوْخ آغیر اوْلدوغونو گؤسترهبیلر.
***
کلمهنین کؤکنینه گلینجه، نیشانیان دوْغرو اوْلاراق سؤزجویون فارسجا گیدیدن گلدییینی و تورکجه گئتمک/ گیتمک فعلی (و فارسجا گدا ایله) ایلگیلی اوْلمادیغینی یازار. فارسجا سؤزلوکلرده گیدی'نین ایکی اؤنملی معناسی واردیر: ایلکی بیر آلیجی قوش (زغن، غلیواج و کرکس آدلاری وئریلیر)؛ ایکینجیسی اوسته گلن "قورومساق، غیرتسیز» معناسیدیر. سؤزلوکلرین بیر قیسمی، گیدی کلمهسینین گید'دن گلدییینی یازارلار. آنجاق «گید»مادهسینده ده بنزر معنالار و قارشیلیقلار وئریلیر. بیر قوشون آدی ایله «غیرتسیزلیک» آراسیندا نه ایلیشگی اولابیلر؟ غلیواج قوشو چوْخ یول کرکس یعنی قوزغون قوشو ایله بیر ساییلیر؛ ائله اولوب اولماسا دا ییرتیجی آلیجی قوشلاردان بیری اولدوغو بللیدیر. بو قرارسیزلیغی درینجهسینه آراشدیرماق نیّتیم یوْخدور. قیساجاسی غلیواج/گیدی قوشو، قوزغون و یا چالاغان قوشو اوْلمالیدیر دییه بیلیریک. بو قوشا عربجهده نسر آدی وئریلیر، تورکیهده ده چایلاق(çaylak) آدلانیر. چالاغان'ین ییرتیجی اوْلدوغو آدیندان دا بللیدیر و آذربایجاندا «سورعتله آلیب گئدن» معناسینی دا قازانمیشدیر. چایلاق ایسه چایلاماق/چارلاماق «چیغیرماق، باغیرماق» فعلیندن گلیشدییی، بو آدین حیوانین سسیندن قایناقلاندیغینی آچیقجا اوْرتایا قوْیور. چایلاق آدینین مجازی معنالاریندا «قیتمیرلیق، تاماهکارلیق، دستالاتسیزلیق، ناشیلیق» دا واردیر. نه ایسه، اسکی اینانیش و افسانهلره گؤره بو قوش، ایلده آلتی آی ارکک آلتی آی دیشی اوْلارمیش و یا بیر ایل ارکک بیر ایل دیشی کیمی ایمیش (باخ برهانِ قاطع کیمی سؤزلوکلره). بو ایکی اوزلولوک، ارکک ایکن دیشی اوْلماق، یا دیشیلیک صفتلری قازانماق «غیرتسیزلیک» علامتلری کیمی گؤرونوردو. بیلدیییمیز کیمی اسکی متینلرده گئچن یامان و سؤیوشلردن بیریده «مخنّث» (تورکیه و عثمانلیدا Muhannes)ایدی. مخنّث بیلیندییی کیمی اصلینده «جنسیّتسیز، قادینلیغی- کیشیلیگی بللی اوْلمایان آدام، خُنثا» اوْلدوغو حالدا، داها سوْنرا «ناموسسوز، اخلاقسیز، قوْرخاق، اسگیک، نامرد» معنالاری قازاندی. قوش آدیندان بو معنالارا گئچیش، بئله بیر یوْلدان اوْلموش اوْلاجاقدیر.
***
گید/گیدی قوش آدی اوْلاراق هاردان گلیر؟ بیر گؤز گزدیرینجه، بیر چوْخ هیندیستان دیللرینده بنزر آدلارین اوْلدوغو گؤرونور. اوردو یعنی پاکیستان'ین رسمی دیلی ایله باشلاساق، بو دیلده «گدّه» گؤرونور و هیندجه ده (یعنی اوْردوجانین هیندیستانداکی و هیند الیفباسی ایله یازیلان شکلی) giddhاوْلدوغو، پنجاب دیلینده giddha پالی/پالیجهده (یعنی بوداچیلارین مقّدس متینلری یازیلان دیلده) giddha گؤرونور. بونلارین یانیندا بیر چوْخ هیند دیلینده، مثلا تلهگو(Telegu) دیلینده (هیندیستانین یئرلی و هیند-آوروپالی اوْلمایان اَن بؤیوک دیلی) graddha واردیر. بو شکیللر بیزه مشهور هیند سؤیلنجهلریندن تانیدیغیمیز قوش-تانری گَرودَه/گارودا (Garuda) قوشونو خاطیرلادیر. گارودا آدی اسکی تورک متینلرینده بوداچیلیق اینانیشلارینی آچیقلارکن دفعهلرجه گئچمیشدیر. گارودا یانیندا تورکلر بو قوشا، «قارا قوش» آدینی دا وئریردیلر(آیریجا قاراقوش، اسکی تورکجهده «مشتری/ژوپیتر» گَزَهگنینه وئریلن آددیر). گارودا شاهنامهدن تانیدیغیمیز سیمرغ کیمیدیر؛ سیمرغ آدیندا ایلک عونصور سائنا>شاهین اوْلدوغو و اصلینده بیر بؤیوک ییرتیجی قوش اوْلدوغو دا دقت چکیر. اسلام دونیاسیندا ایکی بنزر قوش داها بیلینیر؛ عنقاء و ققنوس. هر بیرینین حاقیندا بیر چوْخ اینانیش وار. عنقاء یوکسکلرده یووا سالدیغی و اوچدوغو اوچون مشهوردور. ققنوس ایسه اؤلومو و دیریلیشی ایله و آیریجا سسی ایله موسیقی عالمینه ایلهام قایناغی اوْلدوغو اوچون، شؤهرت قازانمیشدیر. آیرینتیلاری ادبیات سئورلر و اسکی شعرله اوغراشانلار بیلیرلر. بیز ایسه کؤکلرینه گؤز آتاراق، یازیمیزین سوْنونا یاخینلاشیریق. عنقا(Anka)، چاغداش تورکیهده، انسانسیز هاوا آراجلاری یعنی ایهالاری اورتَن و ساتان بیر شیرکتین آدی اولدوغو اوچون یایقینلاشمیشدیر. سؤزجوک عربجهدیر و عُنُق(=بوْیون) کلمهسینین دیشی صفتی اوْلاراق بیلینیر (ارکک بیچیمی: اعنق) و آنلامجا «اوزون بویون» دئمکدیر. بلکهده عنقانین اوجالیقلاردا یووا سالدیغی و راحاتجا اوْولانمادیغی بوردان دوشونولموشدور. افسانهلیک عنقا قوشونون هانسی گئرچک قوشدان ایلهام آلیناراق یارانمیشدیر؟ کسین اولاراق بیر زاد سؤیلهیهبیلمم. آنجاق عرب بؤلگهسینده آز-چوخ گؤرونن«بوْینو اوزون و اوجالیقلاردا، یوکسک یئرلرده یووا قوران» لئیلک (و یا دورنا) اولابیلر دییه دوشونورم. آنادولو ناغیللاریندا زومرودو عنقا(Zümrüdü Anka) اؤنملی یئر توتار. قُقنُوس سؤیلهییشی تورکیهده Kaknüsشکلینده اولوب، بیر آز فرقلیدیر. آنجاق سؤزجویون سوریانیجهQuqnus دان عربجهیه گئچدییینه و داها اؤنجهکی قایناق دیلی یعنی یونانجاداکی شکلینه باخیلیرسا، سؤزجویون تورکجهده دَییشیمه اوغرادیغینی دییه بیلیریک. یونانجا سؤزجوک(Κύκνος)، لاتینجه Cygnus (سؤیلهییشی: kugnus) و اوْردان فرانساجا cygne کلمهسینین قایناغی اوْلاراق، بوتون بو دیللرده قو/قوغو قوشو آنلامی داشیماقدادیر. قو قوشونون سئوگیلیسینه باغلیلیغی، روْمانتیک شکیلده سئویشمهسی، گؤزللیگی و گؤزلجه سسی اوْنون افسانهلشمهسینه سبب اوْلموش اوْلا بیلر.
***
بو یازینین بو قدر اوزایاجاغینی سانمیردیم؛ ایندیسه، قیساجا ایرق بیتیگ'ده گئچن بیر فالین ترجومهسی ایله یازییا سوْن قوْیمالییام. ایرق بیتیگ، فال کیتابیندا، قاراقوش آدی گئچن بیر فالدا بئله یازیلیر:
آلتون قاناتلیغ تالیم قاراقوش من
تانیم توسی تاقی تؤکهمزکن، تالویدا یاتیپان
تاپلادوْقومین توتار من سئبدیکلریمین یییور من
آنتاغ کوچلوگ من
آنچا بیلینگلر! اَدگو اوْل.
(=آلتین قانادلی ییرتیجی قارا قوشام[1] من/بدنیمین توکلری داهی بیتمزکن اوقیانوسدا یاتاراق/ ایستهدیییمی توتارام من، سئودیکلریمی یییرم من/ اوندان گوجلویم من/ بئله بیلینیز! بو [فال] یاخشیدیر.)
[1] جرارد کلاوزن، قاراقوشو eagle اولاراق ترجومه ائدیر. تورکلرده انسان آدی اولدوغو اوچون طغان>دوْغان آدینین قارشیلیغی و بنزری ساییلابیلر.