غم بولوتلاری
انسان وجودو اوزرینه یازدیغیم گئچن بیر نئچه یازیدان آنلاشیلاجاغی اوزره بیزلرین، انسان اولاراق، وجودوموز قات-قات دیر. بدن/گؤودهدن ذهنه، اورادان نَفْسه گئچینجه، وارلیغیمیزین داها درین و گونلوک حیاتدا چوخ تانیش اولمادیغیمیز قاتلارینی، قاتمانلارینی گؤروروک. سون قاتدا، روح/اؤزوت دئییلن قاتماندا، انسانین بوتون وارلیق ایله بیرلشدییینی ادعا ائدیرلر بیلگهلر و بعضی دوشونورلر. بیر چوخ دینی و دینسی اینانجلارا گؤره، بو قاتماندا، آیدینلیق، ایشیقلیق، پاریلتیلی بیر عالم واردیر. یاشام و حیاتین بولاغی، جان'ین جانی، جان'ین گؤزو و یا اؤز'ون اؤزو ائله بورادادیر. انسان، وجودونو تمیز و آرینمیش توتارسا، بو بولاق دا قایناییب داشاجاقدیر. "باخارسان باغ، بازخمازسان داغ اولور" مثالی، وجودونا یئتیشمزسن، باخمازسان، اونو قویو مثالی، بولاق مثالی آریتمازسان "کوْر" اولور، کوْرالیر، قورویور، سؤنور. آنلادیغیما گؤره غم/کدر/قایغی ایله ایلگیلی بیر چوخ سؤزجوک و دئییمین کؤکونده بو اینانیش واردیر؛ تکجه تورکجهده دهییل، باشقا بیر چوخ دیلده ده دوروم بئلهدیر و بام-باشقا دیللرده ده بنزر گلیشمهلره راست گلمک اولار. بیلگیم قدری ایله تورکجه کلمهلره و بیر نئچه دیلدهکی سؤزجوکلره گؤزه آتاراق، بو دوشونجهنین کؤکلو و درین بیر آنلاییشا دایاندیغی گؤستریلهجکدیر بو یازیدا.
***
انسان'ین سئودییی کیمسهیه و یا اؤزونون جان، مال و وارلیغینا ضرر گلدییینده، حسّ ائتدیی دویغونون آدی تورکجه و فارسجادا غَم(بیزده: qəm، تورکیهده: gam) اولاراق سؤیلهنیر. بیلیندییی کیمی غم، عربجه غَمَّ "قارالدی، گیزلتدی، اورهیی غمّ ایله دولدو" فعلیندن گلمکدهدیر. سانکی بو کلمه ایله غمام(=بولوت) آراسیندا بیر باغلانتی وار. انسان غملهنینجه، سانکی بولوت کیمی اولور و آغلایینجا یونگوللشیر. بولوت کیمی توتولما تعبیری و بنزر دئییملرده، مثلا باشیم دومانلاندی دئییمینده، سانکی غم ایله بولوتلوق هاوا آراسیندا بیر ایلیشگی قورولور.
غم، شاهنامهده گئچن اَن یایقین عربجه سؤزجوک ساییلیر و اونون یانیندا، داها چوخ فارسجادا و آزاراق اولاراق تورکجهده، غصّه ده واردیر. عثمانلی تورکجهسینده چوخجا گؤرولن غصّه(gussa) بوگون محدود بیر آلاندا(مانیسا/ کولا) یاشاماقدادیر. عثمانلیجادا غصّه ییمک، غصّه توتماق/دوتماق و حتا غصّهداش(=درد اورتاغی) واردیر. کلمهنین عربجه غصّ(=تیکه بوغازدا قالدی، بوغازی توتولدو) فعلیندن گلدییی بیلینیر. توتولماق و قاپانماق ایله بولوتلانماق آراسیندا ایلیشگی قورماق چوخ دا چتین اولماز. آنجاق بورداکی غصّه(=غم) معناسینین سونرادان گلیشدییینی اونوتمامالییق. قرآندا بیر یول گئچن بو سؤزجوک(مزمّل/73) جهنّم عذابلارینین وصفیندهدیر. تورکجهمیزده، ناراحاتلیقدان "بوغازیم بیچیلدی" تعبیری ده بنزر روح حالینی گؤسترمکدهدیر.
اوچونجو یایقین کلمه، کَدَر(keder)دیر؛ غم معناسی داشییان سؤزجوک، فارسجادا بو آنلامی ایله گؤرونمز. عربجه کَدِرَ "بولاندی، سو لیللندی، توتغون اولدو، توتولدو" فعلیندن قایناقلانمیشدیر. تورکیهده تکدیر(tekdir)، "محزون ائتمک، بولاندیرما، بونالتما" معنالاریلا یایقین ایسه ده، مکدَّر(mükedder) اسکیمیش کلمهلردن ساییلیر. مکدَّر فارسجادا، مکدّر شدن/خاطر کسی را مکّدر کردن کیمی دئییملرده، تورکجهدهکی معنالارا یاخیندیرلار. آذربایجاندا، کین-کودورت(kin-küdüret) دئییمینده، کودورت داها چوخ اینجیمیشلیک، کین، آنلامی داشیماقدادیر. فعلین اساس آنلامینا باخینجا، اونونلا اؤنجهکی کلمهلرین معنا باغی آچیق گؤرونور.
تورکیه تورکجهسینده بو معنادا اَن یایقین سؤزجوکلر، حزن(hüzün) و اونون کؤکدشلری ساییلیر. غملی اوچون حوزونلو(hüzünlü) و حزین(hazin)، غم دولو و کدرلی اوچون محزون(mahzun) سؤزجوکلری واردیر. بو سؤزجوکلردن، حُزْن، حزین و محزون، فارسجادا دا آشاغی-یوخاری عینی درجهده گؤرونورلر. حزن قرآندا چوخ گئچر و عربجهده ده یایقیندیر. اسکی قایناقلارا گؤره، حَزُن/حزونه "یئرده و جاندا برکلیک، قابالیق(خشونت)" دئمکدیر؛ اصلینده، "دیکلیک، قابالیق، ایریلیک، اینجهسیزلیک، گوْبودلوق" معناسیندایمیش. مثلا بوغدا، نارین و اینجه دارتیلیرسا، یوموشاق اولور. ایچینده دارتیلمامیش اولسا، ایریسی اولسا، یوموشاق اولماز. اونا خشن دئمک اولار. یئردهکی "خشونت" ده، "تپهلیک-درهلیک، داشلی-چینقیللی یول" آنلامیندایمیش. انساندا دا، "خشونت" وارسا، مثلا بوغازدا، اؤسکورمه/اؤسکوروک اولور. نه ایسه، حزن، عربجهده اصلینده جاندا قابارمالار، باتینتی-چیخینتیلارین اورتایا چیخماسی دوشونجهسینی بیلدیریرمیش.
چاغداش تورکیه تورکجهسینده، غم معناسیندا اوزونتو(üzüntü) بلکه ان یایقین سؤزجوکدور. کلمهنین اوزمک(= قوپارماق، کسمک) فعلیندن گلیشدییی آچیق ساییلیر. اوزولمک(=غملهنمک، حوزونلنمک) و اوزونتو، ایستانبول تورکجهسینده بو معنالارینی سون بیر نئچه یوز ایلده قازانمیشدیر. یوخسا اورتا و اسکی تورکجهده، آذربایجان تورکجهسینده اولدوغو کیمی، فعلین معناسی کسمک و قوپارتماقدیر؛ بیرده ضعیفلمک(=سانکی جاندان بیر پارچا قوپاریلمیشدیر) و سیسقالماق معنالاری بوردان گلمیشدیر.
سیخینتی(sıkıntı) دا سیخماق/سیقماق(=باسماق، دارالتماق) فعلیندن گلیشمیشدیر. انسان سیخیلینجا، راحاتسیز اولور. غملر ده، سانکی انسانی سیخیر و دار بیر یئره سوخور. عربجهده ضیق/مضیقه و فارسجادا تنگنا دا بو معنا گلیشیمینی گؤستریر. آنلاشیلدیغی کیمی، سیخینی، بوسبوتون غم قارشیلیغی ساییلماز، آنجاق ایکی کلمهنین معنالارینین اؤرتوشدویو یئرلر ده وار.
اسکی تورکجهده، بو معنادا ان یایقین سؤزجوک بوسوش(busuş)دور. بوسوشلوغ=غملی، کدرلی، یایقین اولدوغو کیمی، بو کلمه ایکیلمهلرده ده گؤرونور: بوسوشلوغ-قادغولوغ، قورقونچلوغ-بوسوشلوغ(=قورخولو-کدرلی)، بوسوشلوغ-ساقینچلیغ(=غملی-نیگران) کیمی دئییملری اؤرنک وئرمک اولار. بوسوش کلمهسی، *بوساماق "غملندیرمک" فعلیندن گلدییی دوشونولهبیلر. بئله بیر فعل اسکی تورکجه متینلرینده گؤرونمز، آنجاق اوندان گلیشن بوسانماق "غملنمک، کدرلنمک" فعلینین بئله بیر فعله دایاندیغینی دوشونه بیلریک. بو فعلین بیر کؤک-فعل اولدوغو یوخسا بیر اسمدن اورتایا چیخدیغی مسألهسی، کلاوزونـ'ا گؤره آچیق دهییل. کلاوزون، بوس(bus) "دومان، بولانیق، چَن" کلمهسیندن گلیشمهسینی، شکیل باخیمیندان مومکون، آما معنا باخیمیندان اوزاق گؤرور. کاشغری، بوس اوچون اؤرنکلر وئریر: کؤک بوس بولدی: گؤی دومان اولدو/چنلندی؛ کؤک بوساردی: دومان قالخدی/گؤی بولوتلاندی. اوستهکی سؤزجوکلرین معنا گلیشیمینه باخینجا، بوس ایله، بوسانماق فعلینین معنا باغی دا آچیقلیق قازانار. بوس کلمهسی بوگون تورکیهده پوس شکلینده یاشاماقدادیر. اوستده گئچن قادغو/قایغی سؤزجویو معنا باخیمیندان بیر آز فرقلیدیر. آشاغی قیساجا اشارت ائدیلهجکدیر و باشقا بیر یازیدا آراشدیریلمیشدیر. ساقینچ ایسه معنا باخیمیندان اونون کیمیدیر و گلهجهیه دؤنوکدور.
فارسجادا، عربجه آلینتیلار یانیندا، "اندوه" دا وار. بو سؤزجویون کؤکنی چوخ آچیق ساییلماز. آنجاق اونون اسکی ایرانجا *ham-tauga دان گلدییینی وارسایانلار وار. او زامان کلمهنین کؤکونده tauga- (=وورماق، چیرپماق) اولاجاقدیر. بو دورومدا اندوه، سایدیغیمیز سؤزجوکلرین آنلام گلیشیمیندن فرقلی بیر یولدان اورتایا چیخیبدیر.
***
اینگیلیزجهده، بو معنادا، اَن یایقین سؤزجوک sad (=غملی)دیر. کلمهنین کؤکونون ژرمن/گئرمان دیللرینده اولدوغو دوشونولور؛ اصلینده "توْخ، دوْیموش، دوْپ-دوْلو" دئمکایمیش. بو سؤزجوک و آلمانجا کؤکدشی ساییلان satt و بنزر سؤزجوکلرین کؤکنینده "دوْلماق، یورولماق و آغیرلاشماق" واردیر. آیریجا sorrow "غملی اولماق، کدرلی اولماق"دا آنا-گئرمان(Proto-Germanic) دیلیندن گلدییی دوشونولور؛ آلمانجا Sorg دا بنزر کؤکدن گلیر و اصلینده "مریض اولماق، نیگران" اولماق معناسیندایمیش. بیر ده سون اولاراق grief "حوزون، اوزونتو" سؤزجویونه گؤز آتاق؛ بو سؤزجوک اصلینده فرانسیزجا یولویلا، لاتین دیلیندن آلینتیدیر. کؤکونده لاتین فعلی gravare "آغیرلاشماق، آغریتماق" اولدوغو بیلینمکدهدیر.
***
اوستده قیساجا آراشدیردیغیمیز سؤزجوکلری توپلوجا اَله آلینجا، غم-کدر حاققیندا ایکی دوشونجه و اونلارا گؤره سؤزجوک تؤرهتیمی اورتایا چیخیر؛ بیرینجیسی "دولماق، بولوتلانماق" و ایکینجیسی "قیسیلماق، سیخیلماق، آغیرلاشماق، آغیرلیق حسّ ائتمک"دیر. منجه دقتلیجه باخینجا، ایکیسی ده سانکی روح و جان عالمینده "توتولما، دارالما، قیسیلما، پردهلنمه، اؤرتولمه" کیمی دویغو و دوروملاری چاغریشدیریرلار. بو توتولما، آی و گونش توتولماسی کیمی، انسانی قارانلیغا، قارامسارلیغا(=بدبینلییه) سوق ائدیر. دانیشیق دیلیمیزده سؤیلهنن کیمی، آدامین کئفی ساز اولمور، کئفی یئرینده اولمور. سانیرام بونون اوچون اولاجاقدیر کی قرآندا دا، حزن و غمّ سئویلمز و توصیه ائدیلمز.
***
قرآن بحثینه گیرمهدن اؤنجه بیر مسألهیه داها گؤز آتماقدا فایدا وار؛ انسان سئومهدییی بیر حادثهنی، ایتگی(ضایعه)نی، یامان خاطرهنی آنارکن، غم-کدر وجودونو چولقار. بو دوروما اسکی تورکجهمیزده بوسوش و عربجهده حزن و غم دئییلیر. آنجاق، گلهجکده باشیمیزا گلهبیلهجک یامان و سئویلمهدیک حادثه و دوروملاری دوشونونجه ده، اوزولوروک و قورخوروق؛ چونکو نه ده اولسادا، گلهجک بللی دهییلدیر، قارانلیقدیر. بو دوروما، تورکجهمیزده قایغی و دانیشیق دیلیمیزده بعضدن "قارا قئید/قاراقاییت" دئییلیر. قرآن دیلینده بونا قارشیلیق خوف گلیر. بوردا بیر دئییمی داها اله آلماق گرکیر سانکی. فارسجادا و اسکی ادبیاتیمیزدا چوخ گئچن "همّ و غمّ" تعبیری. ایکی کلمهنین ده عربجهدن گلدییی معلومدور. هَمَّ فعلی "قایغیلاندی، اهمیت وئردی" معناسیندادیر و گؤرولدویو کیمی دیلیمیزده و فارسجادا، همّت(himmet)، اهمیت(ehemmiyet)، مهمّ(mühim) و اهتمام (ihtimam/ehtimam) "بیر ایشه قول قویماق، چیرمانماق" کیمی سؤزجوکلر ده بو کؤکدن گلمیشدیرلر. عرب سؤزلوکچولرینه گؤره، همّ، غمّ سؤزجویونه معناجا یاخین اولسادا، اوندان فرقلیدیر؛ ایلک فعل، گلهجهیه دؤنوکدور؛ ایکینجیسی گئچمیشدن گلن راحاتسیزلیق ساییلیر.
آنجاق قرآندا، همّ، قایغی و غم معناسیندا گئچمز و "قصد ائتمک، بیر ایشه چیرمانماق/سویونماق/نیّتلنمک" معنالاریندا گؤرونور و بیلدیییمه گؤره، سادهجه حزن کؤکو و فعللریله بیرلیکده، قرآندا بو معنادا غمّ گئچر.
غمّ: قرآندا آلتی یول گئچر و عمومیتله، تانرینین انسانلاری/پیغمبرلری، غمدن قورتارماسینا اشارت ائدر و یا غم گلینجه حوزونلمهمک توصیه ائدیلَر(آل عمران/153).
حزن و تؤرهتیلری(مشتقات)، قیرخ ایکی دفعه قرآندا گئچر و بو معنادا ان یایقین کؤک و سؤزجوک ساییلیر: ایکی یول اسم اولاراق یوسف سورهسینده(84 و 86) گئچر و یوسف'ون عایلهسینین اوزونتوسونو بیان ائدر. اوچ دفعه حَزَن(غم، سیخینتی) اولاراق گئچر و "تانرینین بیزلری اوزونتو-سیخینتیدان قورتاردیغی اوچون، شوکورلر اولسون" دئییلیر. حَزُن/یحزن فعلی و تؤرهتیلری ایسه 37 یول گؤرونور؛ بونلارین چوخوندا(12 یول)، مؤمنلرین، "غم و اوزونتولری ده اولماز، قورخو و قایغیلاری دا(لَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ) شکلیندهدیر. بیر نئچه یول، مؤمنلر و پیغمبرلر، قایغی و اوزونتو چکمکدن منع ائدیلیر(لاتحزنوا وو.) و کافرلرین سؤزلرینه قولاق وئررک و یا شیطان'ین پیچیلداماسیندان(نجوی) کدرلنمک و قایغیلانماقدان چکیندیریر انسانلاری. بوردان آنلاشیلان، حزن/غم/قایغی و اوزونتو قرآندا توصیه ائدیلمهمیش و عکسینه منفی گؤرولموشدور یعنی شیطان و یا کافرلردن گلن سؤز و یا پیچیلداشمانین نتیجهسی اولدوغو سؤیلهنمیشدیر.