یا ربّیم آل انتقامینی!
«گیریش»
جان میلتوْن(John Milton)، اینگیلیس ادبیاتینین اَن اؤنملی شاعرلریندن بیریدیر. بریتانیا تاریخی و آوروپانین اَن چالخانتیلی دؤنملرینین بیرینده، ۱6۰۸-ده دونیایا گؤز آچان جان، یاخشی بیر تحصیل آلاراق، بینالملل دیل ساییلان لاتین دیلی و آنا دیلی اینگیلیسجهدن علاوه یونانجا، عبرانیجه، فرانساجا، ایتالیاجا و بعضی باشقا دیللری اؤیرندی. 1638ده ایتالیا گزیسینه چیخدی و مشهور بیلیم آدامی گالیله/گالیلئو ایله گؤروشدو.1642ده بریتانیانین ایچ ساواشی باشلادی. میلتون انقلابچیلارین طرفیندهایدی؛ فیکیر آزادلیغی، بوْشانما حاقی اوزرینه و کیلیسهدهکی رتبهلنمه و سلسله مراتبی علیهینه کیتابچیقلار و رسالهلر یازدی؛ ظالملری حکومتدن اَندیرمه حاقی، سانسورا قارشی اثرلر ده چاپ ائتدی. 1۶۴۹-دا شاهین اعدامی ایله کرامول(Cromwell) چاغی باشلادی. بو دؤنمده میلتون، یئنی حکومت تشکیلاتیندا لاتین یازیشمالار یازیچیسی اولدو. گؤزلرینه گلن قاراسو(Glaucoma) ائتگیسینده ۱۶۵۲-دن سونرا کوْر اولماغا باشلادی. بیر چوخ شعرینی و اَن اؤنملی اثری اولان «ایتیک جنّت»ی (The Paradise Lost)، او سؤیلهدی، یاخینلاری یازییا تؤکدولر(۱۶۶۷). بو آرادا، ۱۶۶۲-ده شاهلیق گئری گتیریلدی و ایکینجی چارلز'ین شاهلیغیندا، بیرینجی چارلز'ین اعدامیندا پایی اولدوغو دوشونولن جان میلتون اوچون، اعدام ایستهندی. آنجاق دوستلارینین آراچیلیغی ایله جانینی قورتارابیلدی. ایکینجی اؤنملی اثری «قازانیلمیش جنّت»ی(Paradise Regained) 1۶۷۱-ده، اؤلوموندن اوچ ایل اؤنجه، یازدیردی. آشاغیدا اؤزگون متین و چئویریسینی گتیردییم شعرینی، ایللر اؤنجه اوخویوب سئومیشدیم. بو شعرده میلتون، پروتستان اولاراق، اینانجلارینی بیر فاجعهنی آنلاتیرکن قیساجا دیله گتیریر؛ وجدان، قوتلو و مقدسدیر؛ ایشگنجه و باسقی حقیقتی گوجلندیریر؛ فاسد بیر حکومت گؤرونوشده گوجلو و هیبتلی اولسا دا، ایچریده و روحوندا چؤکموشدور؛ چونکو تانرینین عدالتی، تجلّی ائدهجک؛ ایمانلیلار، تاریخین اؤتهسینده بیرلیکده اولورلار و اولاجاقلار. بو شعر، میلتون'ون اثرلرینده ۱۸-نجی سونئت اولاراق بیلینیر و 1655 ایلینده یازیلمیشدیر. بو شعرده گئچن حادثه او ایلده پییهمونته داغلاریندا، پروتستان اینانجلاریندان اؤترو و بو اینانجلاریندان دؤنمهدیکلرینه گؤره، قیرغینا اوغرایان گوناهسیزلارین باشینا گلن حادثهنی اساس آلیر و اونلارین آغیتی، مرثیهسیدیر. بو آدلار و حادثهلر حاقیندا، شعردن سونرا آچیقلامالار گتیرهجییم، آنجاق بو شعری قیساجا آچیقلارساق، ایتالیا شعری قالبیندهدیر؛ ایلک سککیز سطیر (سگگیزلمه/octet)ده، سیزلاما و قیرغین'ین وصفی گئچیر؛ سونرا بیر دؤنوش(volta) ایله گؤیلردهکی دوروم آنلاتیلیر؛ سوندا آلتیلیق(sextet)دا، دعا و اؤنگؤرو(پیشبینی) دیله گتیریلیر. میلتون، شعرین تأثیرینی آرتیرماق اوچون، چوخ دویغولو و اینسان حسّلرینی اویاندیران عونصورلاردان فایدالانمیشدیر؛ قان، سوموک، قایادان دیغیرلانما، کؤرپه-آنا، گوناهسیزلیق و..
«اؤزگون متین»
On the Late Massacre in Piedmont
Avenge, O Lord, thy slaughter'd saints, whose bones
Lie scatter'd on the Alpine mountains cold;
Ev'n them who kept thy truth so pure of old
When all our fathers worshipp'd stocks and stones,
Forget not: in thy book record their groans
Who were thy sheep and in their ancient fold
Slain by the bloody Piemontese that roll'd
Mother with infant down the rocks. Their moans
The vales redoubled to the hills, and they
To Heav'n. Their martyr'd blood and ashes sow
O'er all the Italian fields where still doth sway
The triple Tyrant: that from these may grow
A hundred-fold, who having learnt thy way
Early may fly the Babylonian woe.
«چئویری»
سون پییهمونتهده قتل عام اوزرینه:
یا ربّیم آل انتقامینی! آلپ داغلاریندا،
داغیلمیش سوموکلری، دوْنموش، قیریلان عزیزلرینین.
آری-دورو اسکی ایمانلارینی قوْرودولار،
داغا داشا تاپارکن بیزیم آتا-بابالاریمیز.
اونوتما! یاز دفترینه یاخاریشلارینی
سنین قوْیونلارینایدیلار، اسکی سورولریندن
قیریلدیلار قانجیل پییه-مونتهلیلرین اللرینده
آنالارلا کؤرپهلر قایالاردان آتیلاراق
جانیلر یئنیدن تپهلره دیرماندیلار
اونلار ایسه جنّته یوکسلدیلر
شهید قانلاری، شهید کوللری سوْورولدو
هله ده اوچ باشلی ظالمین حؤکوم سوردویو ایتالیا تورپاقلارینا.
یوز قات بیتسین-گؤیرسین یوللارینی بیلمیشلر
تئزجه قالدیرسینلار بابیل'ین دؤزولمز ظلمونو.
«آچیقلامالار»
- «میلتون» آدینین آچیقلانماسی سادهدیر: Mil+ton. ایلک عونصور Mil=Mill، «دَییرمان» دئمکدیر. اینگیلیس دیللی اؤلکهلرده یایقین گؤرولن میلر(Miller) سوْیآدی (=دییرمانچی) بوردان گلیر (آلمانجاسی: مولر/ Müller)؛ ton بوگونکو اینگیلیسجهده Town«شَهَر، شهرجیک» کلمهسینین اسگی بیچیمیدیر و یوزلرجه یئر آدیندا گؤرونور؛ بریتانیادان، آمریکا، کانادا و آوسترالیا کیمی اؤلکهلره داشینان مهاجرلر بو آدلاری، یئر آدلارینی و سوْی آدلارینی اؤزلریله داشیدیلار. میلتون آدی (و بنزر یئر آدلاری) ایلکین سوی آدی اولاراق یاشادی؛ داها سونرا بو سوْی آدلاری، انسان آدی اولاراق دا یایقینلاشدی(مشهور اقتصادچی میلتون فریدمن'نین آدیندا اولدوغو کیمی).
- پییهمونته آدینی بیز ایتالیاداکی بیچیمی ایله آلدیق. آدین آچیقلاماسی بسیطدیر؛ لاتینجه Pedemontium دان گلیر: pedis/pes (=آیاق) و mons/montis (=داغ) سؤزجوکلرینین بیرلشمهسیندن، «داغ اَتهیی» معناسیندا یارانمیشدیر. اینگیلیسجهده Piedmont (و باشقا دیللرده بنزر بیچیملر) عمومیلشرک، جغرافیا دئییمی حالینا گلیب یایقینلاشدی.
- قتل عاما اوغراییب، اؤلدورولنلر، والدسلیلر(Waldenisans) اولاراق بیلینیرلر. بونلار پیئر والدو(Pierre Waldo) آدلی، اون ایکینجی یوزایلده یاشامیش فرانسالی بیر دین آدامینین طرفدارلاریدیلار. پیئر والدو/والدس(Waldes) تجارت ایله مشغول اولدوغو حالدا، درین بیر دینی تجروبه یاشایاریق مالینی وارینی یوخسوللارا باغیشلاییب، حواریلر کیمی یاشاییب، یوخسوللوغو تبلیغ ائتدی(اینجیللردن ایلهام آلاراق). فرانسانین لیون شهرینده یاشادیغی اوچون، طرفدارلاری «لیون یوخسوللاری» اولاراق بیلینیردیلر. مؤوجود کیلیسهنی ردّ ائتدیکلرینه گؤره ده قوْوولوب داغیلدیلار. پییه مونته، اونلارین کیچیک مرکزلریندن بیری اولدو. بورادا ساووآ/سابوْیا دوک'و(Duke of Savoy) طرفیندن 1655-ده، کاتولیک مذهبینی قبول ائتمهدیکلرینه گؤره، پاسکالیا بایرامیندا(عید پاک)، قیرغینا اوغرادیلار.
- ساووآ(Savoie)؛ بؤلگهنین فرانساداکی آدیدیر؛ ایتالیادا ساوبویا(Saboia) و اینگیلیسجهده Savoy اولاراق تانینان بؤلگهنین اسکی ساکینلری کئلت/ سئلت قبیلهلریایمیشلر. داها سونرا روْمالیلار گلیر و بؤلگهیه Sapaudia آدی وئریرلر. 11.ینجی یوزایلده، بیرینجی هومبئرت باشچیلیغیندا ساووآ مجلیسی قورولوب، آلپ داغلارینداکی گئچیدلری دَهَتلهمک و کونترول ائتمهیه باشلادی. ساووآ دوکلوغو (دوکنشین)، 1۴۱۶-1714 ایللری آراسیندا بؤلگهیه حاکمایدی. داها سونرا بؤلگهده شاهلیق قورولدو و بورالار ایتالیانین بیرلشمهسینه بئشیک اولدو. اوچونجو ناپلیون چاغیندا، ۱۸۶۰ ده، بؤلگه فرانسایا وئریلدی و بوگون فرانسا تورپاقلاریندادیر. Sapaudiaآدینین «اوْرمانلیق، اوستدهکی اوْرمانلیق» معناسیندا اولدوغو دوشونولور.
- سون مصراعدا گئچن بابیل ظولمو/مصیبتی، مسیحیلیک اینانجیندا درین کؤکلری واردیر. یوحنّا اینجیلینه گؤره، یوحنّا مُکاشفهسینده/رؤیاسیندا، بؤیوک بیر شهر و بابیل فاحشهسی آدلاندیریلان بیر قادین گؤرور؛ قادین آلدادیجی، زوْرلو، آل-قیرمیزی حیوان کیمیایمیش و قیزیل قابینین ایچی، زنالاردان گلن چیرک و قورسدوروجو سیویلارلا دوْلویموش؛ تک سؤزجوکله اییرَنجایمیش. بو قورخونج و اییرنج قادین، عیسا، شهیدلر و اَرمیشلرین/قدّیسلرین قانیندان مستایمیش. مسیحیت ادبیاتیندا بو فاحشه، فاسدلیک، یانلیش دین/اینانج، دونیالیق گوج، تجارت دوْیمازلیغی و طاماهین سمبولو ساییلیر. ایلک مسیحی قایناقلاردا، روْما ایمپراتورلوغو(هله مسیحی اولمامیشکن) بابیل آدلاندیریلیردی. سونرالاری مارتین لوتر و ژان کالوَن، بو فاحشه و دین دوشمانینی، پاپ اولاراق گؤردولر؛ چونکو او دا یانلیش اینانج، فساد، قیرغینلار، قانا سوسامیشلیق/ قانسامیشلیق و دونیالیق گوجون مرکزی حالینا گلمیشایدی. اوچ باشلیدان قصد ائدیلن، پاپ'ین اوچ بوجاقلی تاجیدیر. اَرمیشلرین/مقدسلرین اؤلدورولمهسی، قیرغین ائدیلمهسی ده یوحنّا اینجیلینده گلمیشدیر.
- قوْیون-قوزو-سورو تعبیرلری اینجیل و مسیحچی الهیاتدا یایقین، قاباریق اولاراق گؤزه چارپیر. تورات یعنی عهد عتیق/اسکی آندلاشما'دا، بنی اسراییل، تانرینین سوروسو اولاراق وصف ائدیلیر(مزمورلار و حزقیال کتابلاریندا)؛ یوحنّا اینجیلینده، عیسا، یحیا'نین دیلیندن، تانرینین قوزوسو آدلاندیریلیر. بو دا گئنه توراتدا گئچن مشهور بیر حکایهدن گلیر؛ چیخیش کتابیندا(سِفر خروج)، بؤیوک اوغلانلارین قوربان کسیلمهمهسی اوچون، تانری بیر قوربانلیق ایستر؛ او دا اَتلی-ارکک بیر قوزو اولمالی، کسیلیب قانی قاپییا یاخیلمالیایدی. قوربان کسیلن قوزو، عائلهنی قورتاردیغی کیمی، عیسا دا تانرینین قوزوسو اولاراق، انسانلاری قورتارماق اوچون، فدا اولور. عیسا، یوحنّا اینجیلینده، اؤزونو چوبانا دا بنزهدیر: «من یاخشی چوْبانام. یاخشی چوْبان قویونلارینا جانینی وئریر». عیسا'نین قوزویکن، قوْیونلارینا قوربان گئتمهسی، گوجلو بیر تصویر یارادیر مسیحیلیک الاهیاتیندا. عیسا'دان سونرا، قویونلاری مؤمنلر سوروسو گؤرمک، دین آداملاری و کشیشلری چوبان سایماق کیلیسهده یایقین اولور. بونو آنلاتماق اوچون، بورادا ایکی سؤزجویون کؤکنینی آچیقلاماقلا یئتینمهلییم؛ آشاغی-یوخاری بوتون آوروپا دیللرینده، کشیش قارشیلیغی اولاراق Pastor/Pasteur واردیر؛ بو سؤزجویون لاتینجهده «چوبان» اولدوغو بیلینیر و بو آد دا Pascere فعلیندن «اوْتارماق، یئدیرتمک، یئم وئرمک»دن گلیر. بو کؤکدن اینگیلیسجهده pasture «اوْتلاق، چاییرلیق» دا واردیر. عیسا، کیلیسهنین «باش چوبانی» (بلکه ده «خان چوبانی»!) ساییلیرمیش؛ ایکینجی سؤزجویه گلینجه، عربجه و فارسجادا، «اسقف» بیر یوکسک کیلیسه مقامی اولاراق، یونانجا Episkoposدان گلیر و تورکیهدهکی Piskopos آدی(عثمانلیدا: پسقپوس)دا یونانجادان گلدییی بللیدیر. سؤزجوک یونان دیلینده «گودوجو، گودوکچو، گؤزجو، ناظر» دئمکدیر. لاتین دیلیندهکی پاستور قاورامی دا، بونون ترجومهسی اولاراق اورتایا چیخمیشدیر.