بازلیق
بازلیق(bazlıq) «بیر شئی و یا بیر ایشه چوخ/آشیری ایلگی و علاقه دویماق، وورغونلوق، دوشگونلوک» آنلامیندا آذربایجان تورکجهسی (و اونون دانیشیق دیلینه) مخصوص ساییلیر. کلمهمیزین، اصلینده دیلیمیزه گیرهن ـباز اکینی داشییان فارسجا ترکیبلردن قوپاریلماسی و مستقیل کلمه حالینا گتیریلمهسی صورتیایله اورتایا چیخدیغی دوشونولور[1]؛ یازیلی و کلاسیک ادبیاتیمیزدا، ـباز اکی ایله قورولان ترکیبلرین ساییسی چوخدور. لیستی اوزاتماماق اوچون، تورکیه تورکجهسینده یاشایان اؤرنکلره بیر گؤز آتاق:
حُقّهباز(hokkabaz): فیریلداق
قمارباز (kumarbaz):قمارچی/قمارجیل
سحرباز(sihirbaz)=شعبدهباز؛
کفرباز(küfürbaz)= سؤووشجول،
داولومباز/طاولمباز (davlumbaz)= دؤهول/طبل. اصلینده داوول/طاولباز=دؤهولچو آدینین وسیله آدی حالینا گلمیشدیر؛
جانباز (cambaz)=آکروبات، جانییلا اوینایان؛
فَتباز(fetbaz)[2]=حقّهباز، فیریلداق.
تورکجه سؤزجوکلرله تؤرهدیلن اؤرنکلر ده وار:
اویونباز(oyunbaz)= حقّهباز، فیریلداق؛
دوزنباز(düzenbaz)= حیلهکار، حیلهباز، فیریلداق. بوردا گتیردیییم حیلهباز(hilebaz) ده باشقا اؤرنکدیر. آذربایجان تورکجهسیندهکی مثاللاردان دوشگونلوک و مبتلالیق دا سئزیلیر:
قوشباز(quşbaz)= فارسجا کفترباز'ین قارشیلیغی و بنزری؛
اوشاقباز(uşaqbaz)=پدوفیل. فارسجا بچهباز'ین بنزری و قارشیلیغی؛
آروادباز(arvadbaz): قادین دوشگونو، زنباره.
بعضی اؤرنکلرده، ـباز'لی شکلی یایقین اولماییب، ـبازلیق شکلینده ایشلکدیر؛ آداقبازلیق (adaqbazlıq)= فارسجا نامزدبازی کیمی.. اؤرنکلرین بعضینده مزاح هاواسی دویولور: دلیباز دا اولدوغو کیمی.
نه ایسه فارسجاداکی ـباز'ین اصلینده باختن(=اویناماق، اسکی فارسجا متینلرده شطرنج باختن، نرد باختن کیمی دئییملرده چوخ یایقیندیر) فعلینین ایندیکی زامان/مضارع بیچیمیندن گلیشدییی آچیق ساییلیر.
***
اسکی و اورتا تورکجهده بیر «باز» سؤزجویو دقّتمیزی چکهبیلر؛ کاشغرینین دیوانیندا «باز»، آشاغی-یوخاری هر یئرده «یات باز»(yat baz) شکلینده گئچر و کاشغرینین یازدیغینا گؤره «غریب، یاد، اؤزگه» دئمکدیر. کلاوزون اوستادیمیز، بو دَیَرلندیرمهدن، منجه حاقلی اولاراق شوبههلنیر؛ اونا گؤره «یات باز»، یاد-تانیش، یاد-بیلیش ترکیبلری کیمیدیر. یعنی باز، «تانیش، بیلیش» معناسی داشیرمیش. کلاوزون اؤز سؤزلویونده باز اوچون «pacified, subjugated» یعنی «یاتیشدیریلمیش، دینج ائدیلمیش، تابع ائدیلمیش» معنالارینی وئریر. بو آنلام، اورتا تورکجهده گلن اؤرنکلردن اوزاق ساییلماز: مثلا ابن مهنّا لغتینه گؤره بازلاشماق «باریشماق»دیر و بو معنا باشقا قایناقلاردا دا(کتاب الادراک، خوارزمینین خسرو و شیرین'ی، مجموعۀ ترجمان ترکی و عجمی و مغولی و..) واردیر. کودکس کومانیکوسدا بازلیق و بازلوخ(bazlux) «باریش، صلح» دئمکدیر. اورخون یازیتلاریندا، دفعهلرجه گئچن «باز»، آنلاشیلان «تابع اولموش، بویون اَیمیش» معنالاریندادیر. مثلا بیلگه قاغان یازیتیندا «یاغیغ باز قیلمیش»(=دوشمانی مغلوب ائتمیش، بویون اَیدیرمیش) تعبیری نئچه یول گئچر. مارسل اردال اوستادیمیزین یازدیغینا گؤره بازلانماق(bazlanmaq) فعلینین بیر تک اؤرنهیی تئس/تاریات یازیتیندا گئچر: تابقاچقا بازلانمیش(= چینه تابع اولموش) شکلینده. تابع و تسلیم اولماق ایله باریشماق آراسینداکی آنلام باغی و معنا گلیشیمی، راحاتجا آنلاشیلیر. سؤزو اوزاتماماق اوچون سادهجه بیر بنزرلیییه دقت چکمکده فایدا وار؛ عربجهده تسلیم ایله سلام(=باریش) کؤکلری بیردیر یعنی کؤکدش ساییلیرلار.
سانیرام باشقا بیر یازیدا «باز» سؤزجویونون تؤرهتیمینی آچیقلامیشدیم؛ باماق(=باغلاماق، باغ کلمهسی ده بو فعلدن گلیر) فعلیندن ـز-z/ اکی ایله تؤرهدیلدییینی یازار مارسل اردال اوستادیمیز. اؤز(<اؤزمک: دوشونمک، آنلاماق) و سؤز ده اولدوغو کیمی(آیرینتیلار اوچون کز/گز/کئش آدلی یازییا باخابیلرسینیز).
***
بوگونه گلینجه، منجه ـباز اکی دیلیمیزه یئرلشمیش و آتیلماسی، سؤکولمهسینه ده گرک یوخدور. سانیرام تؤرهتدیکلری سؤزجوکلرین چوخو دا دانیشیق دیلینه عایددیر. بو ترکیبلری تورکجه «باز»ایله آچیقلاماق اولماز. چونکو تورکجه اولسایدی، مثلا قوشباز دئییل ده *قوشبازی(=قوشا باز اولان) بیچیمینده اولاجاقایدی. آنجاق بازلیق، منجه او اسکی معناسینا دقت ائدیلرک «باغلیلیق، وابستگی» معنالاریلا ایشلک حالا گلهبیلر.
[1] اک'ین آدلاردان قوپاریلیب، مستقیم بیر کلمه حالینا گتیریلمهسینین دیلیمیزده باشقا بیر اؤرنهیی ده زدهلمک(zedelemek)(> زدهلنمک)دیر.
[2] فت<فند<فنّ اولاراق آچیقلانیر. قوشا ن سسسیزلردن بنزشمزلیک(dissimilation) یولویلا ایکینجیسینین د/ت اولماسینا دیلیمیزده باشقا اؤرنکلر ده وار: جهنّم>جهندم کیمی. فت(=چوخ فت بیلیرم) و فند(قوجا فندیدیر؛ یومشاق یئمهلیلر اوچون) ده دیلمیزده یاشاماقدادیرلار.