قیپچاق تورکجهسی ایله "آتامیز" دعاسی
قیپچاق تورکلری، کاشغرلینین یازدیغینا گؤره، خزر دنیزینین اوست ساحیللرینده، بولغارلار و خزرلره یاخین بؤلگهلرده یاشارمیشلار. داها سونرالاری بولغارلارین دوغو آوروپا طرفلرینه کؤچمهلریله و خزر ایمپراتورلوغونون چؤکوشویله، قیپچاقلار بوگونکو روسیه تورپاقلارینین بؤیوک قیسمینی الده توتماغا باشلادیلار. موغول استیلاسی سونراسی، قیپچاقلار بؤلوک-بؤلوک، گونئی و غرب بؤلگهلره داشینیرلار. بیر گروهلاری میصیرده، مملوک دؤولتی قوراراق، اوزون ایللر، حتا سلطان سلیم خان'ین میصیر فتحینهجن، تورکلوکلرینی قورودولار. میصیرده، سیف سرایی و اونون «گلستان» ترجومهسینین یانیندا، بیر چوخ تورکجه-عربجه سؤزلوک و تورک دیلی حاققیندا عربجه کیتابلار یازیلدی و عربجهدن تورکجهیه اثرلر چئوریلدی.(الیمیزده بیر «شاهنامه» ترجومهسی ده وار.) قیریم یعنی کریمه یاریم آداسینا یئرلشن قیپچاقلار، اورداکی ارمنیلره قاریشاراق، مسیحیلشیر و ارمنی یازیسینی قبول ائدیب، ارمنی-قیپچاق قاریشیمیندان، «ارمنی قیپچاقجاسی» آدی وئریلن بیر دیل اورتایا چیخیر. ارمنی یازیسی ایله یازیلان و بو مسیحی قیپچاقلارین اوکراینا و لهیستان بؤلگهلرینه کؤچلریله، یوز-یوز اللی ایل ده اورالاردا یاشایان دیلدن، بوْللوجا یازیلی متینلر قالمیشدیر. داها چوخ ارمنیجهدن چئوریلن دینی اثرلر یانیندا، ارمنی قیپچاقلارین اؤز توپلوملاریلا ایلگیلی کیلیسه دفترلری(ائولنمهلر، میراث بؤلوشمهلری و..)ده واردیر و اوْتوز مین صحیفه اولدوغو تخمین ائدیلیر. قیپچاقلارین ایران و آذربایجاندا یئرلشدیکلرینی اثباتلایان بلگهلردن بیری ده بیر چوخ بؤلگهمیزده قیپچاق آدلی کندلرین اولماسیدیر(ملارد، اوسکو/تمیرلی یولو، میاندآب/قوشاچای، بوستان آوا/تیکمه داش، همدان/قهاوند بؤلگهلریندهکی قیپچاق کندلری، بونلاردان اَن مشهورلاری ساییلیر.).
دشتِ قیپچاق آدییلا بیلینن، خزر دنیزینین غرب ساحیللریندن باشلاییب، آوروپانین شرق بؤلگهلرینه اوزانان چؤللرده، موغوللاردان سونرا آلتین اوْردو قورولدو و چؤکوشویله، داغینیق شکیلده قیپچاق گروهو تورک دیللری اونون یئرینه گئچدی. بوگون قوزئی قافقازلاردا، نوقای، قاراچای-مالکار(بالقار) و قوموق دیللری، تاتارجا(تاتاریستان جمهوریتی و قیریم تاتارجاسی)، قازاقجا، قیرقیزجا، قاراقالپاقجا و باشقورت دیللری قیپچاق تورکجهسینین اوشاقلاری ساییلیرلار.
قیپچاقلار، آوروپا و بیزانس قایناقلاریندا کومان/قومان آدییلا تانینیرلار و اصلینده ساریشین اولدوقلاری اوچون بو آدی آلدیقلاری دوشونولور. بؤلگهیه گلن مسیحیت تبلیغاتچیلاری/میسیونرلر، قومانلاری مسیحیلشدیرمهیه چالیشمیشدیرلار. الیمیزدهکی کودکس کومانیکوس آدلی کیتاب بو میسیونرلرین توپلادیغی تورکجه-لاتینجه و آلمانجا سؤزلوک و سؤزلو ادبیات اؤرنکلری یانیندا مسیحیت اینانجینا عاید دعالارین چئویریلرینی ده ایچینه آلیر و بیریجیک الیازماسی وار(codex لاتین دیلینده [اسکی] الیازما دئمکدیر). بیر زامانلار، بو دعالارین، تبلیغات اوچون چئویریلدییی دوشونولوردو. آنجاق بوگون بونلارین گئرچک حیاتدا اوخوندوقلارینی بیلیریک. ایندی کسین اولاراق خاطیرلابیلمهدیییم بیر ماجار آراشدیرماجی، بؤیوک آناسینین آنلامینی بیلمهدییی شعرلر سؤیلهدییینی نقل ائدر. بو شعرلرین، ماجاریستاندا بیلنن و تانینان دیللره بنزمهدییینی گؤرونجه، اونلاری کاسئته آلیب، رادیودان یایینلادیرلار و کیملرین و دونیانین هاراسیندا بو دیلین دانیشیلدیغینی دینلهییجیلردن سوروشورلار. بیر آی سونرا، نوقای تورکلریندن، بو شعرلری آنلادیقلاری و شعرلرین اونلارین دیلینده اولدوغو خبری گلیر. اصلینده او شعرلر، کودکس کومانیکوسدا واردیر. آنلاشیلان، مسیحیلشن قیپچاقلار، یوز ایللر بو شعرلری اوخویوب و دینی حیاتلاریندا دیله گتیریرمیشلر. حتا ماجاریستان کیمی آوروپا اؤلکهلرینه یئرلشدیکلری و ماجارلاشدیقلاری حالدا دا او شعرلری اونوتمامیشلاردیر.
***
بیر زامانلار لاتین دیلی ایله اوغراشدیم؛ اما یاریم قالدی. گئچنلرده بیر ده گؤز آتیم دئدیم. ایلک درسلرده، Pater Noster (آتامیز) دعاسی قارشیما چیخدی. مسیحیلیک دونیاسینین اَن یایقین دعاسیدیر. ماتئوس/متّی و لوقا اینجیللرینده، آزیجیق فرقله گلن بو دعا، مسیحچیلییین خلاصهسی و اؤزهیی ساییلیر(حمد و توحید سورهلرینین اسلامین اؤزهیی و جؤوهری ساییلدیغی کیمی). اینجیللره گؤره، حواریلر، عیسادان، «بیزه دعا ائتمهیی اؤیرت!» دیلکلری اوزره، عیسا بئله دعا ائدین دییه بو دعانی اؤیرتدییی روایت ائدیلیر. اَن مشهور شکلینده بو دعانین ترجومهسینی و قیپچاقجا چئویریسینی اله آلاجاغیق. آنجاق قیساجا بیر آیرینتییا اشارت ائتمهلییَم: بو دعانین سونونا یاخین بیر بؤلومونه doxology آدی وئریلیر آوروپا دیللرینده و او بؤلومده «تانرینین یوکسکلیک، اولولوق(عظمت)،بؤیوکلویوندن"(gloria)دن بحث ائدیلیر. او ایکی سطیر قیپچاقجا چئویریده گلمهمیشدیر. من یازیدا اسکیکلیک اولماسین دییه، لاتینجه متنی و تورکجهسینی بوردا گتیریرم. بو متین ایکینجی میلادی یوز ایلده یازیلدیغی سانیلان دیداخه آدلی رسالهدهکی روایتده واردیر. او رسالهنین بوتون آدی بئلهدیر «دیداخه (=اؤیرتی): تانری[عیسا]نین اون ایکی حواری یولویلا ائللره اؤیرتدییی».
Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto,
Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.
گؤرکَم/شان آتانیندیر، اوْغولوندور، قوتلو روحون(=روحالقدس)دور
باشلانغیجدا بئلهایدی، ایندی ده و سوْنسوزاجان بئله اولاجاقدیر. آمین.
دعانین یونانجاسی اساس ساییلیر و سوریانیجه/آرامجاسی، لاتینجهسی کیمی ایکینجی درجهدهدیر. آنجاق کاتولیک و پروتستان دونیاسیندا، لاتین دیلی حاکیم اولدوغونا گؤره، دینی متینلر و دعالار بو دیلدهایدی. آشاغیدا لاتینجهسینی اوخویاجاغیمیز دعانین آوروپا دیللرینده بیر چوخ ترجومهسی وار و اینگلیسجهده دؤرد-بئش رسمی چئویری واردیر:
Pater Noster, qui es in caelis,
sanctificetur nomen tuum.
Adveniat regnum tuum.
Fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra.
Panem nostrum quotidianum da nobis hodie,
et dimitte nobis debita nostra
sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
Et ne nos inducas in tentationem, sed libera nos a malo.
Amen.
قوتلو اولسون سنین آدین
گلسین سنین پادشاهلیغین
گؤیلرده اولدوغو کیمی، یئرده ده
سنین ایستهدییین اولسون
گونلوک چؤرهییمیزی بیزه وئر!
و گوناهلاریمیزی بیزه باغیشلا!
بیزه قارشی گوناه ایشلهینلری باغیشلادیغیمیز کیمی
بیزی وسوسهلردن قوْرو، بوتون یامانلیقلاردان بیزی قورتار!
آمین!
دعانین قیپچاقجا ترجومهسی ده بئلهدیر:
Atamız kim köktesiñ.
Alğışlı bolsun seniñ atıñ,
kelsin seniñ xanlığıñ,
bolsun seniñ tilemekiñ ,neçikkim kökte, alay [da] yerde.
Kündeki ötmegimizni bizge bugün bergil.
Dağı yazuqlarımıznı bizge boşatqıl –
neçik biz boşatırbiz bizge yaman etkenlerge.
Dağı yekniñ sınamaqına bizni quurmağıl, Basa barça yamandan bizni qutxarğıl.
Amen!
قیپچاقجا متین اوزرینه آچیقلامالار:
- کیم: اسکی و اورتا تورکجهده اولدوغو کیمی «موصول/ایلگی ضمیری» اولاراق بو متین ده لاتینجه qui ضمیرینی چئویرمک اوچون استفاده اولونموشدور. تورکجهده مومکون اولدوقجا بو «کی»لردن قاچینمالیییق. آنجاق بونو دا قیساجا اشارت ائتمهلییَم: آخشامکی، بیزیمکی، اوراداکی .. و بنزرلرینده، «کی» تورکجهدیر و وظیفهسی ایکی جوملهنی بیربیرینه باغلایان اوستهکی «کی»دن فرقلیدیر. بیرده جومله سونلاریندا گلن و تأکید/وورغولاما بیلدیرن «کی» ده، اسکی تورکجهدهکی «ارکی»(حتمن، کسین) کلمهسینین قیسالتماسی ساییلیر؛ «بونو من دئمهدیم کی!» کیمی جوملهلرده. بونلارین منفیسینین بنزری فارسجادا دا واردیر. آنجاق مثبتلری تورکجهده اولدوغو کیمی دئییلدیر: «من تهرانا گئتمهمیشدیم کی!» کیمی جوملهلره دقت ائدین.
- آلقیش، اسکی تورکجهده، «دعا و برکت» معنالاری داشیدیغی اوچون «قوتلو» آنلامی یانیندا «برکتلی/ اودوملو» معناسینی دا داشیماقدادیر. یعنی تورکجه ترجومهسینده، بلکه برکتلی/اودوملو اولسون دا دئمک اولار.
- خانلیق=پادشاهلیق. گؤروندویو کیمی قیپچاقجادا، بیر چوخ تورک دیلینده اولدوغو کیمی، «سلطنت» قارشیلیغیدیر. فارسجا و عربجه اینجیل چئویریلرینده بوراسی کیمی یئرلرده، «ملکوت» گئچر و بو دعانین سوریانیجهسینده ده ملکوت وار. قرآندا دا گئچن ملکوت، اصلینده «سلطانلیق، خانلیق» دئمک اولوب، سوریانیجهدن عربجهیه گئچمیش سؤزجوکلردندیر. خان سؤزجویو، زامان ایچینده، «کیچیک بؤلگه» حاکمی کیمی داها دار بیر آنلام قازانمیشدیر.
- تیلهمک>دیلهمک>دیلک، ایستک آنلامیندادیر. لاتینجهسی voluntas «ایستهدییین، اراده ائتدییین» دیر.
- اؤتمک=چؤرک. بوگون دیلیمیزده اونودولسا دا، تورکیه تورکجهسینده اَکمَک بیچیمینده و آذربایجان تورکجهسینین دئییملری ایچینده اَپمَک شکلینده یاشاماقدادیر. مثلا چوبان اپمهیی/اپبهیی(بیتگی آدی) و یا اپمهییم/اپبهییم بالا باتدی(ایستهدییم اولدو/شانسیم گتیردی) دئییملرینده واردیر. اسکی تورکجهده اَتمک و اورتا تورکجهده اؤتمک شکلیندهدیر. خاقانی بیر قصیده/مدحیهسینده بئله دئییر: تن گرچه «سو» و «اؤتمک» ازیشان طلب کند/کی مهر شه به «آتسیز» و «بغرا» برافکند.
- داغی=داهی. «و» معناسیندا دا یایقینایدی.
- یازوق>یازیق. بیلیندییی کیمی «گوناه» دئمکدیر. بوگون دیلیمیزده داها چوخ «بئچارا» معناسیندا قالمیشدیر. تورکیه تورکجهسینده ده «یازیق-گوناه» دئییمی ایچینده یاشاماقدادیر.
- بوشاتماق<بوشاماق=باغیشلاماق، آزاد قیلماق، گوناهلاری سیلمک(=مغفرت) آنلامی داشیماقدادیر.
- بوشاتیربیز= باغیشلاییریق. ائتکنلرگه=ائدنلره
- یئک= اسکی تورکجهدن گلن و کؤکنی هیند دیللرینه چاتان سؤزجوک، شیطان دئمکدیر.
- سیناماق=امتحان. بوگون ده دیلیمیزده واردیر. شیطانین حیلهلریندن، وسوسهلریندن قورونماق قصد اولونور.
- باسا: بیر چوخ اسکی متینده اولدوغو کیمی «و، گئنه» آنلاملاری داشیماقدادیر.
- بارچا=بارجا: بوتون، هامی دئمکدیر. چاغاتایجا تورکجهسینده و بوگون بیر چوخ اورتا آسیا تورکجهلرینده گؤرونور. بار=وار اولاراق اسکی تورکجهدن قالینتیدیر.
- قوتخارماق=قوتارماق، نجات وئرمک معناسیندادیر.
- آمین(Amin): عربجهیه، عبرانجادان گئچمیشدیر. یونان و لاتین دیللرینه ده بو دیلدن گئچن سؤزجوک، عربجهدهکی امین/امن کلمهلریله کؤکدش ساییلیر. «حتمن، کسین، ائلهدیر» کیمی معنالار داشیرمیش. تورکجهده «امین اولماق»(=مطمئن اولماق) فعلینین معناسینا دا دقّت ائدیلمهلیدیر. سؤزجوک بو شکلی ایله آشاغی-یوخاری بوتون موسلمان خالقلارین دیللرینده یئر ائدینمیشدیر.