عیسانین قارداشلاری
گیریش
تاریخی قایناقلاردا، بعضدن گؤزدن قاچان آیرینتیلارا راست گلیر انسان؛ بو آیرینتیلارین بیر قیسمی، چوخدا اؤنملی گؤرولمهسهلر ده، دوشونوب-آنلادیقلاریمیزا ترس دوشوب، انسانا "آااا" دئدیردیرلر. سانیرام اوْن ایل اؤنجه، مشهور اسلام تاریخچیسی، واقدی'نین المغازی(=ساواشلار) آدلی اثرینی اوخورکن، حضرت زهرا'نین آناسی خدیجهدن ایکی یا اوچ باجیسی اولدوغونو اؤیرندیم. بونلاردان زینب، ابوالعاص بن ربیع ایله(یعنی خالاسی اوغلویلا) ائولنیر. ابوالعاص موسلمان اولمور و مکّهده یاشاماغا دوام ائدیر. سونرالاری، بَدر ساواشیندا، مکّهلی مشرکلرله بیرلیکده موسلمانلارا قارشی ساواشیر و اسیر دوشور. اسیرلیکدن قورتولماسی اوچون فدیه ایستهنینجه، زینب، مکّهدن شَوَه(شَبَق) بویونباغینی گؤندیریر. بو بویونباغ، خدیجهنین اونا توی گونو وئردییی هدیهایمیش. پیغمبر اونو گؤرجک دویغولانیر و مکّهیه گئری گؤندریر. زینب'ین امامه آدلی بیر قیزی واریمیش. حضرت زهرا، اؤلومونو یاخین گؤرونجه "یا علی! من گئتمهلی اولدوم. هر کیشییه ده خانیم لازیمدیر. من اؤلونجه ده ائولنهجکسن. آنجاق من، سنه باجیم قیزی امامه ایله ائولنمهنی تکلیف ائدیرم. او منیم اتیمدندیر و اوشاقلاریما یییه دورار" منوالیندا فیکرینی بیلدیرر. حضرت علی ده، فرقلی روایتلره گؤره، حضرت فاطمهنین اؤلوموندن اوچ، بئش و یا یئددی گون سونرا، امامه ایله ائولنیر و امامه ده، اوزون ایللر خالاسی اوشاقلارینا صاحب چیخیر.
***
بو قدر ایلدیر، دینلرله ایلگیلی بیر شئیلر اوخویورام، آما بیر-ایکی آی اؤنجهسینهجن حضرت عیسانین دا، دؤرت قارداشی اولدوغونو بیلمیردیم. حال بو کی دؤرت مؤعتبر اینجیلدن بیری ساییلان مرقوس/مَرقُس/مارکوسدا، دؤرت قارداشلارین آدی دا وئریلیر: یعقوب، یوسف، شمعون و یهودا. بو قارداشلارین، عیسا ایله نسبتلری نهدیر؟ اوگئی قارداشدیرلار؟ اوغوللوقدورلار؟
بیلینیدییی کیمی، قرآندا و یایقینجا قبول گؤرَن مسیحی مذهبلرده، عیسا، مریم'ین اوغلودور. آنجاق، مریمدن، باکیرهایکن دونیایا گلدییی اوچون، آتاسیز ساییلیر. قرآن و حدیثلرده گؤرولمهسهده، مسیحیلیک روایتلرینه گؤره، مریم سونرا ائولندی و اَری ده یوسف آدلی بیر نجّار ایمیش. بو "نجّار یوسف"، عیسانین آتالیغی یا ددهلییی ساییلیرمیش و بونا گؤره ده عیسایا، لقب اولاراق، نجّاراوغلو دا دئییلیردی. مسیحی قایناقلاردا، او دؤرت قارداشایله عیسانین نسبتی اوزرینه، گئنیشجه قبول گؤرن اوچ گؤروش واردیر:
- بیرینجی گؤروشو، میلادی 380 ایللرینده یاشاییب-یازان مسیحی دین آدامی هلویدیوس(Helvidius) دیله گتیرمیشایدی. اونا گؤره، مریم ابدی اولاراق باکیره قالمادی و بو اوشاقلارین دا مریمین سونراکی ائولنمهسیندن دونیایا گلدییی قبول ائدیلمهلیدیر.
- ایلک گؤروشه قارشی، مسیحی الهیاتچی و کشیش، ائوسیبوس سوْفرونیوس هیرونیموس (Eusebius Sophronius Hieronymus)، "قوتلو مریمین ابدی باکیرهلییی" آدلی بیر رساله یازاراق، بو اوشاقلارین مریمه عاید اولمادیقلارینی دیله گتیردی. هیرونیموس، اینجیلی یونانجادان لاتینجهیه چئویردییی و بیر چوخ رساله یازدیغی اوچون مشهوردور. اونا گؤره، دؤرت اوغلان، عیسانین قارداشلیقلاری ساییلیرلار. بو گؤروشه قاتیلانلارین بعضیلری ده، قارداشلارین(و بلکه اونلارا علاوه باجیلارین) الیزابت'ین (یعنی یحیی/یحیا'نین آناسینین) اوشاقلاری اولدوقلارینا و مریم ایله یوسف'ون اونلاری بؤیوتدوکلرینه اینانیرلار.
- اوچونجو گؤروش، سالامیسلی اپیفانیوس(Epiphanius of Salamis) طرفیندن اورتایا آتیلمیشدیر. اپیفانیوس قیبریسلی کشیشایدی و اسقفلوق درجهسینه ده یوکسلدی. اونا گؤره اوشاقلار، یوسف'ون اؤنجهکی خانیمیندان قالمیشدیرلار. او زامان بونلار، عیسانین آتالیغینین اوشاقلاری ساییلیرلار و اؤگئی قارداش(و یا باجی)ایمیشلار بو گؤروشو، بوگون کاتولیک و اوْرتوْدوْکس کیلیسهلری طرفیندن قبول ائدیلیر. آیریجا بو اوشاقلارین، عیسانین عماوغلوسو اولدوقلارینی دیینلر ده وار.
***
بو دارتیشمالارین آیرینتیلارینا گیرمک کیمی بیر نیّتیم یوخدور و آیریجا دا بونلارین اؤنمسیز دارتیشما و چکیشمهلر اولدوغونو دا دوشونورم. آنجاق آنلاشیلان، بو کیمی موضوعلار، بعضی دیندارلار و یا دین آداملارینین خوشونا گلمیرمیش و اونا گؤره ده، یاری-گیزلی شکیلده بیراخیلمیشلار.
عیسی و مسیحیلیکدن سؤز آچیلیرکن، عیسا/عیسی آدی و اونون "قارداش"لارینین آدلاری اوزرینه ده قیساجا آچیقلاما گتیرمهنین، بلکه اوخویوجولارا فایدالی اولور دییه دوشوندوم:
- عیسا/عیسی: آدین آچیقلانماسی چتیندیر. بیلیندییی کیمی مریم و عایلهسی یهودیایمیشلر یعنی دیللری عبرانیجهایمیش. آنجاق یاشادیقلاری بؤلگهده، آرامجا/سوریانیجه، یایقین و دانیشیق دیلی حالینا گلمیشایدی. روایتلره گؤره عیسا، حواریلریله بو دیلده دانیشیرمیش و صلیبده سون سؤزلری اولاراق سؤیلهدییی، ائلی ائلی لمه سبختنی؟(Eli, Eli, lema sabachthani?)(=تانریم! تانریم! منی نهدن [یالنیز] بیراخدین؟)، بو دیلدهدیر(گئرچکدن بونلاری سؤیلهمیش اولسا). عیسانین آدی آرامجا و عبرانجادا یشوعا(Yeşua') بیچیمیندهدیر. یشوع/یشوعا آدینین اورتاشرق مسیحیلری آراسیندا ایشلک اولدوغونو و حتا ترکیبلرده گئچدییینی بیلیریک. مثلا عباسی دؤنمینین باشلاریندا، طبابتی ایله شؤهرت قازانمیش مسیحی طبیب بُختیشوع'ون آدینین بُخت+یشوع اولاراق آچیقلاندیغینی بیلیریک. ایلک عونصور پهلویجهدیر(بختن=قورتارماق، آزاد قیلماق فعلیندن). عرب مسیحیلر، بوگون بئله، عیسا یئرینه یسوع دئییرلر. یشوع یونانجا و لاتینجهده Jesus اولموش(یونانجا و لاتینجه ده، J حرفی ی/Y اولاراق اوخونور و بو دیللرده ش/Ş حرفی یوخدور. کلمه سونو س/-s یونانجادان قایناقلانمالی) و یسوس شکلینده سؤیلهنیرمیش. بوگون آشاغی-یوخاری بوتون آوروپا دیللرینده Jesus (فرقلی سؤیلهییشلریله) عیسانین آدیدیر. یشوعا، عربجهده نئجه عیسی اولموش؟ آچیقلانماسی اوزرینه چوخ چالیشیلمیشسادا بیر کسین نتیجه یوخدور. سون دؤنملرده عربیستاندا تاپیلان یازیتلار و یازیتجیقلارین(graffiti) بیرینده، عیسی آدی گؤرولموشدور. بو یازیت اسلام اؤنجهسی دؤنمه عایددیر. آراشدیرماجی احمد الجلّاد'ـا گؤره، عیسی، بلکه اسکی بیر عرب آدی اولاراق، زامان ایچینده، یسوع آدی ایله قاریشاراق، اسلام چاغی مکّه و حجاز'دا، مسیحیت پیغمبرینین آدی اولاراق یاییلمیشدیر[1]. آدین اصلی عبرانجا/عبرجه(عبری)ده، یهوشوعا Yehoşua (=یَه/یَهوه قورتولوش/نجاتدیر)دیر و بیلدیییمیز موسی پیغمبرین خَلَفی اولان یوشع آدییلا عینیدیر. بورداکی عبرانجا آدین، تورات ترجومهسی یولویلا آوروپا دیللرینه گئچن شکلی Joshua(جاشوا/جوشوا و..)دیر. آدین ایلک عونصورو یَه/yah، یهوه آدینین قیسالتماسیدیر. یهوه، یهودیلرین تانریسی اولاراق بیلینیر و اصلینده آدینین دیله گتیریلمهسی یاساقایمیش. یهوه (Jehoveh/Yahwah) آدینین کؤکونده hawah فعلی واردیر و فعلین سونراکی شکلی haya(=وار، واردیر) اولدوغو دوشونولور. یهووَه(بلکه تورکجهمیزده اَن دوغرو یازیمی بئله اولا)، "وار اولان، موجود اولان" دئمکایمیش. توراتدا، یهووه اؤزونو "ehye aşerehye" شکلینده تانیتدیردیغی جوملهده بو معنانی تأیید ائدهبیلر. او جوملهنی تورکجهیه بئله چئویرهبیلریک:"منم وار اولان/وار اولان منم". ایکینجی عونصور ایسه مشهور عبرانجا yş' فعلیندن(=قورتارماق/نجات دادن)دیر. یشوعا/یوشع آدینا بنزَیَن بیر چوخ یهودی آدی واردیر. عیسا(İsa) آدینی داشییان تورکیهده 135 مین کیشی وار. ایران و آذربایجان تورکلرینده ده عیسا آدی گؤرونور آنجاق ظنّیمجه، داها چوخ گئچمیش نسیللرده و اورتا یاش اوزرینده کیشیلرده گؤرولمکدهدیر. عیسی آدی قرآندا 25 دفعه گئچر.
- یعقوب: مسیحیت تاریخینده، ایکی آدلیم یعقوب اولدوغونا گؤره، عیسانین قارداشی یعقوب، کیچیک یعقوب(=یعقوب اصغر) اولاراق بیلینیر. بؤیوک یعقوب، بنی اسراییل طایفالارینین آتاسی ساییلیر و او بیری آدی دا اسراییلایمیش. عبرانجادا ya'aqobh آدی، عربجه عَقِب(=دابان) سؤزجویویله کؤکدش ساییلیر و اصلینده "داباندان توتان، یئرینی توتان، مجازی اولاراق "خَلَف"" دئمکایمیش(عربجهدهکی عَقَب> اعقاب سؤزجویونه دقت ائدین). یعقوب آدی یونانجا و لاتینجهده Jacobus اولور و اورادان فرانسیزجا ژاک(Jacque) و اینگیلیزجه جَک(Jack) اولاراق آوروپایا یاییلیبدیر؛ ایتالیاجا جیاکومو(Giacomo)، ایسپانیولجا دیهگو(Diego) و یاگو(Yago) و آلمانجادا یاکوب(Jakob) بوردان گلیر. آنجاق کیچیک یعقوب'ون اینگیلیزجهدهکی آدی جیمز(James)دیر. بو آدین اسکی فرانسیزجا James دان گلدییی بیلینیر. دئمک عبرانجا Ya'akov، اینگیلیزجهیه و بعضی آوروپا دیللرینه ایکی یول و ایکی شکیلده آلینیبدیر. جیمز آدینین عزیزلمه/کیچیلتمه بیچیمی جمی(Jemmy)دیر و آوروپا دیللرینده باشقا شکیللری ده واردیر. یعقوب(Yakup) تورکیهده 170 مین کیشینین آدیدیر. ایراندا دا، یعقوب یایقیندیر، آنجاق یئنی نسیلده آزاراق گؤرونور دییهبیلیریک. آذربایجاندا داها چوخ یاغیب(Yağıb) سؤیلهییشی وار. موسلمان خالقلاردا، اسراییل اوغوللاری پیغمبرلرینین آدیلاری سادهجه اوغلان اوشاقلارینا وئریلیر و قیزلاردا گؤرونمز. آما آوروپادا، بو آدلارین دیشی شکلی ده واردیر و مثلا ژاک یانیندا ژاکلین (Jacqueline) و جوزف/ژوزف یانیندا جوزفین/ژوزفین(Josesphine) و جوزفا(Josepha) دا یایقین اولاراق گؤرولمکدهدیر(باخ آشاغییا). عیسانین قارداشی یعقوب، مسیحیلیک تاریخینده اهمیتلی بیر یئری واریمیش و اونون آدینا بیر ده اینجیل واردیر(مؤعتبرلردن ساییلمیر). بو اینجیل داها چوخ دعالاردان و عیسایا عطف ائدیلن سؤزلردن عبارتدیر. روایتلره گؤره، کیچیک یعقوب، میلادی 61 ایلینده، یهودی دین آداملاری(فریسیلر) طرفیندن محکوم و اعدام ائدیلمیشدیر. کیچیک یعقوب'ـا، عادل/ دوزگون یعقوب(Just James) لقبی وئریلیردی. قرآندا 17 دفعه گئچن یعقوب آدی، هر زامان اسحاق اوغلو و حضرت یوسف'ون آتاسی یعقوب'ـا اشارتدیر.
- یهودا: مسیحیت تاریخینده، مشهور یهودا دا ایکیدیر: بیری آدی بللی خاین یهودا'دیر و اون ایکی حواریدن بیری اولدوغو حالدا، عیسانی ساتیب اؤلومه و صلیبه چکیلمهسینه سبب اولان کیشیدیر[2]. ایکینجیسی ایسه عیسانین سایقین و مؤعتبر شاگردیایمیش. بونلارین ایکیسینی بیربیریندن آییرد ائتمک اوچون، آوروپا دیللرینده، ایلکینه Judas و ایکینجیسینه ایسه Judah دئییلیر. یهودا عبرانجادا، Yehudhaدان گلیر و بورداکی ydh کؤکو "مدح ائتمک، اؤیمک" اولدوغو اوچون، آدین بوتونو "مدح ائدیلمیش، اؤیولموش/ستوده" دئمکایمیش. یهودا بو معناسییلا، عربجهده "محمّد" آدییلا قیاس ائدیلهبیلیر. یهودا آدی، مسیحی دونیادا، اسلام دونیاسیندا اولدوغو کیمی، چوخ دا سئویلمز. آنجاق عیسانین شاگردی آدیندان تؤرهدیلن اینگیلیزجهده جود(Jude) آدی و اونون دیشی بیچیمی جودیت(Judith) و جودیت'ین قیسالتماسی اولان جودی(Judy) یایقین ساییلیرلار و باشقا آوروپا دیللرینده ده بنزرلری واردیر. بونون ترسینه، یهودا آدی یهودیلرجه چوخ سئویلیر. بلکه موسلمانلار دا بو آدی، "یهودی" آدینی چاغریشدیردیغی اوچون، سئومهمیشدیرلر. تورکیهده آزاراق گؤرولن(داها چوخ ارزروم جواریندا) یهودا/ یهوزه(Yehuda/Yehuze) آدی بیر آز عجایب و غیرعادی گؤرونور.
- یوسف: یعقوب'ون اوغلو اولاراق تورات و قرآندا، ماجرالاری اوزونجا یازییا آلینمیش، اسلام، یهودیلیک و مسیحیلیک تاریخینده سئویلن حکایتلردن بیری اولموشدور. آدی قرآندا 27 دفعه گئچن یوسف اوچون بیر سوره ده آیریلمیشدیر. باشدا یازدیغیم کیمی، عیسانین آتالیغینین دا آدی یوسفایمیش. مسیحی قایناقلاردا، یوسفلاری آییرد ائتمک اوچون، عیسانین قارداشی یوسف'ون آدی یوسس (Joses) بیچیمینده یازیلیر. بو آد، یونانجا اسم اکی آلمیش بیچیم و یونان دیلی قایدالارینا گؤره صرف ائدیلمیش اولاجاقدیر. آرامجا و یونانجاداکی یوسف(Yoseph)، عبرانجا یهوسف(Yehoseph) شکلیندن گلیر و اصلینده "آرتیر، چوخالیر" معناسیندایمیش. بو آد عربجهدهکی یزید(<زاد/یزیدُ=آرتیر) آدینا بنزییر. یزید آدی، معاویه اوغلو یزیدین تؤرهتدییی جنایتلردن اؤترو، اسلام دونیاسیندا آزاراق گؤرونور. اسکی تورکلرده ده بنزر آدلار وار؛ اودرَت(Üdrät) (=چوخال!، آرت!) بو آدلاردان بیریدیر. آوروپا دیللریندهکی آگوستوس/Augustus (اینگیلیزجه)، اوگوست/Auguste(فرانساجا) و قیز آدی اولاراق اوگوستا/ Augusta کیمی آدلار، لاتینجه Augustine/Augustinus آدینا دایانیرلار. بو آد، بیلدییمیز augument و augere کؤکلریله ایلگیلیدیر و "آرتماق، یوکسلمک" معناسیندادیرلار. یوسف آوروپا دیللرینده Joseph (=اینگیلیزجه: جوزف، فرانساجا: ژوزف، آلمانجا: یوزف)دیر و باشقا شکیللری ده واردیر؛ ایسپانیولجاداکی خوزه/هوزه(Jose) و ایتالیاجاداکی جوزپّه(Giuseppe) کیمی. ارمنیلر آراسیندا داها چوخ هووسپ(Hovsep) بیچیمینده گؤرونور. بوگون تورکیهده بیر میلیوندان چوخ انسانین آدی یوسف(Yusuf)دور. بو آد، آذربایجان جمهوریتینده یوسیف(Yusif) شکلینده سؤیلهنیب یازیلسا دا، ایران تورکلری داها چوخ، تورکیهده اولدوغو کیمی، یوسوف بیچیمینده سؤیلهییرلر. منجه ده بو شکیل، تورکجهده سسلی اویومونا گؤره، داها دوزگون سؤیلهییش ساییلمالیدیر. دانیشیق دیلینده و یئرلی لهجهلرده، اوسوب(Usub) بیچیمی ده دقت چکیر. بو شکیل، تورکجه ایچی بیر گلمیشهدن اورتایا چیخمیش می، یوخسا ارمنیجهنین تأثیری آلتیندایر؟ دییه سوروشولسا، ایلک آچیقلاما منه داها معقول گلیر، دییه بیلرم.
- شمعون: اسلام دونیاسیندا تیپیک یهودی آدلاریندان ساییلیر و موسلمانلار آراسیندا گؤرولمز دئمک اولار. تورکیهده سئیرک گؤرولن شمون(Şemun) و شممون(Şemmun)، پیغمبرلر تاریخیندن آلینمیش ساییلمالیدیر؛ عیسانین بؤیوک حواریسی شمعون، شمعونالصفا اولاراق بیلینیر و یس سورهسینین 14-ونجو آیتینه گؤره گؤندریلن اوچونجو رسول بو شمعون ساییلمیشدیر. آیریجا شمعون، یعقوب'ون بؤیوک اوغلو، یوسف'ون داها عاغیللی و اوسلو قارداشی اولاراق قایناقلاردا آدی گئچیر. عبرانجا شیمعون(Şim'on)دان گلن شمعون آدی، یونانجادا Symeon شکلینده اولوب، لاتینجهده Simon بیچیمی ایله آوروپا دیللرینه گئچمیشدیر. سیمون و بنزر سؤیلهییشلری، بو آدین محبوب اولدوغونو گؤسترهبیلیر. شمعون آدینین کؤکوندهکی šm' فعلی، عربجه سمع فعلینی خاطیرلادیر و شیمون/شیمعون دا اصلینده "ائشیتمک" معناسیندایمیش.
[1] Ahmad Al-Jallad, “An Invocation to Jesus in a Safaitic Inscription?” https://publications.acorjordan.org/2021/02/17/jallad-lecture-february-2021/ ayrıca baxın:https://www.youtube.com/watch?v=RpvEywXMd_A
[2] بو کیشی قایناقلاردا "ایشقریوت یهودا" آدلاندیریلیر. فارسجاد یهودای اسخریوطی اولاراق بیلینن بو حوارینین آدی، آوروپا دیللرینده Iscariot Judas شکلیندهدیر. بو آدین عبرانجا ایشقریوت(Ishqariot) اولدوغو بیلینیر و او دیلده "قریوت+لو" دئمکدیر. اسکی فلسطینده، ایکی قریوت واردیر و قریوت، عبرانجادا "شهرلر، کندلر" معناسیندادیر(عربجه قریه کلمهسی و بیر چوخ سامی دیللرده بنزر سؤزجوکلرله کؤکدش ساییلیر).