چین دیلی قیسقاجیندا اویغور تورکجهسی
چینلیلرله تورکلرین قوْنشولوغو، بلکه ایکی ایل اؤنجهدن باشلامیشدیر. زامان ایچینده ساواشلار، باریشلار، بیرلشمهلر، آلیش-وئریشلر و.. اولموشدور. چینلیلره مانیدینی(=مانویت/مانیچیلیک) تورکلر اوزریندن گئچمیشدیر. بوداچیلیق متینلری ایسه چوخ یول چین دیلیندن تورکجهیه چئوریلمیشدیر. نه ایسه اسکی تورکجه یازیتلار و قایناقلاردا، اوْنلارجا چینجه آلینتیلار واردیر و بونلارین اوزرینده آیرینتیلی و یئترلی چالیشمالار دا یایینلانمیشدیر. بعضی قالینتیلار، داها سونراکی دؤنم تورک دیللرینده ده قالمیشدیر؛ مثلاً کلاوزون'ون سنگلاخ سؤزلویو اوزرینه چالیشماسیندا، دوققوز آلینتی سؤزجوک تثبیت ائدیلمیشدیر. بونلاردان اوچونو، بورادا گتیریرم:
- بخشی(baxşı): چینجه bo-shi، اصلینده «بیلگین، بیلیجی» معناسیندایمیش. داها سونرا «دین آدامی(بوداچی)» معناسی قازانیر و سانسکریتجهدهکی Bhikśu آنلامینا یاخینلاشیر (=راهب، خئیرلی آدام، دیلنچی، دیلنچیلیکله گئچینن دین آدامی، بیزدهکی درویشلر کیمی). ایلک زامانلار (بلکه آلتینجی- یئددینجی میلادی یوز ایللرده) سؤزجوک تورک دیلینده باقشی بیچیمینده آلینیر. داها سونرالار ایکی آنلام قازانیر: 1. شامان/دین آدامی، 2. یازار/کاتب. کاشغرینین یازدیغینا گؤره تورکلر، اویغور حرفلرله مکتوب یازانا ایلیمغا(ılımġa) دئییرمیشلر. آنجاق سونرالاری و اورتا تورکجهدن بری، باخشی/باقشی «کاتب» معناسی قازاناراق، قیلیمغا'نی اونوتدوردو. باخشینین سانسکریتجه «بیکشو»'دان گلدیینی ادعا ائدنلر اولسا دا، چینجه سؤزجویون آلینتی قایناغی اولدوغو داها دوغرو گؤرونور؛ سانسکریتجه سؤزجویون ده بولاشما تأثیری اولابیلیر.
- چاو(çaw): کاغیذ پول. ایلخانلی دؤنمیندن بری فارسجا، عربجه و تورکجهده گؤرونمهیه باشلایان سؤزجویون چینجه chao دان گلدییی بیلینیر.
- تایشی(tayşı): یازیچی، صنعتچی/ هنرمند. داها چوخ لقب اولاراق ایلخانلیلاردان بری، بؤلگه دیللرینده گؤرونور اما بو گون اونودولموشدور. چینجه ta(i)shi، بؤیوک اوستاد دئمکدیر.
بونلارین یانیندا اسکی تورکجه قایناقلاردا چوخ گئچن و داها سونراکی دیللرده، اؤزللیکله اوْغوز دیللرینده، گؤرولمهیَن قونچوی(qunçuy) دا دقت چکن سؤزجوکلردندیر. اصلینده «خاقان قیزی، پرنسس» اولان سؤزجوک، داها سونراکی متینلرده «خانیم، قادین، خاتون» معنالاریندا گؤرونور و یایقینلاشیر (اؤزللیکله بوداچیلیق متینلرینده) چوخجا گؤرولموشدور. چینجهسی 公主 gōngzhǔ دیر؛ آدین آچیقلانماسی اوزون سورَر. چونکو چین دیل و مدنیتی تاریخینده اوزون گلیشمه سی واردیر.
اسلامین اورتا و ایچ آسیایا گیریشی ایله، زامان ایچینده تورکلر موسلمانلاشیر؛ بو ایش اوزون زامان آلیر. الیمیزدهکی اَن گئج بوداچیلیق متینلری، میلادی اون آلتینجی یوزایله عایددیرلر. آنجاق بونلارین دا استنساخ یعنی یازینما اولدوقلاری و اسکی متینلردن یئنیدن یازیلدیقلارینی بیلیریک. تورکلر موسلمانلاشینجا، چینلیلرله آلیش-وئریشلری، دین و اینانج ساحهسینده، سون درجه آزالیر. نتیجه اولاراق بو دؤنملرده، چین دیلیندن تورکجهیه گئچن چوخ آز عونصور واردیر.
***
چینلیلرین دوغو تورکیستانی اله گئچیردیکلری و کوْمونیست چین حاکمیتینین کؤک سالماسییلا، اویغور تورکلری (و بؤلگهدهکی باشقا تورک ائللری) چینلیلرله ایچ-ایچه یاشاماغا باشلاییب، چین دؤولت درسلری و مکتبلرینی گؤرن و چینلیلرله چییین-چییینه ایشلهمهیه باشلایان اویغورلارین، ایستر-ایستمز دیللرینده چینجه عونصورلار آرتماغا باشلار؛ اؤزللیکله سون اوْن ایلده، باسقیلار آرتاراق، تورک دیلی درسلری آزالیب و یا قالدیریلیب، یئرینه چین تعلیماتی آرتیریلدی. بهانهلر ده تانیشایدی: تورکلرین ایش بازاری و چالیشما دونیاسینا داها چوخ قاتیلماسی و چین توپلومو ایله قایناشاراق داها عدالتلی بیر توپلوم قورولماسی اوچوندور بو ایشلر. نه ایسه اویغور تورکلرینین دیلینده چینجه سؤزجوکلری، ایکی بؤلوک شکلینده اله آلا بیلیریک: ایلک بؤلوکده، دیلده قبول گؤروب، یازی دیلینه داخیل ائدیلنلر یئر آلیر. ایکینجی بؤلوکده، دانیشیق دیلینده گؤرولنلر واردیر. اویغورلارین دا، بیز ایران تورکلری کیمی، ایچ کؤچ نتیجهسینده چین شهرلرینه کؤچنلری واردیر و مثلاً پئکین/ بئجینگ'ده اونلارجا اویغور رستورانی موسلمان توریستلری جلب ائدیرلر. بونلارین دانیشیق دیلی ده، بیزیم «تهران تورکجهسی» و «تهران تورکلری» کیمیدیر؛ یعنی قاریشیق و آلینتی سؤزجوکلرین بیتیمی اولمایان بیر پوْزغون دیل و دانیشیق اوسلوبو یارانمیشدیر. گونلوک دانیشیقدا، آلینتی سؤزجوکلر داها چوخدور. بونلاردان قیساجا اؤرنکلر وئرهجیییم.
آلینتی سؤزجوکلری بیر نئچه بؤلومده اَله آلابیلیریک:
- دؤولت ادارهلری چین دؤولتی و کومونیست پارتیسینین اساسیندا قورولان حکومت ادارهلرینین آدی طبیعی اولاراق چینجهدیر؛ بونلاردان بیر قیسمینین اویغور تورکجهسینه گئچمهسی ده گؤزلهنیلمز دئییلدیر. بیر نئچه اؤرنک(چینجه یازیملارینی وئرمک ده فایدا گؤرمه دیم):
- شیئن(xiàn): بؤلگه، ولایت.
- زوْنگلی(zŏnglĭ):باشناظر، باشوزیر/ نخستوزیر.
- گونگشا(gōngshè): کوْمون، اورتاق یاشام مرکزی (اؤزللیکله مائو دؤنمینده و سووئتلر چاغیندا اورتاق مالکیت و پایلاشیم اساسیندا قورولان چالیشما و یاشاما مرکزی).
- عسگرلیک و اوْردو: طبیعی اولاراق چین اوْردوسونون دیلی چینجهدیر. بیر اؤرنک ایله یئتنیرم:
2-1. شانغشیاو(shàngxiào): سرهنگ، کولونل/کُلُنل. تورکیهده آلبای دئییلیر، گئری قالان تورک دیللرینده(اورتا آسیا، قافقاز و سیبریا تورک دیللرینده روسجادان گئچن و بیر زامانلار فارسجادا دا گؤرولن پوْلکوونیک/پالکوونیک(Polkovnik) واردیر.
- گونلوک حیات ایله ایلگیلی سؤزجوکلر: بونلارین اؤنملی بیر بؤلومو یازی دیلینه داخیل اولموشدور. بیر نئچه اؤرنک:
- جوزا(cuza): میز، ماسا. چینجهسی: zhuōzi.
- کوجزا(kocza): یئمک چوبوقلاری، چاپستیک؛ چینلیلرین کورهلیلرین، ژاپونلولارین یئمک اوچون قاشیق یئرینه توتدوقلاری قوشا-چوبوق. چینجهسی:kuàzi
- موْزا(moza): بؤرک، شاپقا. چینجهسی: گؤروندویو کیمی چینجه سؤزجوکلرین سوْنوندا گلن 子(اصلینده ج ایله ز آراسی بیر سسسیزدیر) اویغورجادا «ز» اولور.
- داپان: بؤیوک بوشقاب. ایلک عونصور بیزه تانیش گلمهلیدیر. چینجهسی: dàpán.
- دوفو(dufu): آوروپا دیللرینده tofu شکلی ایله بیلینن سؤزجوک، ژاپون دیلی یولویلا بو دیللره گئچمیشدیر. دوفو، چینده «چوروموش، آجیمیش سوْیا» دئمکدیر و سویا سوتو(=شیر سویا) اولاراق بیلینیر؛ یاغی آز؛ پروتئینی بوْل اولان یئمکدیر. سوْیا اوچون ده اویغورجادا، دادو(dadu) سؤزجویو واردیر و بو دا چینجه dàdòu دان آلینتیدیر.
- وازا: جوراب معناسییلا، «جوراب» سؤزجویونون یانیندا ایشلکدیر. چینجهسی:wàza
- پیاو(piyav): بیلیت (سینما، قاتار و بنزرلری اوچون). چینجه piào گلیر.
- چاغداش و مودرن تکنولوژی و آلتلر: بو سؤزجوکلرین اؤنملی بیر بؤلویو روسجادان گلمیشدیر؛ بونلارا اؤنجهکی یازیلارین بیرینده، قیساجا ایشارت ائتدیم. آنجاق یئنی نسیل چوخ یول روسجا سؤزجوکلری بیراخیب چینجهسینی ترجیح ائدیرلر. بونا بیر آچیق اؤرنک، دیان(diàn) ایله قورولان سؤزجوکلردیر. آشاغیداکی وئرهجهییم سؤزجوکلر، عمومیتله یازی دیلینه آلینمامیشدیر، آنجاق دانیشیق دیلینده و یئنی نسیللرین دیلینده گؤرولمهیه باشلامیشدیر. دیان اسکیدن چین دیلینده «ایلدیریم، شیمشک» (=اسکی تورکجهده یاشین کیمی) معناسیندایدی. یئنی چینجهده، آوروپا دیللریندهکی الکتریک/ برق، قارشیلیغی اولاراق ایشلهنمهیه باشلادی. اویغورلار الکتریک یئرینه توْک(tok) دئییرلر. بو سؤزجوک اؤزبکجه کیمی بعضی باشقا تورک دیللرینده ده واردیر و اصلینده روسجادان آلینجدیر. روسجادا توْک، «جریان، آخیم، آخیش» دئمکدیر. آنلاشیلان تورک دیللرینده بو روسجا عونصور، تورکجه توْق>توْخ «دوْلو، داشقین» معناسییلا قاریشیب، بولاشمیشدیر. نه ایسه چینلیلرین بو کؤک-سؤزجوک ایله بیر چوخ یئنی سؤزجوکلر یاراتمیشلار و بونلارین اؤنملی بیر قیسمی اویغور گنجلرینین دیلینده، اسکی روسجا آلینتیلارین یئرینی آلماقدادیر.
- تیلیفون، روسجادان آلینتی اولاراق وارکن، چینجه دیانخوا(diànhuà) دا اؤزونه یئر آچماغا چالیشیر. چینجه سؤزجوک، «الکتریکلی دانیشیق» دئمکدیر.
- باتارییه(batarye): بیزدهکی باتری اوچون، اوستدهکی «توک»دا واردیر. اما چینجه diànchí (= الکتریک گؤلو/آنباری» دا گؤرونور.
- تئلئویزوْر(Televizor): بیزدهکی تلویزیون آنلامیندا، روسجادان آلینتیدیر؛ اونون یانیندا چینجه diànshì (=الکتریکلی گؤروش) ده دیله گیرمکدهدیر.
- کومپیوتیر: بیزده بیلینن کامپیوتر(=بیلگیسایار) کیمی، روسجا یولویلا، اینگیلیسجهدن آلینتی اولاراق واردیر. آنجاق چینجهسی یعنی diànnăo(=الکتریکلی بئیین) ده گؤرونور.
- کینو(kino):روسجا آراچیلیغی ایله آلمانجادان آلینتیدیر و سینما سؤزجویویله کؤکدش ساییلیر. بونا قارشیلیق اولاراق چینجه diànyĭng دا واردیر؛ چینجه سؤزجوک «الکتریکلی کؤلگه» دئمکدیر.
اوستده دئدیییم کیمی بو سؤزجوکلرین چوخو، هلهلیک دانیشیق دیلینده و اؤزللیکله گنجلر آراسیندا گؤرونور و یازی دیلینه یئرلشهبیلمهمیشدیر. آنجاق دیلین آغیر چینجه باسقیسی آلتیندا اولدوغونو دا گؤستره بیلیر
- بو یازییا بیر گیریش یازیب چین لهجهلریندن و تورکلرله مؤحتمل تماسدا اولان لهجهلره اشارت ائتمهییی دوشونوردوم. آنجاق بو ایشی، داها قیسا و آدینی «تورک دیلینده چین آدلاری» قویابیلهجهیییم بیر یازییا بیراخماغی اویغون گؤردوم.