قوپونتولار

سینمادان، موسیقی کیمی، چوْخ آنلامام. آما اؤزللیک‌له درین و دوشوندوروجو فیلم‌لری سئوه‌رم. گئچن گون‌لرده، بیلمیرم هاردان آدینی اؤیرندیییم «منیم موْغول آنام»(My Mongolian Mother) آدلی فیلمی یوتیوب-دان اَندیریب ایزله‌دیم. آز-چوْخ تانیدیغیمیز چین سینماسین‌دان، منیم بنزرینی گؤرمه‌دییم بیر اؤرنک‌ایدی. بو گون چین سینماسی بؤیوک بیر اقتصاد و بیلیک/کولتور آلانی اوْلموش؛ هله آنیماسیوْن/انیمیشن یعنی چیزگی فیلم‌لری (دوْنگ‌هوآ دئییلیر، بونا بالیوود و هالیوود کیمی) دونیادا ایلگی چکمک‌ده‌دیر. بونلاردا داها چوْخ سئحربازلیق، اولاغان اوستو/خارق‌العاده صحنه‌لر و تئم‌لر سرگی‌له‌نیر. آما ایزله‌دییم فیلم‌ده، داها چوْخ انسان‌لیق دوروم‌لاری و دویغولو آن‍لار یاشانیردی. بو قیسا یازیم‌دا، ایلک اوْلاراق فیلمین خاطیریمده قالان اؤزَتی و خلاصه‌سینی یازیب، سوْنرا منی دوشوندورَن یؤن‌لرینه قیساجا باخماق ایسته‌دیم.

***

مائو دؤنمی چین‎‌ده (۱۹۶۰ لاردا)، بؤیوک آجلیق و قیتلیق اوْرتایا چیخینجا، شانگهای‌دان اوچ مین یئتیم و اؤکسوز اوشاق چین‌ین ترکیبی‌نده اوْلان ایچ موْغولیتسان[1] اؤز-اَرک/مختار جمهوریتی‌نه گؤندریلیر. فیلمین آخیشی ایله آنلادیغیمیزا گؤره، بونلارین چوْخو ترک ائدیلمیش و قاپی‌دا بیراخیلمیش یوْخسول، ایش‌سیز عائله‌لرین اوشاق‌لاری‌ایمیش(فیلم‌ده‌کی حکایه‌نین گئرچک اولدوغو ادّعا ائدیلیر). ایچ موْغولیتسانا گلینجه، بورادا اویغون عائله‌لر آختاریلیر و شرط‌لردن بیری‌ده ساغمال اینک یییه‌سی اوْلماق‌دیر. فیلمین آنا موضوعسو اوْلان و باش‌روْل یعنی فیلم‌ده ارجی(Erji) آدییلا تانیدیغیمیز قادین، بو اوشاق‌لاردان بیرینی آلماق ایستر[2]. اری، یوْخسول‌لوقلارینی خاطیرلاداراق قارشی چیخار. آنجاق قادین سات-سوْو یوْلویلا دا اوْلسا، بیر اینک آلیب، اوشاق سئچمه‌یه گئدر. اوْرادا بیر قیز اوشاغی بو خانیمین اته‌یینی، داها دوْغروسو اوزون دوْنونو/پالتارینی[3] توتونجا، قیزی سئویب آلیب گتیرَر. قیز ائوده، طبیعی اوْلاراق، چینجه[4] دانیشماغا باشلار و یئمک وئرینجه آلماز. قیسا سوره سوْنرا، قارداشینی دا یانینا آلماق ایستر. موغول قادین بوتون مخالفت‌لره رغمن، اوْ اوشاغی دا آلماق ایستر و آلیر. فیلمین آخیشی و مائو دؤنمی چین حاقیندا بیلگی‌لریمیزدن، بو قیزین قارداش‌سیز اوْلدوغو نتیجه‌سینی چیخارابیلیریک. چونکو چین‌ده «تک اوشاق» سیاستی وارایدی. آنلاشیلان قیز ترن‌لرله گلن‌ده تانیش اوْلدوغو اوْغلانی قصد ائدیردی. نه ایسه، 1980 لرده، کیشی اؤلور؛ قادین‌ین اؤز اوْغلو اوْلان و بو ایکی اوشاقلا یاشید اوْلان باتور[5]، چین اوْردوسو خدمتینه گیرر و آتچیلیق، مینیجی‌لیک اؤیره‌دیر عسگرلره؛ قیز درس اوْخویور معلّم اوْلور؛ قارداشی اوْلاراق آدلاندیردیغی اوْغلان، فیلم‌ده سیلین فو(Xilin fu) آدلانان گنج، شاعردیر؛ آت سورولرینه باخیر؛ بیر ایکی صحنه‌ده، اسکی تورک‌لردن و حتا سوْن زامانلاراجان گؤرولن آت‌لارین و یا داها دوْغروسو دای‌لارین اَنلنمه‌سی/دامغالانماسی ایشلریله اوغراشدیغینا شاهید اوْلوروق. شانگهای‌دان، قیزین گئرچک آتا-آناسیندان، خبر گلینجه، موغول آنا، ایلکین سئوینیر؛ سوْنرا ایسه قیزی آپاراجاقلارینی دوشونونجه، اوزولور؛ آما بو آجینی سیندیرمه‌یه چالیشیر و اؤز-اوزونه «قیزیم بؤیویوب، ائوله‌نینجه، باشقا یئره داشینینجا، اوْنون شن-شاد یاشاماسی اوچون قاباغینی می آلاجاقدیم؟» دئییر اؤز-اؤزونه. قیزین شانگهای‌لی آناسییلا، اوْنو بؤیودن موغول آناسیندان قوْپوب آیریلماسی چوخ دویغولو و ائتگی‌له‌ییجی صحنه‌لردن بیری‌ایدی. بیزده آرتیق یوْخ دوروما گلن قانلی[6] آدی ایله بیلدیییمیز آرابایا، مینیرلر، اوتوبوس دوراغینا چاتماق اوچون. قیز آز گئدینجه، دوشوب یئنی‌دن ارجی‌سی‌نین یانینا گلیب، قوجاقلاشیرلار.(قیزین دالیسیجا سو سپمه‌سی ایلگیمی چکدی، آنجاق سویو چؤمچه ایله سپیردی.) سیلین‌فو اوچون کند شوراسی[7] طرفیندن اونیورسیته‌یه گئتمک تکلیف ائدیلیر. آنجاق ارجی‌‌نین، آت‌لار اؤنونده، ایته‌لییه-ایته‌لییه آپاریلان بیر محکوما چای و سو وئرمه‌سیندن اؤترو، بو تکلیف ابطال ائدیلیر؛ قادین گئدیب دؤولت قوروم‌لارینا «بو اوشاق ملّت اوشاغی[8]‌دیر، منیم سوچوم‌دان اؤترو، اوْنو محکوم ائتمه‌یین» دئمک ایسته‌سه‌ ده، اوْغلان «من سنین اوْغلونام، ائلین دئییل» شکلی‌نده جاواب وئریر و بؤلگه‌ده بوْزقیرلاردا قالیب گئرچک بیر چوْبان، سوروچو یا داها دوْغروسو ایلخی‌چی اوْلماق ایسته‌دییینی دیله گتیریر. اوْغلان موغول آناسینین ایسته‌یی اوزره شانگهاییا گئدیر، «باجی»سینا قوروت‌دان، آغارتی‌دان هدیه‌لیک آپاریر؛ گئرچک آتا-آناسینی دا گؤرور. اوْنلار دا چوْخ اوزولوب، عؤذورلر دیله‌ییلر و اصلینده یوْخسوللوق‌دان اوْنو قاپی‌دا بوراخدیق‌لارینی سؤیله‌ییرلر. اوْغلان دا «منیم گلمک نیّتیم یوْخ‌ایدی، ارجیم منی گؤندردی» دئییر. گئرچک آنا-باباسی اوْغلانا، «ارجی نه ده اوْلسا، سنی بؤیودن‌لرین دیلی‌نده آنا آنلامی‌ندا بیر سؤز اوْلاجاق‌دیر» دییه سوْروشورلار. فیلمین سوْن صحنه‌لرینده، اوْغلان، ارجی‌نین موغولجادا آنا اوْلدوغونو و بوْزقیرلارین تمیز اورک‌لی انسانلاریندان، قازاندیقلاری بیر تیکه‌نی پایلاشدیق‌لارین‌دان، آزادجا یاشاماق‌لارین‌دان، قوْیون‌لارینی قوزولارینی بویلارینا اوْخشاما یوْلو ایله امیشدیردیک‌لری صحنه‌لرله سوْنا چاتیر.

***

ایچ موْغولیتسان‌ین بوْزقیرلاری[9] و اوْراداکی حیاتین آت یئتیشدیرمه‎سی ایله باغلی اوْلماسی، منه چوْخ دوخا[10] (Dukha) تورک‌لرینی خاطیرلاتدی. بوگون موْغولیتسان‌ جمهوریتی‌نین قوزئی بؤلگه‌لرینده یاشایان و قوزئی گئییک‌لری[11](Reindeers) ساخلاییب، بسله‌مک‌له گئچینن دوخالار دا، یاشام‌لارینی بو حیوان‌لارین سوتونه، اتینه، دریسینه و یوک داشیماسینا بورجلودورلار. حیات بو شکلی ایله چوْخ ابتدایی قالیر. ایچ موْغولیتسان‌دا دا یورت‌لار یعنی بؤیوک چادیرلار واردیر؛ اوْراداکی دوخالار دا اوْلدوغو کیمی، بورادا دا دایما پینج/بوخاری یانیر و اوستونده سوتلو چای دمله‌نیر. اوْنلار دا دوخالار کیمی تئز-تئز بو سوتلو چای‌دان ایچیرلر. دوخالارین‌ نفوسو چوْخ آزدیر و اوشاقلارین موغولجا اؤیرنیب شهرلره یئرلشمه‌سییله، اوْنلارین دا نسلی توکنمک اوزره‌دیر.

فیلمین سوْنلارینا دوْغرو، اوْغلان یعنی سیلین فو، شانگهای‌دادیر؛ بو گلیشن و بیر دونیا شهره حالینا گلن قوجامان شَهَرده، اون میلیوْنلارجا انسان یاشاییر. سانکی ایچیندن بیله بیر سس گلیر او بوْزقیردان گلن اوْغلانین: «بورادا قالیب بیر ایشچی، بیر فهله، بیر خدمتچی کیمی اوْلمالییام، یوْخسا بوْزقیرلارا دؤنوب، بوتون چتینلیک‌لره رغمن، چوْبانلیق و ایلخی یئتیشدیرمک‌له اوغراشمالییام؟». بیز انسان‌لارا، حادثه‌لره اوزاق‌دان باخینجا، بیر اجتماعی دَییشیم، بیر سیاسی دؤنوشوم اوْلدوغونو سئزیریک و آنلاماغا چالیشیریق. مثلاً یوز ایلین، ایکی یوز ایلین ایچینده نه‌لر اوْلدو؟ دییه سوروشوروق. آما اوْ سورج‌لرین ‌ایچینده اوْلانلارین، آجی‌لار چکدیک‌لرینی، یارالار آلدیقلارینی، جان‌لاری‌نین یاندیغینی و حتا دَییشیم-دؤنوشومون بیر پارچاسی بئله اوْلابیلمه‌دیک‌لرینی اؤیرنیریک. اوْ انسانلارین حیاتی سوْنا چاتینجا، بیر دؤنم ده قاپانیر. کؤچری‌لرین تاختا-قاپی اوْلوب، کندلره، شهرلره یئرلشمه‌سی ایله قوْجا و اوْرتا یاش انسان‌لار سانکی زندان‌دا یاشادیقلارینی حیسّ ائدیرلر. اونلار، چوْخ یوْل عؤمورلری‌نین سوْنوناجان، اسکی یاشام طرزلری‌نین دوْغرو و گؤزل اوْلدوغو فیکریندن واز گئچمیرلر. گنجلرین شهرلرده ایش تاپمالاری و یا رحمتلیک سهندین دئدییی کیمی «بوز بالتاسی کیمی جوومرد‌ ایگیت‌لر»ین «دووارلار دیبی‌نده پوْرتاغال» ساتماسییلا دؤنوشوم و دَییشیم یاشانیر. رحمتلیک غلامحسین ساعدی‌نین «خیاو یا مشکین‌شهر کعبۀ عشایر مغان» آدلی چالیشماسیندا زوْرلا یئرلشدیریلن، کؤچبه حیاتینی دوردورماق نتیجه‌سینده، خیاو شهری‌نین گلیشیب بؤیومه‌سی یانیندا انسان‌لارین چکدیک‌لری آجی و آجلیق‌لارین‌دان، ایش‌سیزلیک‌لرین‌دن و حتی رضاشاه قاچدیق‌دان سوْنرا شهری بیراخیب یئنی‌دن داغلارا و کؤچری حیاتی دؤنمک‌لریندن سؤز ائدیر. موْدرنلیک و موْدرنلشمه گلینجه، اوْندان اؤنجه‌کی یاشام طرزلری، کؤچبه‌لیک، اسکی اکینچیلیک حیاتی، اسکی کند حیاتی اؤلکه‌لرین خریطه‌سیندن سیلینیر؛ سرمایه‌چیلیک و سرمایه‌دارلیق (کاپیتالیزم) دوزنی، هر زادی پولا چئویرمه‌یه، پوللاشدیرماغا، ساتیلاجاق نسنه‌لر حالینا گتیرمه‌یه چالیشیر. اسکی حیات طرزلرینده، مثلاً بیلدیییمیز-تانیدیغیمیز اسکی چین فلسفه و دوشونجه‌سینده، یئتینمه و قناعت اردم‌لری تحسین ائدیلیردی. سرمایه‌چی دوزه‌ن‌، یاریشماق اوزره قورولودور. یاریشابیلمه‌ین، یوْخ اوْلاجاقدیر؛ قیراق‌لارا، اوجرا و اوجقار یئرلره سوروله‌جک‌دیر. بونلاری سوْیوق‌قانلی، ساکینجه و طرفسیزجه تحلیل ائدرسک، دؤنوشوم‌لر و دَییشیم‌لری گؤروروک. یاشایان‌لارین گؤزوندن و گونلوندن باخیرساق، بیر یاشام طرزی، بیر سئویملی دونیا، بیر دوزگون حیات محو اوْلوب گئتدییینی آنلاییریق.

[1] ایچ موْغولیتسان(Inner Mongolia)، چین خالق جمهوریتی ترکیبی‌نده اؤز-اَرک بؤلگه‌دیر. چین توْرپاغی‌نین یوزده اوْنو ایکی‌سینی قاپسار. آنجاق نفوسو چوْخ آزدیر (24 میلیون) و یوزده سکسن اهالی هان(=چینلی)دیر. یوزده ۱۷-سی موْغول اوْلان اهالی‌نین گئری قالانی مانچو، دائور، هویی کیمی ملت‌لردن اوْلوشور. آنجاق بؤلگه و جمهوریت‌ده چینجه و موغولجا رسمی دیل‌دیر و بوتون رسمی بلگه‌لر و تابلوْلار، ایکی دیلده‌دیر. موغول‌لارین چوْخو تیبئت(تؤپوت) بوداچیلیغی‌نا اینانیرلار؛ لامالار، دین آدامی اوْلاراق، بو فیلم‌ده‌ ده اؤلمک اوزره اوْلانلارین یانیندا حاضیر اوْلورلار. اسکی شامان- قام اینانجی دا بعضی بؤلگه‌لرده گؤرونور. بیرده چنگیز خان تاپقی‌سی(کیش) واردیر؛ اوْنا گؤره تاپیناق‌لار قورولموش و توره‌ن‌لر گئچیریلیر. موغولجا‌نین یازیمی‌ندا، اسکی اویغورلاردان گئچن یازی ایشلک‌دیر. موْغولیتسان جمهوریتی‌نده روس و کوْمونیست‌لرین باسقی‌سی آلتیندا، کیریل(سیریلیک) الیفبا یایقین‌لاشدیریلدی.

[2] فیلمین باش-روْلوندا ایکی موْغول واردیر: آنا/ارجی، اؤز آدییلا نارئو هوآ(Naren Hua) ایچ موغولیستانین سیلینگول(Xilingol) بؤلگه‌سینده دوْغموش هوْنگ-کوْنگ و لندن کیمی یئرلرده یاشامیش، سینما صنعتجی‌سی و اوْیونچودور. بو فیلم‌ده اوْینادیغی و بوندان سوْنراکی و اؤنجه‌کی فیلم‌لریندن اؤترو، جایزه‌لر ده قازانمیشدیر. بو فیلم اوچون ده، اَن یاخشی قادین اوْیونچوسو سئچیلیب موْنترال/مونرآل فیلم فستیوالی‌ندان آلتین خوْروز(Golden Rooster) جایزه‌سینه لایق گؤرولموشدور. اویونچونون، عائله‌سیندن آلدیغی آد، ناران چچگ(Naran Tsetseg)دیر؛ بو آد موْغولجادا، «گونه‌باخان، گونش چیچه‌یی» دئمک‌دیر. آدی‌نین ایلک عونصورو موغولجادا گونش دئمک‌دیر. ایکینجی عونصورو دا بیلدیییمیز چیچک‌دیر و تورکجه‌دن موغولجایا گئچدییی بیلینیر. سوْنراکی تاخما آدینداکی ایکینجی عونصور ایسه چیچک سؤزجویونون چینجه‌سی‌دیر. هوآ(Hua)، اسکی اویغور متین‌لرینده لینخوا/لئنخوا(Len hua) بیچیمی‌نده گئچر و مشهور نیلوفر چیچه‌یی‌نین چینجه آدی‌دیر. قادین'ین فیلم‌ده‌کی آدی چیچیما(Qiqiema)دیر؛ بلکه ‌ده بو آدی بیلرک سئچمیشدیر اوْیونجو. ایکینجی اویونچو یعنی فیلم‌ده سیلین فو آدینی داشییان اوغلانین اؤز آدی تومن‌بایار(Tumenbayar)دیر.

[3] بیر زامان اوزون توْنلوغ(Uzun tonluġ) دئییمی‌نین قادین آنلامی‌ندا اوْلدوغو دوشونولوردو؛ بو گون بیلدیییمیزه گؤره دین آداملارینا دا بو آد وئریلیرمیش.

[4] فیلم‌ده دانیشیلان موغولجا بؤلگه‌نین یئرلی دیلی‌دیر و موغولیستان جمهوریتی‌نین رسمی دیلی یعنی خالخاجادان فرقلی‌دیر. من اوچ-دؤرت سؤزجویو سئزه‌بیلدیم؛ بیری بی(bi) «من» سؤزجویودو. آلتای دیل‌لری تئوْری‌سینی قبول ائدن‌لر، بی ایله تورکجه «من=بن» و «بیز»ین کؤکدش اوْلدوغونا اینانیرلار.

[5] باتور فیلم‌ده Ba-Tue شکلی‌نده یازیلیر. آنجاق باتور<باغاتور> باهادور/باهادیر اوْلدوغونو راحاتجا قبول ائده‌بیلیریک.

[6] قانلی اوجا تکرلی داشقادیر و اسکی قایناق‌لاریمیزدا قانقلی، قانغلی و.. بیچیم‌لرده ‌ده یازییا آلینمیشدیر. آیریجا قانقلی، بیر قیپچاق بوْیو اوْلاراق دا مشهوردور.

[7] بورادا قصد ائدیلن کوْمون شوراسی‌(Commune Council)دیر. کومون‌لار مائوْچو چین‌ده، بیر چوْخ کوْمونیست اؤلکه‌ده اوْلدوغو کیمی، چالیشما و اورتیم/تولیدین اوْرتاق و مشترک (یعنی سوْسیال) اوْلدوغو یئرلر‌ایدی(سوویت‌لرده کالخوْز کیمی)؛ بورالاردا اَکیلن توْرپاق، بیچیلن محصول، بسله‌نن حیوان‌لار دؤولته عایددیر و دؤولت، آدام‌لارین آراسیندا ائشیتجه و مساو‌ی بؤلوشدوروردو. بو فیلم‌ده، ۱۹۸۰-لرده، دؤولت مأمورلاری، آتلاری ملّت مالی اوْلاراق آلیرلار. اوْغلانین مینیک آتینی دا گؤتورورلر.

[8] بو ملّت اوشاغی و اوستده‌کی ملّت مالی اوچون بیر آز داها آنلاشیلیر تعبیر «ائل اوشاغی، ائل اوْغلو و ائل مالی» اوْلابیلر. آما بو دئییمین کوْمونیست‌لیکدن اوزاق اوْلدوغو دا بللی‌دیر.

[9] آوروپا دیللرینده و اوْنلاردان ترجومه یوْلویلا تورکجه و فارسجادا، بوْزقیرا(bozkır)، استئپ(steppe) آدی وئریلیر. بو سؤزجویو فارسجا «بیابان» و یا عربجه «صحرا» اوْلاراق چئویرمک یانلیش اوْلاجاق‌دیر. بوْزقیر بیابان و صحرا'نین عکسینه «بیتگی‌لی، چاییرلی-چیمنلی، آزاراق دا اولسا، آغاجلی گئنیش دوزنلیک بؤلگه‌دیر. قیش‌لاری سوْیوق یای‌لاری ایستی اوْلان بوزقیرلار، آت ایلخی‌لاری، گئییک، جئیران، مارال سورولری‌نین اوْتلاغی، ییرتیجی حیوان‌لار (قوردولار کیمی) و آلیجی قوشلارین(دوْغان کیمی) قوشلارین اوْولاغی‌دیر. بیابان و صحرا قارشیلیغی تورکجه‌میزده «چؤل»دور(بو گون اوْنون دا معناسی گئنیش‌له‌میشدیر) بوْزقیر ایسه بیلدیییمیز بوْز (رنگ) ایله قیر(= داغ-داش، چؤل، دشت/یازی) بیرلشمه‌سیندن تؤره‌دیلمیش‌دیر.

[10] دوخالار حاقیندا سوْن زامان‌لار بیر چوْخ قیسالی-اوزونلو بلگه-فیلم یایینلانمیش‌دیر(یوتیوب-دان باخابیلیرسینیز). ایکی ده دَیرلی و اؤنملی کتاب وار: بیرینجی‌سی، بو یوْخ اوْلماق‌دا اوْلان دیلین درینلمه‌سینه آراشدیرماسی‌دیر(2022 ایلینده بو دیلی دانیشابیلن قیرخ نفر قالمیشدی. اوتوز یاش آلتینداکی‌لار موغولجایا گئچمک‌ده‌دیرلر):

Ragagnin, Elisabeth, Dukhan, a Turkic Variety of Northern Mongolia, Description and Analysis, Wiesbaden: Harrassowitz, 2011.

ایکینجی‌سی اوْخومالی و دوخالارین یاشاملاری‌نین بوتون جهت‌لرینی آنلادان بو اثردیر:

Selcen Küçüküstel, Embracing Landscape, Living with Reindeer and Hunting among Spirits in South Siberia (2021, Berghahn Books)

دوخالار گئچیم اوچون سوْن زامانلاردا، توریست قوْناقلاییرلار (اوستده‌کی بلگه‌لی فیلم‌لرین بیر آزینی دا توریست‌لر چکمیشدیرلر)؛ بو دوروم اوْنلار اوچون گلیر گتیرسه‌ده، اسگی یاشام طرزلری‌نین داها تئز یوْخ اوْلماسینا سبب اوْلابیلر.

[11] قوزئی گئییک‌لری(گوزن شمالی)، سوْیوق بؤلگه‌لرده و توندرا'دا یاشار. بیر چوْخ تورک دیللی ملّت‌لر آراسیندا (یاقوت‌لار/ساخالار، خاکاس‌لار، آلتای‌لار و..) بو گئییک‌لر بسله‌نیر. بیزیم اوْغوز تورکجه‌سینده بللی-باشلی آدی اوْلمادیغی اوچون تورکیه‌ده رن‎گئییی(Ren geyiği) آدی، فرانساجادان آلیناراق ایشله‌نیر (فرانساداکی Renne سؤزجویو ده اصلینده ایسکاندیناو دیللریندن آلینج‌دیر). آما اوْرتا آسیا، ایچ آسیا و سیبریا تورک دیل‌لرینده چوْخجا آدی واردیر بو گئییک‌لرین؛ مثلاً قازاقجا و قیرقیزجادا بوغی/بوغو(bugu)، یاقوتجادا تابا(taba)، تووا تورکجه‌سینده ایوی(ivi) واردیر؛ ایوی آدی قوزئی گئییک‌لرییله ایچ-ایچه یاشایان دوخالارین دیلینده ‌ده واردیر. دوخاجادا ائوجیل‌لشدیریلمیش گئییک اوچون چیلغی(çılgı)،وحشی گئییک اوچون آنگ ایوی(آنگ(aŋ)، وحشی دئمک‌دیر و بنزری اسکی تورکجه‌ده ‌ده واردیر)، ارکک گئییک اوچون سوغ(sug) (باشقا سیبریا تورکجه‌لرینده‌ ده وار)و..طبیعی کی باشقا سؤزجوک‌لر ده واردیر.