عبادت نه دیر؟
قاباقکی یازیلاردا دا اشارت ائتدیییم کیمی، بعضی مفهوم و قاوراملار، زامان ایچینده، یایقینلاشیب، دیللره دولاشدیقلارینا گؤره، اساس معنالارینی ایتیریب، هرکسه آچیق و بدیهی گؤرونورلر؛ آنجاق بونلارین اصلینده نه معنادا اولدوقلارینی سورغولامایا باشلایینجا، ایشین چتین طرفی اورتایا چیخیر. مشهور یونانلی دوشونور و "فلسفهنی گؤیدن یئره گتیرن" سقراط(سوکرات) دا، بئله سورغولاری سوردوغونا گؤره، سئویلمز حالا گلمیشایدی. عدالت نهدیر؟ ایگیدلیک نهدیر؟ دوغرو اولان نهدیر؟ گؤزللیک نه دئمکدیر؟...عبادت ده دیلیمیزده یئرلشدییی اوچون، زامان ایچینده، هر کسجه بللی، آما آچیقلانابیلمز حالا گلیبدیر سانکی.
عربجهده عبادت، عَبْد(=قول، بنده) کلمهسی ایله کؤکدش اولدوغو بیلینیر. او زامان عبادت فارسجادا بندگی و تورکجهده قوللوق اولور. بنده و یا قول نهدیر؟ بو بیلینن اسکی زامانلارین قایدا و تؤرهلریندندیر؛ بیری باشقاسینا قول اولورسا، اؤزونون ارادهسی و ایستهیی اولمادان، ارباب یا افندیسینین دئدیینه اویمالیدیر. مشهور بیر عربجه آتاسؤزو بونو گؤزلجه آچیقلار؛ العبد و ما فی یداه لمولاه(=قول و الینده نهیی وارسا، یییهسینیندیر). آنلاشیلان، عبادت قاورامی اسلام دؤنمی و اؤنجهسی یایقین اولان قوللوق و بندهلیک قورومو(نهاد)ندان آلینمیشدیر. بیر قولون یییهسی/اربابی یانیندا، خدمت و اطاعتدن باشقا سئچهنهیی اولمادیغی کیمی، انسانلار دا تانرینین قاتیندا، آللاهین محضرینده یالنیزجا اطاعت و بویون اَیمهیی سئچهبیلیرلر و باشقا توتاجاقلاری یول یوخدور. بوتون کایناتی یارادیب و اؤز الینده، اختیاریندا توتان، هر بیر ذرّهجییه حؤکم ائدن تانرینین قارشیسیندا، بیز گوجسوز، اؤلگون و فانی بندهلرین نه کیمی دایاناجاغی و قاچاجاغی اولابیلر کی؟
عبدالکریم سروش، یئنیلیکچی موسلمان دوشونوره گؤره، انسان ایله تانرینین ایلیشگیلرینی آیدینلادان اوچ سؤیلم وار قرآندا؛ بیرینجیسی اوستده یازدیغیم قول-ارباب/یییه ایلیشگیسیدیر. ایکینجیسی قافله/کروان/ آرغیش، چؤل، یول، آزماق، قارانلیق و ایتگینلیک(غیّ و ضلال)دیر. بو سؤیلم(گفتمان)، او گونکو عربیستان اقلیمینده گؤزلجه آنلاشیلیر؛ اوجسوز-بوجاقسیز، قوملاق چؤللرده، قاووروجو گونشین آلتیندا، سوسوزلوقدان هلاک اولان مینلرجه انسان اولوردو. اونا گؤره، آداملار، اَن آز اوچ نفرلیک گروهلار شکلینده یولا چیخیردیلار. "جماعت"دن اوزاق دوشمک، چؤلدهکی "غول"لارا راست گلمک، یول کَسَنلره اوغرایاراق و یا سوسوزلوقدان اؤلمک معناسینداایدی. اونا گؤره، دوغرو یول/صراط مستقیمدان، تانری یولو/سبیل الله و آنایولدان آزماق/ضلّ عن سبیل، آزغینلیق و ایتگینلیک(ضلالت و غوایت)، اؤلوم دئمک اولوردو. قرآنا گؤره، اسلام پیغمبرینین گتیردییی اینانج و توصیهلر، انسانلاری بو آزغینلیقدان و قارانلیقلاردان قورتارماق اوچوندور. اوچونجو سؤیلم، تجارت و آلیش-وئریشدیر. بو دا عربلره چوخ تانیش-بیلیشایدی. قرآنا گؤره، تانری اینانانلارا/مؤمنلره، بیر آل-وئر تکلیف ائدیر؛ اونلاردان جانلارینی و ماللارینی آلیر(فدا ائتمهلرینی ایستهییر) و بونا قارشیلیق، جنتی و قالیجی اؤتهکی دونیا یعنی آخرت یاشامینی وئریر. قرآنا گؤره بو چوخ قازانجلی بیر تجارتدیر.
اوستهکی موضوعا گئری دؤنسک، تانری-قول ایلیشگیسی، بو تاریخی اورتامدا یارانمیشدیر. او چاغلاردا، هر کسین، اؤزونه قولو یا قوللاری اولماسادا، قوللاری گؤرموشلویو وارایدی. او شرطلرده، هر کسین، قوللوغون نه اولدوغونو راحاتجا آنلادیغینی دییه بیلریک.
بیلدیییمیزه گؤره عبد/عبادت و بنده/بندگی، قول/قوللوق یانیندا بیر ده فارسجادا "پرستش" و عبادت ایله پرستش'ین ترجومهسی اولاراق اسکی تورکجهده "تاپوغ/تَپُغ" واردیر. پرستش، آچیقجا پرستیدن فعلی ایله ایلگیلیدیر و بیر چوخ باشقا فارسجا ترکیبلرده ده گؤرونور: وطنپرست، خداپرست، شاهپرست، بتپرست و..کیمی. بوگون بئله آذربایجان جمهوریتینین رسمی دیلینده، بو اکی ایله قورولان یئنی سایابیلهجهییمیز دئییملر گؤرونور: روسپرست، ارمنیپرست کیمی. اوستهکی تعبیرلرین بیر قیسمی تورکجهیه _سئور[لیک] اکی ایله چئوریلیر: وطنسئور[لیک]/یوردسئور[لیک] و..آما عبادت ترجومهسی اولان پرستش نه دئمکدیر؟ اسکی فارسجا قایناقلاردان و چاغداش "پرستار" سؤزجویوندن ده آنلاشیلان، پرستیدن اصلینده "خدمت ائتمک" ایمیش. او زامان "خداپرست"، "تانرییا خدمت ائدن" معناسینی داشیرمیش و "بُتپرست" ده بوتلارا خدمت ائدن اولورموش. چاغداش کوردجهده، پاراستین بو کؤکدن گلرک، "قوْروماق" دئمکدیر. تورکجهده تاپماق و تاپینماق فعلی ده تام بو معنا ایله اسکی تورکجهده موجوددور. مثلا مارسل اردال اوستادیمیزین یازدیغینا گؤره تاپینما "عبادت ائتمک، خدمت ائتمک، [مریضه] یئتیشمک" معنالاریندا ایمیش. تاپینماق فعلی، ایکیلمه حالیندا، تاپینماق-اودونماق(tapınmaq udunmaq) "خدمت ائتمک" آنلامیندا و تاپینماق-یوکونمک "خدمت ائتمک، عبادت ائتمک" شکیللرینده ده یایقینایمیش. اسکی و اورتا تورکجهده، تاپوغ "خدمت، عبادت"دیر و اوندان تؤرهیَن تاپوغچی(tapuğçı) "خدمتچی"، تاپوق "خادم، عبد" و تاپولاماق(tapulamaq) "خدمت ائتمک، حورمت ائتمک" کیمی سؤزجوکلر و فعللر ده بو کؤکدن گلیشمیشدیرلر. بیر دقّت چکن سؤزجوک ده تاپوغساق(tapuğsaq)دیر؛ تقوالی/متّقی قارشیلیغی اولان کلمهنین، تاپوغ ایله ـساق/ـسَک اکینین بیرلشمهسیندن یاراندیغی آچیقدیر. بلکه بوگونکو دیلیمیزده یاشاسایدی، تاپیساق(tapısaq) و یا تاپساق(tapsaq) بیچیملرینده اولاجاقایدی. نه ایسه تاپونماق/تاپیماق فعلی، اورتا تورکجه و اوغوز تورکجهسینده ده یایقینایدی. بوگون تورکیه تورکجهسینده، تاپماق دا بو معنانی داشیدیغی حالدا، آذربایجان تورکجهسینده، یالنیزجا تاپینماق فعلی "پرستیدن" قارشیلیغیدیر. آنادولو آغیزلاریندا تاپی(tapı) "تاپینیلان شئی(مورد پرستش)" دئمکدیر(اسکیشهیر، ایچل کیمی بؤلگهلرده)، یئنی تورکجهده تاپینجاق(tapıncak)، آوروپا دیللریندهکی fetish قارشیلیغی اولاراق اؤنریلمیشدیر. سانیرام بیر یازیدا، تاپیناجاق(tapınacaq) سؤزجویونو "معبود" قارشیلیغی اولاراق اورتایا آتمیشدیم. آیریجا تورکیه تورکجهسینده، تاپینیش(عبادت، تاپینما ایشی) و تاپقی(tapkı) دا "عبادت، پرستش ائدیلن کیمسه/شئی" معناسیندا گؤرونور و سون کلمه سؤزلوکلره ده یول تاپمامیشدیر. سون جوملهمیزه دقت ائدیلیرسه، اسکیدن بری تورکجهمیزده ایکی معنا داشییان بیر تاپماق فعلی وار اولدوغو آنلاشیلاجاقدیر(بلکه ده ایکی آیری فعلایمیشلر). کیشی آدی اولاراق سئیرک گؤرونن تاپدوق/تاپدیق، فعلین آذربایجان تورکجهسیندهکی یایقین معناسیندان یارانمیشدیر و تاریخی بیر آددیر. بیلیندییی کیمی "یافتن" آنلامینداکی تاپماق، آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ گؤرولسه ده، تورکیه تورکجهسینین یازی دیلینده گورولمز و اونون یئرینه بولونماق (bulunmak) یایقیندیر. تاپماق بلکه تاورانماق>داورانماق "حرکت ائتمک، ترپَنمک، یئیین اولماق، چیرپینماق" فعلی ایله کؤکدشدیر. آنجاق بو بیر تخمیندیر و کسین دهییلدیر.
***
عبد/عبادت کؤکوندن تورکجه و فارسجادا، عبادت(ibadet) یانیندا، عابد(abit)، معبد(mabet) و عبودیت (ubudiyet) ده واردیر. معبد اوچون گئچن یوز ایلده تاپیناق(tapınak) دا اؤنریلمیش و یایقینلاشمیشدیر. یایقین عبدالله آدی یانیندا، تورکلرده و بعضن فارسلاردا عبادالله و اونون قیسادیلمیش بیچیمی عباد(مشد عباد کیمی) اوغلان آدی اولاراق دا گؤرولمکدهدیر.
اورتا تورکجهده و قرآن ترجومهلرینده دقت چکن و تاپماق فعلیندن قایناقلانان ایکی سؤزجوک ایله تاپینماق فعلینین آراشدیرماسینا سون قویالیم: تاپینغو(tapıngu) عربجه "طاغوت" قارشیلیغی اولدوغو کیمی، "تانری(یعنی معبود قارشیلیغی)" معناسیندا ایشلهندییی ده گؤرونور. بوردان تاپینغوچی "عبادت ائدن، عابد" دئییمی ده، مثلا بوتغا تاپینغوچی(=بتپرست) ترکیبینده گؤرولمکدهدیر. بوشوتن و آرخاداشلارینین یازدیقلارینا گؤره، تاپینغوچی، sacrifice قارشیلیغی اولاراق، اورتا تورکجه قایناقلاریندا گئچمیشدیر. ایکینجیسی و منیم سئودیییم بیر سؤزجوک، تاپونچ(tapunç)دور. بو "عبادت، پرستش"قارشیلیغی اولان کلمه، بوگون ده یئنیدن جانلاندیریلیب، تاپینج شکلینده، ایشلک حالا گلهبیلر دییه دوشونورم.
آوروپا دیللریندن، اینگیلیزجهده worship، عبادت قارشیلیغیدیر و اصلینده worth+ship(=حورمتلیلیک، سایقینلیق) دئمکایمیش. فرانسیزجادا، culte(و بورادان گلن اینگیلیزجه cult) ده "عبادت، سایقی" معناسیندا اولدوغو کیمی، اصلینده لاتینجه cultus "گؤزتلهمک، بئجرمک، سایقی/حورمت گؤسترمک، یئتیشدیرمک" کؤکوندن قایناقلاندیغی بیلینیر. آوروپا دیللرینده، یونانجادان گلن -latry اکی، بیر چوخ ترکیب و دئییمده گؤرونور: heliolatry(گونش تاپیمی/خورشیدپرستی)، paleolatry/archaelatry (اسکی سئوگیسی/قدیم تاپیمی/باستانپرستی)، idolatry(بتپرستلیک، بوت تاپیمی) و.. بو اک، یونانجا latreia "تانریلارا خدمت، قوللوق، کیرالیق ایش، عبادت" کلمهسیندن گلیشمیشدیر.
***
اوستهکیلردن آنلاشیلان، عبادت و اونون آنلامداشلاری، بللی-باشلی دیللرده، "خدمت ائتمک، قوللوق ائتمک" معناسیندایمیشلار. آذربایجان تورکجهسینده قوللوق بوگونهجن ده "خدمت" آنلامی داشیماقدادیر. مثلا "قوللوغونا/قوللوغووا عرض ائیلهییم" تعبیری هلهده وار دانیشیق دیلیمیزده. بو کلمه منیم اوشاقلیق خاطرهلریم آراسیندا دا بئینیمه قازیلیبدیر. رحمتلیک بؤیوک بابام، مدرسهیه باشلار-باشلاماز ایللریمده، اکینچیلیک ایشلریه اوغراشاردی. من ده باغی، زمیلری گؤرمهیی سئوردیم. اصرارلا گئدردیم. اسکی خرمنلر یازیلارینین بیر ایلهام قایناغی دا او زامان اؤیرندیکلریم اولموشدور. نه ایسه، اوشاقلیق عالمینده، اوْدو-اوجاغی دا سئوردیم. سانیرام بوتون اوشاقلار اوْتو/اوْدو سئورلر. بلکه اجدادیمیزدان قالان بیر سرّدیر بو. ایندی ده اوجاق یاندیرسام، دقتله اوتوروب، اوْدونلارین و یا چؤر-چؤپون یانیشینا باخارام. بؤیوک بابام، چای دملهمک اوچون منه گوونمهسهایدی ده، سویو قایناتماغی منه تاپیشیراردی و "بالام او اوجاغیمیزا قوللوق ائله" دییردی. قوللوق کلمهسینین فارسجادا دا، بیر زامانلار اؤزللیکله قاجار دؤنمینده، یایقین اولدوغونو گؤسترن، فارسجا سؤزلوکلرده یئر آلماسیدیر. مثلا سخن سؤزلویونده، قُلُّق "دستمزد، کارمزد، انعام"، قُلُّقانه "به عنوان انعام" و قُلُّقچی "خدمتکار، نوکر" اولاراق آچیقلانیر.
منجه عبادت و قوللوق، دین و اسکی اینانجلاردا، بیر هدفه باغلانماق و یا بیر آنایولو توتوب گئتمک کیمیدیر. قرآندا، اوچ گئنیش سؤیلم یانیندا، باشقا یان-سؤیلملر ده واردیر. اما بو اوچونون، او گونکو عربلره تانیش و راحاتجا آنلاشیلیر اولدوغونو گؤرورک. داها درینلرینه گئدینجه، بلکه انسان-تانری ایلیشگیسی، انسان حیاتینین واز گئچیلمز بیر پارچاسیدیر دییه بیلیریک. آنجاق بو ایلیشگی و نسبتی، هر زامان انسانلار، اؤزلرینه تانیش و آنلاشیلیر(قابل فهم) گؤردوکلری مفهوملار و نسبتلرله آنلاماغا و دیله گتیرمهیه چالیشمیشلاردیر. بونا گؤره ده، بیر گون ایلیشگی قول-یییه، ساتیجی-آلیجی، کروان-یولچو شکلینده بیان ائدیلیر و باشقا زامان و باشقا یئرلرده، فرقلی بیچیملرده، مثلا پادیشاه-رعیت(فارسجا ادبیاتدا اَن چوخ گؤرولن ایلیشگی شکیللریندن بیریدیر)، چوبان-سورو(مسیحی-یهودی گلهنهیی) و یا مؤمن-تانری ایلیشگیسی بیچیمینده اولدوغو سانیلیر. بئلهجه تانری-انسان ایلیشگیسی، توپلومداکی یاشام بیچیمی و گوج پایلاشیمی(توزیع قدرت)نین یانسیماسی اولسا، او زامان دموکراتیک بیر توپلومدا تانری تصورو و آنلاییشی نئجه اولمالی، و تانری-انسان ایلیشگیسی نه بیچیمده آنلاشیلابیلر و یا انلاشیلمالیدیر؟